اباي • 25 قىركۇيەك، 2020

«اباي ۇرپاقتارى» جۋرنالى قالاي شىقتى؟

66 رەت كورسەتىلدى

بيىل اباي قۇنانباي­­ ۇلى­نىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى. اقىن مەرەيتويى­­نىڭ باستاماسى نۇر-سۇلتان قا­لاسىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ پەن مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن شارا­دا باستاۋ العان بولاتىن. جيىن اقىننىڭ تۋعان جە­­رىندە جال­عاسىن تا­ۋىپ، ار­نايى شارا سەمەي قالا­سىندا دا وتكەن ەدى.

سۋرەتتە: «اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنا 1970 جىلى جاريالانعان جازۋشى كامەن ورا­زالين مەن ۇلى ەلداردىڭ سۋرەتى

الەمگە ايگىلى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى تەڭدەسىز شىعارما ەكەنى امبەگە ايان. بۇل كىتاپقا قاجەتتى دەرەكتەردىڭ كوبىن مۇحتار اۋەزوۆ اۋىل تۇرعىندارىنان حات ارقىلى دا جازعىزىپ تا الىپ وتىرعان. ول اباي ەلىنە كەلگەن ءار ساپارىندا كونەكوز قاريالارمەن سويلەسىپ وتىر­عاندى جاقسى كو­رەدى ەكەن. وسى­­­لايشا كەلە-كەلە مۇحاڭ جاق­سى ارالاسىپ، سىيلاس بولعان ادامنىڭ ءبىرى جازۋشى كامەن ورازالين ەدى. كامەن اعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باس­تاماسىمەن قولعا الىنعان «اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋر­نالىنىڭ ۇزاق جىلدارداعى شى­عارۋشى باس رەداكتورى بولعان ادام. وسى جۋرنالدى شىعارۋعا 30 جىلدىق ءومىرىن، ەڭبەگىن ارناعان.

– مۇحتار اۋەزوۆ 1928، ودان سوڭ 1939 جىلدارى ەلگە كەلگەن ەدى، – دەيدى جازۋشىنىڭ ۇلى، اباي اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلدار كامەن ۇلى، – سودان ءبىراز جىل اۋىلعا كەلە الماي، 1943 جىلدىڭ جازىن­دا عانا جولى ءتۇسىپ، اياگوز قا­لاسى ارقىلى قۇندىزدى، شەت وڭىرلەرىندە بولىپ، اكەم كا­مەن ورازالينمەن جۇزدەسەدى. ايتۋىن­شا، «اباي» رومانىنىڭ كەلەسى كى­تابىن جازىپ ءجۇر. ۇلكەن قاريا­لارمەن اڭگىمەلەسىپ، اباي زا­ما­نىن بىلە ءتۇسۋى كەرەك ەكەن. مۇح­­تار اۋەزوۆتىڭ قاسىندا ساپار­عالي بەگالين، سىنشى-عالىم ەسما­عانبەت سمايىلوۆ، ورىس جازۋشىسى پولوتسكي بولعان. مۇحاڭدى بۇكىل ەل-جۇرت بولىپ قارسى الىپ، اراسىن­دا ءبىزدىڭ اكەي دە جۇرەدى. اكەم كامەن مۇحتار اۋەزوۆتى سوندا تۇڭ­عىش كورسە كەرەك، بىلاي دەيتىن: «سو­عىس­تىڭ ەڭ قيىن كەزى. سول كەزدە جۇرت­تىڭ كوڭىلىندە نە جوق دەي­سىڭ؟ بىرەۋلەردىڭ سويلەۋگە تىلدەرى كەلمەي كەمسەڭدەپ، ەندى بىرەۋلەر­دىڭ كوزىنەن جاس ءۇنسىز پارلايدى. ءبارى-ءبارىن دە مۇحاڭا شاققالى كەلە جاتىر. مەن مۇحاڭدى قالاي كورسەم ەكەن دەپ كوپشىلىكپەن بىرگە تۇرعان ەدىم، مۇحاڭ كولىكتەن ءتۇستى. سول كەزدە عانا جاقىنداڭقىراپ بارىپ كوردىم. مۇحاڭنان كوز ايىرمادىم. قوڭىرقاي ءجۇزدى، تۇڭ­عىش رەت مۇحاڭنىڭ كوزىنەن جاس كوردىم، سۇمدىق. مەن ءوزىم قا­لاي جىلاپ جىبەرگەنىمدى بىل­مەي­مىن، مۇحاڭنىڭ كوزىندەگى جاستى كورگەندە بارلىق ءوزىمنىڭ سوعىستا كورگەن قيىنشىلىعىمدى مىنا كىسىلەر بىرگە كورىپ تۇرعانداي سە­زىندىم. ادام كوپ، قازاق ۇيگە سىيمايدى، اكەم دە بارعان، شەشەم دە بارعان، جەڭگەم بار ەدى، ول دا بار­عان، كوپشىلىگىمىز قايتىپ كەت­تىك» دەيدى. ءسويتىپ اكەم ۇيگە كەلىپ، ءبىراز اسەرمەن وتىرعان كەزدە ۇلى وتان سوعىسىنان قايتقان توققازى دەگەن پوشتاشى بار بولاتىن. سول كىسى كەلىپ، «كامەن، سەنى مۇحتار اعا شاقىرىپ جاتىر» دەيدى. ءسويتىپ اكەمنىڭ زاڭعار جازۋشىمەن تانىستىعى وسىلاي باستالادى.

الماتىعا بارعان سوڭ 1943 جىل­عى ەلگە ساپارى تۋرالى مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىندە «اقىن اۋىلىندا» اتتى وچەركى جارىققا شىعادى. سوندا مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ جازعان: «...ءور كوڭىلدىڭ وجەتىن، ەز كوڭىلدىڭ كەرەناۋىن، بويكۇيەزىن ايتام دەسە، وندا دا اباي تاڭبا سوعىپ، تاپ باسىپ ايتىپ كەتكەندەي بولادى. سونداي-اق اباي ۇلگىسىن وسيەت ەتىپ، ايتىپ وتىراتىن ءىرى اڭگى­مەشىلەر بار. ولاردىڭ ءبىرى «جۇرەك­ادىرداعى» قارت كولحوزشى ورازالى. ول كىسىدەن كوپ ءسوز ەستىپ، كوپ توقىعان بالاسى كامەن. مۇنىڭ ءوزى وقىعان، ءوزى جازۋشى، وتان سوعىسىنان جارالى بولىپ قايتقان جاس جىگىت، اكەسى بىلگەن اڭگىمەنىڭ كوبىن زور ىنتامەن ايتادى».

1

– سول تانىسقاننان كەيىن مۇح­تار اۋەزوۆ «اباي جولى» ەپوپەياسىن جازۋ بارىسىندا اكەم كامەنگە رو­مانعا قاجەتتى دەرەكتەردى ەلدەگى ەرمۇسا، تىلەكە، راحىمباي سياق­تى كونەكوز قاريالاردان سۇراستىرۋ­دى جانە جەكەلەگەن ادامدار تۋرالى قوسىمشا كوپتەگەن دەرەكتەردى ناقتىلاۋعا بايلانىستى تاپسىر­مالاردى دا بەرىپ وتىرادى. «مۇ­حاڭنىڭ وسى تاپسىرمالارىن ورىنداي ءجۇرىپ، كوپ دۇنيەگە قانىق بولدىم» دەيدى اكەي. اكەم ۇلى ابايدىڭ ومىرىنە ارنالعان «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ جازىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنىنە قۋاناتىن، – دەيدى ەلدار ورازالين.

1950 جىلى جازۋشى كامەن ءورا­زاليننىڭ سوعىس تاقىرىبىنا ارناعان «جەكسەن» پوۆەسى جارىق­قا شىعادى. تۇڭعىش كىتابىن سىي­لاماق بولىپ، مۇحتار اۋەزوۆكە الماتىعا كەلەدى. مۇحاڭ «ورازا­لى اقساقال نە دەپ سالەم ايتىپ جاتىر؟» دەپ سۇرايدى. سول كەزدە كامەن اعا «اكەم سىزگە، اقىلداس اعاڭمەن، ەگەردە مۇمكىن بولسا ال­ماتىدا قالاسىڭ با، قايتەسىڭ؟» دەگەندەي بولىپ ەدى» دەگەن كەزدە، مۇحتار اۋەزوۆ سالماقتى تۇر­­­­دە بىلاي دەپ ايتقان ەكەن: «ە، الماتىدا ساعان نە بار؟ بار جاقسى قاسيەتتى دۇنيە ەلدە ەمەس پە. سەن اباي تۋعان جەردە وتىر­سىڭ، دانىشپان ىزدەسەڭ جا­نىڭدا اباي جاتقان جوق پا؟ سەن مە­نىڭ ءتىلىمدى الساڭ ەلدە بول، ۇل­كەن­دەردى تىڭدا، كوپ نارسەنى سولار بىلەدى. سەنىڭ بويىڭدا ازدى-كوپتى تالانتىڭ بار ەكەنىن كورىپ تۇرمىن. سوندىقتان سەن ەلدە وتى­رىپ جازاتىن بول. سەن مەنىڭ وسى تىلەگىمدى ورىندايمىسىڭ؟» دەپ، ك ۇلىمسىرەي قارايدى. كامەن ورا­زالين «ورىندايمىن، اعا!» دەپ ۋادە بەرىپ، كەيىن ءوز ەستەلىگىندە: وسى­­لايشا مەن اباي اۋدانىندا ماڭ­گىلىككە قالىپ قويدىم» دەپ ەسىنە الادى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ابايعا دە­­­گەن قۇرمەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى – «اباي ۇر­پاق­تارى» ادەبي-كوركەم قولجازبا جۋر­نالىن شىعارۋى. 1939 جىلى سو­عىستىڭ الدىندا شىڭعىستاۋعا كەلگەن مۇحتار اۋەزوۆ قاراۋىل ورتا مەكتەبىندە وقۋشىلارمەن كەز­دەسۋ وتكىزەدى. جيىن بارىسىندا جازۋشى بىلاي دەپ امانات جاسايدى:

«سەندەر اباي ۇرپاعىسىڭ­دار. اقىن اباي اتالارىڭنىڭ ۇلى­­لى­عىن بولاشاق ۇرپاقپەن ۇش­­تاستىراتىن دا سەندەرسىڭدەر، ولاي بولسا وسى مەكتەپ جانىنان ادەبيەت ۇيىرمەسىن قۇرىپ، «اباي ۇرپاقتارى» اتتى ادەبي-قولجازبا جۋرنالىن شىعارىپ تۇرىڭدار».

شىڭعىستاۋ اۋدانىنداعى (سول كەزدەگى اباي اۋدانىنىڭ اتاۋى) قا­راۋىل ورتا مەكتەبىنىڭ جانى­نان «اباي ۇرپاقتارى» اتتى قولجاز­با جۋرنالى شىعاتىن بولىپتى. ونى ۇيىمداستىرعان، اقىل-كەڭەس بەرگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ەكەن دە­گەن اقپارات جەر-جەرگە تا­راپ، ءتىپ­تى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قى­زىعۋشىلىق ارتا تۇسكەن. ءسوي­تىپ اۋداندىق پارتيا، كومسومول كو­مي­تەتتەرى ءبىراۋىزدان قولداۋ كور­سە­تەدى. جۋرنالدىڭ شى­­عۋى­نا شىڭعىستاۋ اۋدانى وقۋ ءبو­لىمىنىڭ باستىعى تاتتىبەك تۇ­سىپ­باەۆ، اۋداندىق «سوتسياليستىك مال شارۋاشىلىعى» گازەتىنىڭ رەداك­تورى ءسادۋ اقبەرگەنوۆ، قول­جاز­با گازەتتىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بەيسەنعالي كىربەتوۆ، كوم­سومولدىڭ حاتشىسى قاۋىس كوز­باەۆتار ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرەدى. ەڭ العاشقى رەداكتورى 9-سىنىپ وقۋ­شىسى تالعات ابەنوۆ ەدى. بۇدان باسقا دا سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ەجەنحان قۇسايىنوۆ، سىبانعالي سەرىكباەۆتار دا ىسكە بەلسەنە كى­رىسەدى. جۋرنالدىڭ بەتتەرىن وقۋ­شى كابيرا سادۋاقاسقىزى قولمەن جازىپ شىعارادى. سول مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتتەن ساباق بەرەتىن كۇلزيرا م ۇلىكباەۆا، مۇ­حا­مەتجان ابەنوۆ (تالعاتتىڭ اكەسى)، گەوگراف، مۇعالىم ۇلىقبەك با­يىربەكوۆ، ماتەماتيك عابدوللا اسىلاەۆتار دا قولجازبا جۋرنالدى شىعارۋعا اتسالىسقان. تۇڭعىش نومىردەگى اقىن اباي تۋرالى باس ماقالانى وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى تاتتىبەك تۇسىپ­باەۆ ءوزى جازادى.

1939 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنىڭ ەڭ العاشقى ءنومىرى جا­رىققا شىعادى. وبلىستىق، رەس­پۋبليكالىق گازەتتەردىڭ بارلىعى «اباي ۇرپاقتارى» جۋرنالىنا قول­داۋ كورسەتىپتى. جازۋشى مۇح­تار اۋەزوۆ، «وكتيابر بالالا­رى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بات­كەن ساعىندىقوۆ پەن باۋبەك بۇل­قىشەۆ قۇتتىقتاۋ تەلەگرامماسىن سالادى.

«اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنىڭ تۇڭعىش سانىنا مۇح­تار اۋەزوۆ بىلاي دەپ باتا بەرەدى: «نوۆگورودتىڭ «توز» داپ­تەرى، ەگيپەتتىڭ شيراتپا پەرگامەنت «شونشىگى»، مەدرەسە «عالياداعى» كەزىندە ب.ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسىن» باسقان «ساداق» اتتى قول­جازبا» جۋرنالى سياقتى «اباي ۇر­پاقتارى» دا ەل ەسىندە ماڭگى ساق­تالادى».

1942-1943 جىلدارى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءارى مەكتەپ ديرەكتورى، اقىن تۇر­سىنحان ءابدىراحمانوۆا جۋر­نال­عا رەداكتور بولىپ، «اباي ۇرپاق­تارىنىڭ» بىرنەشە سانىن شىعارادى. دە­گەنمەن سوعىس كەزىندە كوپ ساندارى تەزىرەك شىقپاي، ازايىپ تا قالادى. اباي ورتا مەكتەبىنىڭ 1945 جىلعى تۇلەگى، اكادەميك سەرعازى قاليەۆ تە جۋرنالعا كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى.

ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان كەز­دە، جۋرنالدىڭ قايتادان جاندانۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن جازۋشى-ۇستاز، قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن مۇعالىمى، ۇلى وتان سوعى­سى­نىڭ ارداگەرى، «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى كامەن ورازالين ەدى.

– اكەم 1944 جىلدان باس­تاپ، وتىز جىل بويى «اباي ۇر­پاق­­تا­­رى­نىڭ» رەداكتورى بولدى، – دەي­دى ەلدار ورازالين; – جۋر­نال­ى شىعا­رۋ ءۇشىن تالانتتى جاس­تاردى شا­قىر­دى. ادەبيەت بىر­لەستىك رىسحان مۋ­­سين، روللان سەيسەنباەۆ، سۇل­تان ورازالين، مەرعالي يبراەۆ، تو­لەگەن جانعاليەۆ، بەي­بىت سا­پا­رالى، تىنىشتىقبەك ابدى­كاكى­موۆ سياقتى اقىن-جازۋ­شىلار، ما­نار قۇرمانبەكوۆ، مەي­رامبەك جان­بولاتوۆ سياقتى قالامگەرلەردى، جا­نى­بەك كارمەنوۆ، ارعىنبەك احمەت­جانوۆ سياقتى تالانت يەلەرىن شىڭ­داپ ءوسىردى.

«اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋر­نالىنىڭ العاشقى حاتشىسى كابي­را سادۋاقاسقىزىنىڭ ايتۋىن­شا، 1940 جىلى شىققان جۋر­نالدىڭ ءۇش سانى ابايدىڭ 95 جىل­دىعىنا ارنال­عان ەكەن. 1959 جى­لى جۋرنالدىڭ 20 جىلدىعىنا باي­لانىستى مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ قۇتتىقتايدى: «با­رىمىزگە ورتاق ۇلى اباي اتامىزدىڭ قادىر­لى ۇرپاقتارىن، جۋرنالدىڭ XX جىلدىق داڭقتى مەرەكەسى كۇنى جا­لىندى، دوستىق سالەممەن قۇت­تىقتايمىن. جۋرنالدىڭ گۇلدەنىپ ءوسىپ، ونىڭ تالانتتى دا دارىندى جاس­تارمەن قاتارىنىڭ كوبەيە بە­رۋى­نە تىلەكتەسپىن».

 

راۋشان نۇعمانبەكوۆا،

جۋرناليست

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

اباي اۋدانى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار