سۋرەتتە: «اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنا 1970 جىلى جاريالانعان جازۋشى كامەن ورازالين مەن ۇلى ەلداردىڭ سۋرەتى
الەمگە ايگىلى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى تەڭدەسىز شىعارما ەكەنى امبەگە ايان. بۇل كىتاپقا قاجەتتى دەرەكتەردىڭ كوبىن مۇحتار اۋەزوۆ اۋىل تۇرعىندارىنان حات ارقىلى دا جازعىزىپ تا الىپ وتىرعان. ول اباي ەلىنە كەلگەن ءار ساپارىندا كونەكوز قاريالارمەن سويلەسىپ وتىرعاندى جاقسى كورەدى ەكەن. وسىلايشا كەلە-كەلە مۇحاڭ جاقسى ارالاسىپ, سىيلاس بولعان ادامنىڭ ءبىرى جازۋشى كامەن ورازالين ەدى. كامەن اعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنىڭ ۇزاق جىلدارداعى شىعارۋشى باس رەداكتورى بولعان ادام. وسى جۋرنالدى شىعارۋعا 30 جىلدىق ءومىرىن, ەڭبەگىن ارناعان.
– مۇحتار اۋەزوۆ 1928, ودان سوڭ 1939 جىلدارى ەلگە كەلگەن ەدى, – دەيدى جازۋشىنىڭ ۇلى, اباي اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلدار كامەن ۇلى, – سودان ءبىراز جىل اۋىلعا كەلە الماي, 1943 جىلدىڭ جازىندا عانا جولى ءتۇسىپ, اياگوز قالاسى ارقىلى قۇندىزدى, شەت وڭىرلەرىندە بولىپ, اكەم كامەن ورازالينمەن جۇزدەسەدى. ايتۋىنشا, «اباي» رومانىنىڭ كەلەسى كىتابىن جازىپ ءجۇر. ۇلكەن قاريالارمەن اڭگىمەلەسىپ, اباي زامانىن بىلە ءتۇسۋى كەرەك ەكەن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قاسىندا ساپارعالي بەگالين, سىنشى-عالىم ەسماعانبەت سمايىلوۆ, ورىس جازۋشىسى پولوتسكي بولعان. مۇحاڭدى بۇكىل ەل-جۇرت بولىپ قارسى الىپ, اراسىندا ءبىزدىڭ اكەي دە جۇرەدى. اكەم كامەن مۇحتار اۋەزوۆتى سوندا تۇڭعىش كورسە كەرەك, بىلاي دەيتىن: «سوعىستىڭ ەڭ قيىن كەزى. سول كەزدە جۇرتتىڭ كوڭىلىندە نە جوق دەيسىڭ؟ بىرەۋلەردىڭ سويلەۋگە تىلدەرى كەلمەي كەمسەڭدەپ, ەندى بىرەۋلەردىڭ كوزىنەن جاس ءۇنسىز پارلايدى. ءبارى-ءبارىن دە مۇحاڭا شاققالى كەلە جاتىر. مەن مۇحاڭدى قالاي كورسەم ەكەن دەپ كوپشىلىكپەن بىرگە تۇرعان ەدىم, مۇحاڭ كولىكتەن ءتۇستى. سول كەزدە عانا جاقىنداڭقىراپ بارىپ كوردىم. مۇحاڭنان كوز ايىرمادىم. قوڭىرقاي ءجۇزدى, تۇڭعىش رەت مۇحاڭنىڭ كوزىنەن جاس كوردىم, سۇمدىق. مەن ءوزىم قالاي جىلاپ جىبەرگەنىمدى بىلمەيمىن, مۇحاڭنىڭ كوزىندەگى جاستى كورگەندە بارلىق ءوزىمنىڭ سوعىستا كورگەن قيىنشىلىعىمدى مىنا كىسىلەر بىرگە كورىپ تۇرعانداي سەزىندىم. ادام كوپ, قازاق ۇيگە سىيمايدى, اكەم دە بارعان, شەشەم دە بارعان, جەڭگەم بار ەدى, ول دا بارعان, كوپشىلىگىمىز قايتىپ كەتتىك» دەيدى. ءسويتىپ اكەم ۇيگە كەلىپ, ءبىراز اسەرمەن وتىرعان كەزدە ۇلى وتان سوعىسىنان قايتقان توققازى دەگەن پوشتاشى بار بولاتىن. سول كىسى كەلىپ, «كامەن, سەنى مۇحتار اعا شاقىرىپ جاتىر» دەيدى. ءسويتىپ اكەمنىڭ زاڭعار جازۋشىمەن تانىستىعى وسىلاي باستالادى.
الماتىعا بارعان سوڭ 1943 جىلعى ەلگە ساپارى تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە «اقىن اۋىلىندا» اتتى وچەركى جارىققا شىعادى. سوندا مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ جازعان: «...ءور كوڭىلدىڭ وجەتىن, ەز كوڭىلدىڭ كەرەناۋىن, بويكۇيەزىن ايتام دەسە, وندا دا اباي تاڭبا سوعىپ, تاپ باسىپ ايتىپ كەتكەندەي بولادى. سونداي-اق اباي ۇلگىسىن وسيەت ەتىپ, ايتىپ وتىراتىن ءىرى اڭگىمەشىلەر بار. ولاردىڭ ءبىرى «جۇرەكادىرداعى» قارت كولحوزشى ورازالى. ول كىسىدەن كوپ ءسوز ەستىپ, كوپ توقىعان بالاسى كامەن. مۇنىڭ ءوزى وقىعان, ءوزى جازۋشى, وتان سوعىسىنان جارالى بولىپ قايتقان جاس جىگىت, اكەسى بىلگەن اڭگىمەنىڭ كوبىن زور ىنتامەن ايتادى».
– سول تانىسقاننان كەيىن مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» ەپوپەياسىن جازۋ بارىسىندا اكەم كامەنگە رومانعا قاجەتتى دەرەكتەردى ەلدەگى ەرمۇسا, تىلەكە, راحىمباي سياقتى كونەكوز قاريالاردان سۇراستىرۋدى جانە جەكەلەگەن ادامدار تۋرالى قوسىمشا كوپتەگەن دەرەكتەردى ناقتىلاۋعا بايلانىستى تاپسىرمالاردى دا بەرىپ وتىرادى. «مۇحاڭنىڭ وسى تاپسىرمالارىن ورىنداي ءجۇرىپ, كوپ دۇنيەگە قانىق بولدىم» دەيدى اكەي. اكەم ۇلى ابايدىڭ ومىرىنە ارنالعان «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ جازىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنىنە قۋاناتىن, – دەيدى ەلدار ورازالين.
1950 جىلى جازۋشى كامەن ءورازاليننىڭ سوعىس تاقىرىبىنا ارناعان «جەكسەن» پوۆەسى جارىققا شىعادى. تۇڭعىش كىتابىن سىيلاماق بولىپ, مۇحتار اۋەزوۆكە الماتىعا كەلەدى. مۇحاڭ «ورازالى اقساقال نە دەپ سالەم ايتىپ جاتىر؟» دەپ سۇرايدى. سول كەزدە كامەن اعا «اكەم سىزگە, اقىلداس اعاڭمەن, ەگەردە مۇمكىن بولسا الماتىدا قالاسىڭ با, قايتەسىڭ؟» دەگەندەي بولىپ ەدى» دەگەن كەزدە, مۇحتار اۋەزوۆ سالماقتى تۇردە بىلاي دەپ ايتقان ەكەن: «ە, الماتىدا ساعان نە بار؟ بار جاقسى قاسيەتتى دۇنيە ەلدە ەمەس پە. سەن اباي تۋعان جەردە وتىرسىڭ, دانىشپان ىزدەسەڭ جانىڭدا اباي جاتقان جوق پا؟ سەن مەنىڭ ءتىلىمدى الساڭ ەلدە بول, ۇلكەندەردى تىڭدا, كوپ نارسەنى سولار بىلەدى. سەنىڭ بويىڭدا ازدى-كوپتى تالانتىڭ بار ەكەنىن كورىپ تۇرمىن. سوندىقتان سەن ەلدە وتىرىپ جازاتىن بول. سەن مەنىڭ وسى تىلەگىمدى ورىندايمىسىڭ؟» دەپ, ك ۇلىمسىرەي قارايدى. كامەن ورازالين «ورىندايمىن, اعا!» دەپ ۋادە بەرىپ, كەيىن ءوز ەستەلىگىندە: وسىلايشا مەن اباي اۋدانىندا ماڭگىلىككە قالىپ قويدىم» دەپ ەسىنە الادى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ابايعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى – «اباي ۇرپاقتارى» ادەبي-كوركەم قولجازبا جۋرنالىن شىعارۋى. 1939 جىلى سوعىستىڭ الدىندا شىڭعىستاۋعا كەلگەن مۇحتار اۋەزوۆ قاراۋىل ورتا مەكتەبىندە وقۋشىلارمەن كەزدەسۋ وتكىزەدى. جيىن بارىسىندا جازۋشى بىلاي دەپ امانات جاسايدى:
«سەندەر اباي ۇرپاعىسىڭدار. اقىن اباي اتالارىڭنىڭ ۇلىلىعىن بولاشاق ۇرپاقپەن ۇشتاستىراتىن دا سەندەرسىڭدەر, ولاي بولسا وسى مەكتەپ جانىنان ادەبيەت ۇيىرمەسىن قۇرىپ, «اباي ۇرپاقتارى» اتتى ادەبي-قولجازبا جۋرنالىن شىعارىپ تۇرىڭدار».
شىڭعىستاۋ اۋدانىنداعى (سول كەزدەگى اباي اۋدانىنىڭ اتاۋى) قاراۋىل ورتا مەكتەبىنىڭ جانىنان «اباي ۇرپاقتارى» اتتى قولجازبا جۋرنالى شىعاتىن بولىپتى. ونى ۇيىمداستىرعان, اقىل-كەڭەس بەرگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ەكەن دەگەن اقپارات جەر-جەرگە تاراپ, ءتىپتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسكەن. ءسويتىپ اۋداندىق پارتيا, كومسومول كوميتەتتەرى ءبىراۋىزدان قولداۋ كورسەتەدى. جۋرنالدىڭ شىعۋىنا شىڭعىستاۋ اۋدانى وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى تاتتىبەك تۇسىپباەۆ, اۋداندىق «سوتسياليستىك مال شارۋاشىلىعى» گازەتىنىڭ رەداكتورى ءسادۋ اقبەرگەنوۆ, قولجازبا گازەتتىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بەيسەنعالي كىربەتوۆ, كومسومولدىڭ حاتشىسى قاۋىس كوزباەۆتار ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرەدى. ەڭ العاشقى رەداكتورى 9-سىنىپ وقۋشىسى تالعات ابەنوۆ ەدى. بۇدان باسقا دا سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ەجەنحان قۇسايىنوۆ, سىبانعالي سەرىكباەۆتار دا ىسكە بەلسەنە كىرىسەدى. جۋرنالدىڭ بەتتەرىن وقۋشى كابيرا سادۋاقاسقىزى قولمەن جازىپ شىعارادى. سول مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتتەن ساباق بەرەتىن كۇلزيرا م ۇلىكباەۆا, مۇحامەتجان ابەنوۆ (تالعاتتىڭ اكەسى), گەوگراف, مۇعالىم ۇلىقبەك بايىربەكوۆ, ماتەماتيك عابدوللا اسىلاەۆتار دا قولجازبا جۋرنالدى شىعارۋعا اتسالىسقان. تۇڭعىش نومىردەگى اقىن اباي تۋرالى باس ماقالانى وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى تاتتىبەك تۇسىپباەۆ ءوزى جازادى.
1939 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنىڭ ەڭ العاشقى ءنومىرى جارىققا شىعادى. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەتتەردىڭ بارلىعى «اباي ۇرپاقتارى» جۋرنالىنا قولداۋ كورسەتىپتى. جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ, «وكتيابر بالالارى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى باتكەن ساعىندىقوۆ پەن باۋبەك بۇلقىشەۆ قۇتتىقتاۋ تەلەگرامماسىن سالادى.
«اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنىڭ تۇڭعىش سانىنا مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ باتا بەرەدى: «نوۆگورودتىڭ «توز» داپتەرى, ەگيپەتتىڭ شيراتپا پەرگامەنت «شونشىگى», مەدرەسە «عالياداعى» كەزىندە ب.ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسىن» باسقان «ساداق» اتتى قولجازبا» جۋرنالى سياقتى «اباي ۇرپاقتارى» دا ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالادى».
1942-1943 جىلدارى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءارى مەكتەپ ديرەكتورى, اقىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا جۋرنالعا رەداكتور بولىپ, «اباي ۇرپاقتارىنىڭ» بىرنەشە سانىن شىعارادى. دەگەنمەن سوعىس كەزىندە كوپ ساندارى تەزىرەك شىقپاي, ازايىپ تا قالادى. اباي ورتا مەكتەبىنىڭ 1945 جىلعى تۇلەگى, اكادەميك سەرعازى قاليەۆ تە جۋرنالعا كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى.
ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان كەزدە, جۋرنالدىڭ قايتادان جاندانۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن جازۋشى-ۇستاز, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى كامەن ورازالين ەدى.
– اكەم 1944 جىلدان باستاپ, وتىز جىل بويى «اباي ۇرپاقتارىنىڭ» رەداكتورى بولدى, – دەيدى ەلدار ورازالين; – جۋرنالى شىعارۋ ءۇشىن تالانتتى جاستاردى شاقىردى. ادەبيەت بىرلەستىك رىسحان مۋسين, روللان سەيسەنباەۆ, سۇلتان ورازالين, مەرعالي يبراەۆ, تولەگەن جانعاليەۆ, بەيبىت ساپارالى, تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆ سياقتى اقىن-جازۋشىلار, مانار قۇرمانبەكوۆ, مەيرامبەك جانبولاتوۆ سياقتى قالامگەرلەردى, جانىبەك كارمەنوۆ, ارعىنبەك احمەتجانوۆ سياقتى تالانت يەلەرىن شىڭداپ ءوسىردى.
«اباي ۇرپاقتارى» قولجازبا جۋرنالىنىڭ العاشقى حاتشىسى كابيرا سادۋاقاسقىزىنىڭ ايتۋىنشا, 1940 جىلى شىققان جۋرنالدىڭ ءۇش سانى ابايدىڭ 95 جىلدىعىنا ارنالعان ەكەن. 1959 جىلى جۋرنالدىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ قۇتتىقتايدى: «بارىمىزگە ورتاق ۇلى اباي اتامىزدىڭ قادىرلى ۇرپاقتارىن, جۋرنالدىڭ XX جىلدىق داڭقتى مەرەكەسى كۇنى جالىندى, دوستىق سالەممەن قۇتتىقتايمىن. جۋرنالدىڭ گۇلدەنىپ ءوسىپ, ونىڭ تالانتتى دا دارىندى جاستارمەن قاتارىنىڭ كوبەيە بەرۋىنە تىلەكتەسپىن».
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اباي اۋدانى
