– اياعان وتەن ۇلى, سىزبەن سۇحباتقا دايىندىق بارىسىندا جۋرنالدىڭ سوڭعى جىلدارداعى نومىرلەرىمەن تانىسىپ شىقتىم. كسرو كەزىندە ەلىمىزدەگى باستى باسىلىمنىڭ ءبىرى بولعان جۋرنالدىڭ مودەلى مەن مازمۇنىن قازىرگى فورماتقا لايىقتاپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنداعى سۇراقتارىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرەتىن تاقىرىپ باعدارىن قالىپتاستىرا بىلگەندەرىڭىز كورىنىپ تۇر.
– ءيا, جۋرنالدىڭ «مىسل» دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى كوپ جايدان حابار بەرىپ تۇر. شىنىندا دا ينتەلەكتۋالدىقتى ءوزىنىڭ نەگىزگى باعىتى ەتىپ العان ءبىزدىڭ جۋرنالدىڭ ماقساتى دا ادامداردى جاڭاشا ويلاۋعا تاربيەلەۋ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىز وسى جولدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەرىك ۇستانىپ كەلەمىز. جۋرنال 1990 جىلداردا ەڭ اۋىر كەزەڭدى باسىنان وتكەردى. «كوممۋنيستىك پارتيادان مۇرا بولىپ قالعان مۇنداي باسىلىم ءوزىن-ءوزى اقتامايدى» دەگەن سەكىلدى سىڭارجاق كوزقاراس پايدا بولا باستاعان كەزدە التىنبەك سارسەنباەۆ, اناتولي گۋرسكي, جۇمابەك كەنجالين سياقتى ازاماتتاردىڭ جانكەشتىلىگىمەن جۋرنال ءوز جۇمىسىن تاۋەلسىز ەلدىڭ باستى باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ودان ءارى جالعاستىرا ءبىلدى.
جۋرنال سول جىلدارى ءوزىنىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇقى بار ەكەنىن تولىق جانە تۇپكىلىكتى دالەلدەپ شىقتى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كوپتەگەن اقتاڭداقتاردىڭ بەتىن اشىپ, دەموكراتيالىق جولعا قادام باسقان جاس مەملەكەتىمىزدە ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ جولىندا ايتارلىقتاي ەڭبەك ەتتى. جالپى قۇقىقتىق جانە ۇلتارالىق قاتىناس مادەنيەتىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن ۇنەمى كوتەرىپ, كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىن ودان ءارى نىعايتۋعا بەلسەنە قاتىستى. ءبىزدىڭ باسىلىم سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسقا كوشكەن قازاقستاننىڭ قاراپايىم ازاماتتارىنىڭ بويىندا نارىقتىق پسيحولوگيانى قالىپتاستىرۋعا دا كوپ كوڭىل ءبولدى.
– كسرو جۇيەسىندەگى 70 جىلدا – ءبىزدىڭ تاريحىمىز. تاريحتى بولشەكتەمەي, تۇتاس قاراعاندا عانا اقيقات انىقتالادى. تاريحشىلار قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مىنبەرى بولعان گازەت-جۋرنالداردىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە اسا ىقىلاس تانىتا قويمايتىن سياقتى. ءسىز باسقارىپ وتىرعان جۋرنالدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى لايىقتى زەرتتەلدى مە؟
– بۇگىن 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ابىرويمەن جەتىپ وتىرعان جۋرنال ءاۋ باستان وزىندىك سالماعى بار ساليقالى باسىلىم بولعانىن جوققا شىعارۋعا بولماس.
كسرو كەزىندەگى پارتيالىق باسىلىمداردىڭ تاريحى – قوعام ءۇشىن ءالى تۇرەن تۇسپەگەن تاقىرىپ. بالكىم, بۇل فاكتورعا بالاماسى جوق كوممۋنيستىك رەجىم دە سەبەپ بولعان شىعار. ويتكەنى, ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن بىزدە التەرناتيۆتى جۇيە بولماعانىن قازىر دالەلدەپ جاتۋدىڭ رەتى دە, ءجونى دە جوق. وسى باسىلىمداردىڭ تاريحىنا ۇلەس قوسقان تۇلعالارىمىز وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. ساكەن سەيفۋللين, تۇرار رىسقۇلوۆتان باستاپ قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرازى پارتيالىق باسىلىمداردا قىزمەتتە بولدى.
رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي «مىسل» جۋرنالى 1920 جىلعى قىركۇيەك ايىنان شىعا باستادى. وسى كەزگە دەيىن بىرنەشە اتپەن شىققانى كوزىقاراقتى جۇرتشىلىققا جاقسى بەلگىلى. العاشقى ءنومىردى شىعارۋ سول ۋاقىتتاعى بيلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن ەلدەگى باسپا ونىمدەرى رەداكتسيالىق القاسىنىڭ توراعاسى ۆ.ميۋراتقا جۇكتەلدى. 1920 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندە قازاق اسسر-ءنىڭ قۇرامىنا ورىنبور گۋبەرنياسى قوسىلدى. ورىنبور رەسپۋبليكا استاناسى اتاندى. كەلەسى كۇنى كيربيۋرو پرەزيديۋمىنىڭ ءماجىلىسى ەكى جۋرنالدى – «يزۆەستيا وبلبيۋرو» مەن «يزۆەستيا ورەنبۋرگسكوگو گۋبكوما ركپ (ب)» باسىلىمدارىن بىرىكتىرۋ جونىندە قاۋلى قابىلدادى. جۋرنالدىڭ ۋاقىتىلى شىعۋىنا مۇحاممەد-حافيز مىرزاعاليەۆ جاۋاپ بەرسە, ولكە بويىنشا ماتەريالداردى ا.انوحين, ال گۋبكوم بويىنشا ماتەريالداردى پ.جۋراۆسكي جينادى. 1921 جىلى 21 ناۋرىزدا كيرپارتبيۋرو قۇرامى جاڭارتىلدى. ونىڭ مۇشەلەرى بولىپ ۆ.رادۋس-زەنكوۆيچ, ا.اۆدەەۆ, ا.انوحين, پ.جۋراۆسكي, س.مەڭدەشەۆ, م.مىرزاعاليەۆ, م.ساماتوۆ, ءا.جانگەلدين بەكىتىلدى. وسى وقيعامەن قاتار باسشىلىقتىڭ دەكرەتتەرى مەن قاۋلى-قارارلارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن – «يزۆەستيا كازكرايكوما ركپ (ب)» اتتى جۋرنال شىعارۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى.
وتكەن ونجىلدىقتارداعى جۋرنالدىڭ سارعايعان بەتتەرىن اقتارىپ وتىرىپ, بۇگىنگى وقىرمان ءۇشىن دە وتە قىزىقتى فاكتىلەردى تاباسىز. ايتالىق, ەلدىڭ ءبارىن الاساپىرانعا تۇسىرگەن جالعان عالىم تروفيم لىسەنكونى كەزىندە اسپانعا كوتەرۋدىڭ ءوزى قانداي كۇلكىلى بولعان دەسەڭىزشى. نەمەسە ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدەگى تايىر جاروكوۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ سياقتى كلاسسيكتەردىڭ شەبەرلىكتەرىنە شەك كەلتىرىپ, ولاردى تۇككە العىسىز قىلعاندارىنا دا قارنىڭ اشادى. الەكسەي براگيننىڭ «نەوسۋششەستۆلەننىي زامىسەل. و سبورنيكە «كازاحسكايا سوۆەتسكايا پوەزيا» ماقالاسىنان سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ادەبيەتكە ايرىقشا ءمان بەرىلە باستاعانىن بايقاۋعا بولادى. سۇراپىل سوعىستان كەيىن رۋحاني دامۋعا دەن قويعان ەل ءۇشىن قۋاناسىز. «ەگەر بىزدە بىردە-ءبىر اقىننىڭ كىتابى ەسكەرۋسىز قالمايتىنىن ەسكە الساق, وندا «قازاق سوۆەت پوەزياسى» جيناعىن شىعارۋ رەسپۋبليكانىڭ مادەني ومىرىندەگى ەلەۋدى وقيعا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى» دەپ وي قورىتادى اۆتور. قازىرگى زامانعى جازۋشىلارىمىز وسى جولداردى وقىپ, سول كەزدەگى قالامگەرلەرگە جاسالعان قامقورلىققا قىزىعا قارايتىنى ءسوزسىز.
ال قازىرگى تاڭدا جۋرنال ادامداردى ويلاۋعا تاربيەلەيتىن قۇرال ەكەنىن باتىل ايتۋعا بولادى. بۇگىندە جۋرنال قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بارلىق وزەكتى ماسەلەلەرىن اشىق, ەركىن تالقىلاۋعا ارنالعان اشىق الاڭعا اينالعانىن مەن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. باسىلىم قازىرگى زامانعى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني پروتسەستەردى وبەكتيۆتى, تەرەڭ تالداۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. «مىسل» جۋرنالى نومىردەن نومىرگە ادەبيەتتىڭ, مۋزىكانىڭ, حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋدا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, وسىنداي تاريحى تەرەڭ جۋرنالدى ساقتاپ قالا بىلگەنىمىز, ونىڭ وزىنە ءتان قوعامداعى ورنىن جاڭا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا ءتيىمدى پايدالانا ءبىلىپ وتىرعانىمىز دا پاراساتتى ءىس دەپ تۇسىنەمىن.
– ءسىز جۋىردا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە جۋرنال 1990-2000 جىلدار ارالىعىندا ۇلتتار اراسىنداعى اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاپ قالۋعا باسىمدىق بەردى دەگەن ەدىڭىز...
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا وتاندىق باسپاسوزدە نەگىزگى ءۇش باسىم باعداردى قالىپتاستىرۋعا تالپىندىق: بىرىنشىدەن, نارىقتىق پسيحولوگيا مادەنيەتىن قازاق جەرىندە قالىپتاستىرۋ. ەكىنشىسى, قۇقىقتىق مادەنيەتتى ورنىقتىرۋ. ءۇشىنشىسى, ەتنوسارالىق تۇراقتىلىق مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋ. ءومىر العا جىلجىپ جاتىر. قۇندىلىقتار وزگەردى, قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراستار دا وزگەردى. ءبىز دە زاماننىڭ اعىمىنا قاراي كوشىمىزدى سول وزگەرىستەرگە بەيىمدەپ وتىرۋعا تىرىسامىز.
– جۋرنالدىڭ قازىرگى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىنا توقتالا كەتسەڭىز؟
– كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ءبىر ميلليون تيراجى بار «كوممۋنيست» جۋرنالى رەسەيلىك «سۆوبودنايا مىسل» اتاندى. «پارتينايا جيزن كازاحستانا» «مىسل» دەگەن اتتى يەلەندى. مىنا جايتقا نازار اۋدارۋىڭىزدى سۇرايمىن, بۇگىندە ءبىزدىڭ تارالىمىمىز ماسكەۋلىك باسىلىممەن بىردەي, بىراق شتاتىمىز بەس ەسە كەم. بۇل – ارينە, ويلانارلىق ماسەلە.
مەن بۇرىن ورىس تىلىندەگى جۋرناليستەر اراسىندا مىقتى رەداكتورلار تاپشى دەپ ويلاماپپىن. قازىر سونداي جاعدايدى باستان كەشىپ وتىرمىز. جۋرناليستەردىڭ ءبىرازى بيزنەسپەن اينالىسىپ ءجۇر. كوپ ماماندار ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ پيار مەنەدجمەنتىن باسقارۋعا كەتتى. سودان كەيىن جۋرنالدى ساقتاپ قالۋدىڭ, وقىرماندى جوعالتىپ الماۋدىڭ بۇكىل مۇمكىندىگىنىڭ جالىنا جارماسىپ, تىرشىلىكتى جالعاستىرىپ جاتقان جايىمىز بار.
– قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ءاتۇستى قارايتىن ماسەلە ەمەس.
– ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ەلىنىڭ تاريحىن ءبىلۋى ءتيىس. ءاربىر ماقالا وقىرمانىنا وي سالىپ تۇرۋى كەرەك. قازاق مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى. الەمدە اۋەلى ءتىلىن, سوسىن ءوزىن جوعالتىپ العان قانشا ۇلت بارىن ەشكىم ساناپ جاتقان جوق. كونە يۆريت ءتىلىن قايتا ءتىرىلتىپ, حالىق بولىپ قايتا باس كوتەرۋ مۇمكىندىگى ەۆرەي ۇلتىنا عانا بۇيىرعانىن جاقسى بىلەسىز. ءبىز حالقىمىزدىڭ ءىرى تۇلعالارىن قۇرمەتتەپ, ولاردىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ نەگىزىندە جاس بۋىندى تاربيەلەۋىمىز كەرەك. ايتاتىن مىسال كوپ. تاڭ كالماۋ مۇمكىن ەمەس, الاش ارىستارىنىڭ قايسىسىن الساڭىز دا, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى. ورمان-ينجەنەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ ساياساتكەر, جۋرناليست, رەداكتور, ەكونوميست, جەردى پايدالانۋ سالاسىنىڭ ماماندىعىن يگەرگەن. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ – ينجەنەر-تەمىرجولشى, تاريحشى, ەتنوگراف. بەرى كەلسەك, قانىش ساتباەۆ – اتاقتى گەولوگ, اۋىز ادەبيەتىن زەرتەۋشى, اعارتۋشى, ەبنەي بوكەتوۆ حيميك بولۋىمەن قاتار كەرەمەت اۋدارماشى, كوسەمسوزشى (ونى كەزىندە ايگىلى «ليتەراتۋرنايا گازەتا» قىزمەتكە شاقىرعان). بۇرىندارى ءبىر زيالى الاش ازاماتى ۇلتتىق مادەنيەتتى, ءتىلدى, ءدىلدى ساقتاۋ مەن دامىتۋ جولىندا بۇگىنگى ءجۇز قانداسىمىزدىڭ جۇمىسىن اتقارعان.
– باق كوممەرتسيالانسا, يدەولوگيا ەكىنشى ورىنعا ىسىرالادى دەگەن پىكىر بار. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ اۋىلى الىس ەمەس سياقتى.
– ول كۇنگە دە جەتەرمىز. ونداي جاعدايدىڭ ءبىز ءۇشىن ارتىقشىلىقتارى مول ەكەنى داۋسىز. بىرىنشىدەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قوسىمشا قارجى كوزى پايدا بولادى. ەكىنشىدەن, ءباسپاسوز ەركىندىگىنە جول اشىلادى. دەسەك تە ازىرگە باسپاسوزگە ىقىلاسى مەن ىنتىزارى اۋىپ وتىرعان بىردە-ءبىر وليگارحتى كورگەن جوقپىن. ال شەتەلدە, جاپونيا مەن اقش-تا بىرنەشە تاريحى تەرەڭ باسىلىمداردىڭ ارتىندا مىقتى قۇرىلتايشىلار تۇر. ال بىزدە باسقاشا. جەر كولەمى ۇلكەن بولعانىمەن, اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. ودان بولەك, اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامۋىنىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك جەلى مەن سارى باسىلىمداردى ءداستۇرلى باق-تىڭ قاتارىنا قوسۋعا ارلانبايتىندار كوبەيدى. بۇل – قاۋىپتى قۇبىلىس. كەيبىر سايتتار, پورتالدار وقىرماندى تارتۋ ءۇشىن شىندىققا جاناسپايتىن جالعان اقپارات تاراتۋدى ادەتكە اينالدىرىپ بارادى. سوتسيۋم وسى قاقپانعا ءتۇسىپ قالىپ وتىر. سوندىقتان بولار, قازىرگى قوعامدا ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى دۇرىس باعالانبايتىن ءۇردىس بەلەڭ الدى. بۇل – ارينە, ۋاقىتشا قۇبىلىس. قوعام ءبارىبىر ءداستۇرلى باسىلىمدارعا قايتا بەت بۇراتىنى ءسوزسىز.
– باق پەن قوعامداعى نەگىزگى پروبلەما نە؟
– مەن باق ءتورت باعىتپەن العا جىلجي الادى دەپ سەنەمىن. ولار – ليبەرالدى, دەموكراتيالىق, كوممۋنيستىك, الەۋمەتتىك-جاۋاپكەرشىلىك باعىت بولىپ بولىنەدى. الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان وسى ءتورت باعىتتىڭ بوياۋى بايقالىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ وتاندىق باق اتالعان باعىتتاردىڭ اراسىندا ءوز جولىن تابۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ءسوز جوق, ءبىزدىڭ مەنتاليتەت باسقالارعا قاراعاندا وزگەشە. سەبەبى, 300 جىل وتار ەل بولدىق. ەندىگى ماقسات سول قۇلدىق سانادان ازات ۇلتتىق سانانىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلۋ كەرەك. مىسالى, مەن تۋىپ-وسكەن ولكەدە تۇرعىنداردىڭ 17, وبلىس ورتالىعىندا 5 پايىزى عانا قازاق بولدى. جاس كەزىمدە اۋلامىزدا ەڭ بولماسا جارتىسىنان استامى قانداستار بولسا ەكەن دەپ ارماندايتىنمىن. قازىر ءبىزدىڭ اۋلاداعى تۇرعىنداردىڭ 100 پايىزى – قازاقتار. بىراق انا تىلىندە سويلەيتىندەر 17 پايىزعا جەتەر-جەتپەس. ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك دەپ وتىرعانىم دا سوندىقتان.
– ءسىز ءورىستىلدى ءپۋبليتسيسسىز. وسى تىلگە دەگەن ىقىلاستىڭ الەۋمەتتىك استارى تۋرالى ويلانىپ كوردىڭىز بە؟
– ءسوز جۇزىندە انا تىلىمىزگە ەشكىم قارسى شىعىپ وتىرعان جوق. ءبارى قولدايدى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا جانە تۇعىرىن بەكىتۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى دا بولىنەدى. وسى رەتتە تانىمال سىقاقشى ميحايل جۆانەتسكيدىڭ «ازىرگە قازاقتار بار كەزدە, مەن ورىس ءتىلى ءۇشىن الاڭدامايمىن» دەگەن سوزىنەن كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. ءتىلىمىز ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە وگەيلىك كۇيىن كەشپەۋى ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟! قازىناعا باي, كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىنداعى بايتاق جەرگە يە بولىپ وتىرمىز. بەلگىلى فولكلورشى, وريەنتاليست, تۇركىتانۋشى ۆاسيلي رادلوۆ كەزىندە بىلاي دەگەن ەكەن: «مەن بۇكىل الەم تىلدەرىنىڭ ىشىندە مىنا ءۇش ءتىلدى ۇلى ءتىل سانايمىن – ورىس, فرانتسۋز, قازاق (تۇركى تىلدەرىنىڭ ءبىرى)».
دەي تۇرا, جاھاندانۋ زامانىندا قازاق ءتىلى تولىققاندى كوممۋنيكاتسيا قۇرالى بولا المايدى دەيتىندەر كوبەيىپ بارادى. بۇل – بوس ءسوز. تۇركى الەمىنىڭ ەڭ باي, ەڭ يكەمدى ءتىلىنىڭ الەۋەتىن تولىق سەزىنۋ ءۇشىن قازاق وتارلىق پسيحولوگيادان, دەمەك ءوزىمىزدى ءوزىمىز باعالاي بىلمەۋدەن تولىق قۇتىلۋىمىز كەرەك. ونسىز ءبىز اتا-بابامىز ارمانداعانداي ەل بولا المايمىز.
– اياعان وتەن ۇلى, ءسىز كسرو-نىڭ سوڭعى جىلدارىندا كازاق تەلەگراف اگەنتتىگىندە جۇمىس ىستەدىڭىز. سول جىلدارى اگەنتتىك وزگە باسىلىمدار ءۇشىن بەت تۇزەيتىن قۇبىلامەن بىردەي بولدى. بۇل اگەنتتىكتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ءيا, قازتاگ-تا توعىز جىل قىزمەت اتقاردىم. باستى نازاردى ناقتىلىققا باعىتتادىق. مىسالى, قازىر كەلەر جىلى بالەن جەردە زاۋىت سالىنادى دەپ باستالاتىن جاريالانىمدار كوپ. ءبىز سوڭعى جىلدارى بىتكەن تىرلىكتىڭ ناتيجەسى ەمەس, بىتپەگەن, قولعا الىنباعان جوبالاردىڭ مۇمكىندىگى جايلى ەيفوريالىق سەزىمدەرگە كوبىرەك بوي ۇرىپ كەتتىك. مەن مۇنداي اقپاراتتاردى, ءتىپتى ساراپتامالاردى دا جارىم-جارتىلاي فەيك اقپارات دەپ تانيمىن. بۇگىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارجىلاندىرىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تاعدىرى ەرتەڭ قانداي كۇيدە بولاتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. سوندىقتان كەز كەلگەن سالادا ناقتىلىققا باسىمدىق بەرگەننەن ۇتىلمايمىز. اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ۇستانىمى وسى توڭىرەكتە بولۋى – ونىڭ ناقتى ەرەكشەلىگى.
– كوپتەگەن ساراپشىلار قازاق جۋرناليستيكاسىندا مودەراتورلار ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسپاعانى جۋرناليستەردىڭ بەلگىلى ءبىر سالاعا ماماندانۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن ايتادى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– بىزدە ءارتۇرلى باعىتتاعى ينستيتۋتتار ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. بىراق شتات, قارجىلاندىرۋ جاعى كەمشىن. ال مەملەكەتتىڭ بالانسىنداعى ينستيتۋتتار مۇمكىندىكتەرىن ارتاراپتاندىرۋعا اسىعا قويمايدى. سەبەبى, جەپ وتىرعان ناندارىنان ايىرىلىپ قالعىسى كەلمەي, تەك وزدەرىن قارجىلاندىرۋشى تاراپتىڭ قالقانى نەمەسە قورعانى بولۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىر. ءتىپتى مەملەكەت قارجىلاندىرىپ وتىرعان, جاعدايى بار ينستيتۋتتار قوعامدى تولىققاندى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتە الماسا, دۇرىس باعدار بەرمەسە, قوعامدىق ۇيىمدار نەمەسە جەكەلەگەن تاۋەلسىز ساراپشىلار نە ىستەي الادى؟! ولار باتىسقا دا, شىعىسقا دا, ءتىپتى عارىش پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا پىكىر ايتا بەرەتىن «امبەباپ» ساراپشى ەمەس, ءوز سالاسىنا ماماندانعان تۇلعا بولۋى ءتيىس.
قازىر اقپاراتتىق كەڭىستىكتە بەلسەندىلىك كورسەتىپ جۇرگەن بەس-التى ساراپشى بار. ولاردىڭ پىكىرىندە تەرەڭدىك بار ما, جوق پا دەگەن ماسەلەگە جاۋاپ بەرۋ – مەنىڭ مىندەتىم ەمەس. ساراپشىنىڭ پارىزى – بيلىكتىڭ جىرتىعىن جاماۋ ەمەس, حالىققا جۇمىس ىستەۋ. باسقاشا ايتقاندا, الدىڭعى شەپتە ءجۇرىپ, قاۋىپتىڭ الدىن الىپ, وي سالۋ. ەگەر بىزدەگى ساراپشىلار بەلگىلى ءبىر سالاعا ماماندانعان كەزدە جۋرنالىمىزدىڭ تۇراقتى سپيكەرلەرى دە سولار بولۋى كەرەك ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 28 جىلدىق تاريحىندا دا ءمۇلت كەتكەن تۇستارىمىز بارشىلىق. بۇل كەزەڭدە ءۇش تولقىن ءوسىپ-جەتىلىپ, ارەناعا شىقتى. ءبىر عانا وزگەرىس بار. ول – ءبىر كورپەنىڭ استىندا جاتساق تا, ءجۇز ءتۇرلى ءتۇس كورىپ وياناتىن حالىققا اينالدىق. ءبىر كەزدەرى وتار ۇلت بولعانىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقىسى كەلمەي جۇرگەن ۇلت ءبىز عانا شىعارمىز. قوعامدىق سانانىڭ دەڭگەيى ونىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتەدى. جان-جاعى تازا, كوركەم بولىپ تۇرسا, ادام مۇنداي تومەندىككە بارمايدى.
قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ پروبلەمالارى ءبىر باسىنان اسىپ جاتىر. مىقتى ماماندار دايارلاۋ ىسىندە جۇيە جوق, ۇلتتىق باعدارلاما جوق. سوندىقتان جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىن جانداندىرۋ ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بۇل باعىتتا كوش تۇزەلسە, ول مىندەتتى تۇردە وڭ ناتيجەسىن بەرەدى. ءوز تاراپىمنان مەملەكەت حاتشىنىڭ حاتشىلىعىندا قىزمەتتە بولعان كەزىمدە ۇسىنىس جاساپ جانە ونىڭ كاجەتتىگىن دالەلدەپ, جۋرناليستيكا سالاسىنا زاماناۋي ماماندار دايارلايتىن شەتەلدەگى بەلگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جاستاردى جىبەرۋدى جولعا قويدىق. سودان بەرى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا جىل سايىن جاس جۋرناليستەردىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋدى.
– وسى ويىڭىزدى تەرەڭدەتە تۇسسەڭىز. ويتكەنى, ارىپتەستەرىڭىز سىزگە «تاققا ەمەس, باق-قا باسىمدىق بەرەتىن جۋرناليست» دەپ باعا بەرگەنىن جاقسى بىلەمىز. قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە ىقپالىڭىزدى تيگىزگەنىڭىز تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ وتسەڭىز!
– بۇل تەڭەستىرۋ, ارينە, ارتىقتاۋ بولار. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, قازاق تەلەگراف اگەنتتىگى ەلدەگى ەڭ بەدەلدى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى ەدى. شتاتتىق كەستەسى 200 ادامعا جۋىق, ءار ايماقتا ءبىلىمدى, ازۋلى, ابىرويلى تىلشىلەرىمىز جانە فوتوتىلشىلەرىمىز بولدى. كەيىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا 200 ادامنان 20 شاقتى جۋرناليست قالدى. سول كەزدە پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىندە جۇمىس ىستەيتىنمىن. قازاقستان جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرىنشى كونگرەسسى اشىلۋى قارساڭىندا ەلباسىنىڭ بايانداماسىنا ەكى ۇسىنىس جاسادىم. ءبىرىنشىسى, السىرەپ جاتقان اگەنتتىكتى ءتىرىلتۋ. وركەنيەتتى ەلدەر سياقتى تولىققاندى زامانعا ساي اقپارات تاراتۋ ورتالىعىن نىعايتۋ, كۇشەيتۋ. تەك قانا ماتىندىك جانە فوتو حابارلار ەمەس, قوسىمشا اۋديو-بەينەحابارلاردى بۇكىل الەمگە تاراتۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارتتىم. ول ءۇشىن پرەزيدەنت تەلەراديو كەشەنىن قازتاگ-قا قوسۋدى ۇسىنعانمىن. ويتكەنى, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, اقوردادان قاشاندا بولسا ءبىرىزدى اقپارات تارالۋى كەرەك. تەلەسيۋجەتتەر, راديوحابارلاما جانە گازەت ماقالاسىنداعى ماتىندەر بىرىزدىلىكپەن جازىلۋى ءتيىس. بۇل – حالىقارالىق كاسىبي تالاپ. بۇل ۇسىنىسىم نازارعا الىندى. قازتاگ قازاق اقپارات اگەنتىگى بولىپ, شىعارماشىلىق ۇجىم قالپىنا كەلتىرىلدى. شۇكىر, ەلىمىزدىڭ باستى اقپارات قۇرىلىمى ءوز ورنىن وسىلايشا قايتا تاپتى. ەكىنشى ۇسىنىسىم بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ سىني ماتەريالدارىنا مەملەكەتتىك جانە باسقا ورگانداردىڭ قۇلاق اسۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى بۇل ۇسىنىس تۋرالى دا جۋرناليستەر كونگرەسىندە ايتتى. ونىڭ ۇستىنە, وسىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان قوعامدىق كوميسسيانىڭ ءبىر-ەكى وتىرىسى دا ءوتتى. دەگەنمەن, وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتپاي كەلە جاتقان باق پەن بيلىك اراسىنداعى تىكەلەي جانە كەرى بايلانىس تۋرالى ماسەلە ادەتتەگىدەي ۇمىت قالدى. بۇل بارلىق رەفورمالارعا توسقاۋىل بولىپ وتىرعان, ونىڭ ىشىندە جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتۋگە الىپ كەلگەن نەگىزگى جاعىمسىز فاكتورلار ەكەنى داۋسىز. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەگەن كەزىمدە توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا جابىلىپ قالعان «قوعاممەن بايلانىس» ماماندىعىن وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋگە بەلسەندى تۇردە كىرىستىم. جۋرناليستەر وزدەرى كاسىبي سالاسىنىڭ بولاشاعىن ويلاماسا, بۇگىنگى تىرشىلىكتە بۇعان كىمنىڭ باسى قاتار دەيسىز؟ سودان بەرى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە پيار-مەنەدجەرلەر دايارلاۋ جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان «مىسل» جۋرنالىنىڭ مەرەيتويى قۇتتى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
