پىكىر • 16 قىركۇيەك، 2020

اۋىل اكىمىن سايلاۋ – حالىق جاعدايىن ويلاۋ

21 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى ماسەلە ەلەڭ ەتكىزەرلىك جاڭالىق بولدى. بۇلاي بولۋىنىڭ نەگىزى دە بار سياقتى، سەبەبى سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ بەسىگى، حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان، جەلدىڭ وتىندە، ەلدىڭ شەتىندە دەگەندەي ورتادا ەل باسقارۋ وڭاي شارۋا ەمەس.

الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە دەم­و­كرا­تيا­­نىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى باس­­شىلاردى سايلاۋ جۇيەسى ەرتەدەن قالىپ­تاس­قان. دەمەك، ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا اكىم­دەر سايلاۋىنىڭ ەرەكشەلىگىنە كەلسەك، جەر­گىلىكتى بيلىك باسشىلارى جوعارعى جاققا الاڭ­داۋ­شىلىقتان ارىلا، حالىق الدىندا جاۋاپ­كەر­شىكتى تەرەڭ سەزىنە، قىزمەتتەرىن ەركىن اتقارۋعا مۇمكىندىك الار ەدى. سونداي-اق اۋدان اكىمى قىزمەتىندە بولعانىمدا، كەيبىر اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ء«بىزدى حالىق سايلادى، سوندىقتان دا حا­لىق مۇدەسى قاتتى تولعاندىرادى» دەپ، ءماس­­ليحات سەسسيالارىندا قيسىنسىز ماسە­لە­لەر­­دى كوتەرگەندە، بۇدان دا اۋدان اكىمى­نىڭ دە سايلانعانى جاقسى عوي دەپ، پرەزي­دەنت اكىمشىلىگىنە اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ جو­نىندە ارنايى ۇسىنىسپەن شىعىپ، ارىپ­تەس­تەرىمنىڭ رەنىشتەرىنە دە قالعان كەز­دەر بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ەرتەدەن اتا-بابالارىمىز بولىس، اعا سۇلتان تاڭ­د­ا­عان­دا باس يگەن سايلاۋ ءىس-شاراسىنىڭ ماڭىز­­دىلىعىنا بۇگىندە دە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك.

دەگەنمەن بۇل ورايدا سايلاۋالدى كوپ­تەگەن جايت ەسكەرىلۋى قاجەت سياقتى. مى­سالى، بۇرىن دا ەلىمىزدە  اۋدان، اۋىل اكىم­دەرىنىڭ سايلاۋى وتكىزىلدى، ولاردى اۋدان­دىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلادى. ال دەپۋتاتتاردى حالىق سايلاعان جوق پا؟ وسى ءىس-شارانىڭ تاجىريبەلىك بولسا دا ناتيجەسى سارالانعان جوق، مەنىڭشە بالەندەي وڭ وز­گەرىستەر بولماعان ءتارىزدى. سوندىقتان ساي­لانعان اكىم اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قانداي جاعىمەن ءتيىمدى قىزمەت كورسەتە الادى دەگەن سۇراقتىڭ ماڭايىندا وي جۇگىرتكەن ارتىق ەمەس. ەرتەرەكتە ەلىمىزدە تۇڭعىش وتكىزىلگەن (اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ نەگىزگى تىرەگى بولعان) سوۆحوز ديرەكتورى سايلاۋىنىڭ بىرىندە وبلىس باسشىلارىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۇمىتكەر بولىپ، ءبىراز جاعدايدى بايقاعانداي بولدىم. شىنىن ايتقاندا، بۇل ءىس-شارانىڭ قورىتىندىسىندا باسشىلارى سايلانعان كەيبىر شارۋاشىلىقتاردىڭ مال-م ۇلىكتەرى قولدى بولىپ، جەكەشەلەندىرۋ باستالعانشا تاراپ تا كەتكەن جاعدايلار بولدى. دەمەك، ءبىرىنشى كەزەكتە سايلانعان اۋىل اكىمدەرى مەن اۋداندىق اكىمشىلىك قىزمەتتىك قارىم-قاتىناستارى قانداي دەڭگەيدە بولاتىنىن ايقىنداۋ قاجەت. جاسىراتىنى جوق، كەڭەس ءداۋىرىنىڭ 70 جىلىندا قالىپتاسقان مەنتاليتەت بويىنشا، تاۋەلدى، باعىنىشتى بولماساق ايتقاندى ورىنداي قويمايمىز عوي. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە، اۋىل اكىم­دەرىنە ۇمىتكەرلەردى ەكىدەن كەم ەمەس ساندا اۋدان اكىمى ۇسىناتىن بولسا، سايلاۋ (تاڭداۋ) قۇزىرەتى حالىقتا قالادى. سونداي-اق اۋىل اكىمى مەن اۋدان، وبلىس اكىمدەرى ارا­سىنداعى ايىرماشىلىق، باسقارىپ وتىر­عان اۋماق حالقىنىڭ سانى مەن جەر كولە­مىندە عانا، ياعني بۇرىنعى ءار دەڭگەيدەگى ات­قارۋشى ورگاندار ءبىرىنشى باسشىلارى ەل پرە­زي­دەنتىنىڭ وڭىرلەردەگى وكىلەتتى وكىل­دەرى دەپ ەسەپتەلەتىن جۇيەنى قايتا قالپى­نا كەل­تىرۋ دە ورىندى سياقتى. سەبەبى قان­­­داي دا بولماسىن اكىمشىلىك-ايماقتىق قۇر­ى­­لىم­­دارعا باسشىلىق جاساۋ، بۇرىننان دا­ل­ەل­­­دەنگەن ساۋاتتىلىق، بەدەلدىلىك، پاتريوت­­تىق قاسيەتتەردى قاجەت ەتەدى. دانا با­با­­­­مىز ءال-فارابي: «اكىمدەر جانى دا، ءتانى دە تازا، وقىعانى كوپ، عىلىم-بىلىممەن اي­­نا­لىساتىن، زاماننىڭ زيالى وكىلى بولۋ كە­رەك»، دەپ جاي ايتپاسا كەرەك. سوندىقتان دا اۋىل اكىمدەرى سايلاۋى ۇمىتكەرلەرىنە  قو­يى­­لاتىن تالاپ: جوعارى ءبىلىمدى، كاسىبي ما­­مان­­دىعى سايلانباق ءوڭىر وندىرىسىنە ساي كەلە­­تىن، تاجىريبەلى بولۋى كەرەك. مۇمكىن مۇن­­داي ۇمىتك­ەرلەر اۋىلدىق جەرلەردەن تابىلا بەرمەيدى دەگەن ءۋاج ايتىلۋى مۇمكىن، وندا ار­نايى دايىنداۋ كەرەك نەمەسە باسقا وڭىرلەردەن دە تارتۋعا بولادى. بۇل ماسەلەگە «اۋىل عوي» دەپ ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايدى.

كەلەسى ءبىر كۇردەلى ماسەلە، سايلانعان اۋىل اكىمى مىندەتتى قىزمەتتەرىن اتقارا ال­ماسا، كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىمەن ەرەكشەلەن­سە، (قىلمىستىق ىستەن باسقا) ونىڭ قىزمەتتەن بوسا­تىلۋ پروتسەدۋراسى قالاي بولماق. مۇن­دايدا حالىق سايلادى، حالىق قانا بوسا­تادى دەگەن ءتارتىپ تە بار. مىسالى، ءتيىستى تەتىكتەردىڭ ويلاستىرىلماعانىنان رە­سەيدە حالىق سايلاعان ۆلاديۆوستوك قالا­سىنىڭ مەرىن قىزمەتىنەن بوساتۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى ارالاسقاننىڭ وزىندە ءبىر جىل قاجەت بولعان ەكەن. سونداي-اق وسىنداي جايتتاردىڭ ەس­كەرىلمەۋىنەن ەلىمىزدە كوپ مەرزىمگە جالعا بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ پايدالانىلماۋىنا بايلانىستى ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلعان ءىس-شارالارعا قاراماي، بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن ءتيىستى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.

مەنىڭ ويىمشا، سايلانعان اۋىل اكىم­دەرىن مەرزىمىنەن بۇرىن قىزمەتىنەن بوساتۋ، اۋدان اكىمىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ جاسى­رىن داۋىس بەرۋ قورىتىندىسىنا ساي ات­قارىلسا. كەلەسى ماسەلە، سوڭعى كەزدە تومەنگى مەم­لەكەت­­تىك اتقارۋشى بيلىك سا­تى­­لارىنان (اۋىل، اۋدان) اۋىل تۇرعىن­دارى ءۇشىن ماڭىز­دى، جەر­گىلىكتى جەرلەر قۇزى­رىندا بولۋعا ءتيىس­تى اۋداندىق ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساق­تاۋ مە­كەمەلەرىن وبلىس، رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەي­­لەرگە باعىنىشتى ەتۋ ءىس-شارالارى جۇرگى­زىلىپ جاتقانعا ۇق­سايدى. سوندا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى اۋدان­دارىندا نەگىزگى سانالاتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى ءوندىرىسى جەكەمەنشىك قۇرى­لىم­دارىنىڭ ەنشىسىندە بولسا، اۋىل كوم­مۋ­نالدىق سالاسى بالەندەي ءىس-شارا­لاردى قاجەت ەتپەيدى دەسەك، كەلەشەكتە اۋدان، اۋىل اكىمدەرى حالىق الدىندا قان­داي قىز­مەتى­مەن ەرەكشەلەنە الادى؟ سون­دىقتان دا سايلاۋ الدىندا وبلىس، اۋدان، اۋىل اكىم­دىكتەرى وكىلەتتىكتەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ، ناقتىلاۋ دا كەزەك كۇت­تىرمەيتىن ماسەلە. سو­نىمەن قاتار بۇل ءىس-شارادا كوپ­تەن جولى بولماي جۇرگەن «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ»، «جەكە قوسالقى، وتباسى شا­رۋا­­شىلىقتارى تۋرالى» زاڭداردىڭ دا ۋاق­تىلى قابىلدانۋى ماڭىزدى.

دەگەنمەن دە، سەڭ ورنىنان قوزعالدى، ياعني بۇل ماڭىزدى ءىس-شاراعا قوعام بولىپ قولداۋ كورسەتەيىك.

 

كاكىمجان سارحانوۆ،

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اشىقتىق – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى

ايماقتار • بۇگىن، 13:00

دوللار قايتا قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:18

قايران قالدىرعان قايىڭدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 11:56

ۇقساس جاڭالىقتار