تاريح • 14 قىركۇيەك، 2020

زۇلمات جىلدار زوبالاڭى تولىققاندى باعا بەرۋدى قاجەت ەتەدى

113 رەت كورسەتىلدى

حح عاسىرداعى قازاقتىڭ كورگەن قۇقايى از ەمەس. عاسىر باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى، وكتيابر توڭكەرىسى، قايتالاپ سوققان اشتىق، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن، سوعىس تەڭىز تولقىنىنداي قۋالاي كەلىپ، قازاقتى جۇدەتىپ عانا ەمەس، جەر بەتىنەن ىسىرىپ تاستاي جازدادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن باس-اياعى ون شاقتى جىلدىڭ ىشىندە ەكى رەت قايتالانعان الاپات اشتىقتان حالىق قىناداي قىرىلدى.

حالىقتى سەركەدەي باستاعان ال­دىڭعى قاتارلى زيالىلارى مەن ار­قاسۇيەر كوسەمدەرى ءسۇتتىڭ قايما­عىنداي سىلىنىپ تاستالدى. اتتىڭ جالىندا، اتاننىڭ قومىندا ءجۇرىپ، سىرتقى جاۋدان قىزعىشتاي قورعاپ ۇرپاعىنا مۇراعا قالدىرعان كەڭ-بايتاق بابالار جەرىندە سول قىر­عىنداردان كەيىن از حالىققا اينال­دىق. ءبىر ۇلتتىڭ باسىنان وتكەن وسىنشا اۋىرتپالىقتى قارا جەر كوتەر­گەنمەن، حالىق جادى ۇمىتا الار ەمەس.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. اقيقاتقا سۇيەنگەن دۇرىس شەشىمنەن حالىقتىڭ جۇرەگىندە شەر بولىپ قاتقان وكسىگى ەستىلگەندەي بولدى. كەڭەس وكىمەتى جىلدارى مىڭداعان ادامدار ءوزىنىڭ نانىم-سەنىمى، وزىندىك پىكىرى ءۇشىن عانا ەمەس، الەۋمەتتىك شىعۋ تەگى ءۇشىن دە قۋعىندالدى، تاعدىرى سايا­سات قارۋىنىڭ قاراۋىلىنا الىن­دى. حالقىمىزعا ۇلت بولىپ قالىپ­تاسۋدىڭ ۇزاق جولى وڭاي تيگەن جوق، بىراق قازاقتىڭ كەڭەس وكىمەتى جىل­دارىنداعى كورگەن قورلىعى مەن شىعىنىن بۇرىن-سوڭعى تاريح بىل­مەيدى. حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى جىلدار حالقىمىزعا قان ەرگەن كەزەڭ بولدى. «وسى ناۋبەت نەگە ورىن الدى؟» دەگەن سۇراق ىلعي كو­ڭىلدە تۇرادى.

بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ ادى­لەت­تىلىك پەن قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇ­مىرتقالاعان مامىراجاي، استا-توك مولشىلىق كوممۋنيزم ورناتامىز دەگەن قيالي نيەتى ناقتى ىسىمەن ءبىر جەردەن شىققان جوق. ولار ءىس جۇزىندە قارۋدىڭ كۇشىنە عانا سەنگەن جاپپاي لاڭكەستىك، الىمجەتتىك، ءوزى شىعارعان زاڭدى ءوزى بەلىنەن باسقان دورەكى قوعام عانا ورناتتى. وتكەن عاسىرداعى 20-جىلداردىڭ اياعى مەن 30-جىلداردىڭ جارتىسىنا دەيىن قازاقتىڭ كوشپەلى تىرلىگىن تۇتاسىمەن جويۋعا باعىتتالعان بىر­نەشە الەۋمەتتىك شارالار قولعا الىندى. ولار پارتيانىڭ جانە كەڭەس­تىك مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكىزىلگەن شارۋالاردى ۇجىمداستىرۋ ساياساتىمەن ءبىر ۋاقىتتا جۇرگىزىلدى. الايدا ونىڭ قۇقىقتىق جاعى سونشالىقتى كۇ­ماندى ەدى. قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ وسى شارالاردى وتكىزۋگە باعىتتالعان 1928 جىل­دىڭ 27 تامىزىندا «بايلاردىڭ شا­رۋا­شىلىعىن كونفيسكاتسيالاۋ تۋرالى» قاۋلىسى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرى رەسەي كەڭەستىك فەدەراتسيالىق سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ، قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سو­تسياليستىك رەسپۋبليكاسى حالىق كوميس­­سارلار كەڭەسىنىڭ، ركفسر قىل­مىستىق كودەكسىنىڭ، ازاماتتىق كو­دەكسىنىڭ، نەكە جانە سەميا كودەكسى­نىڭ ەرەجەلەرىنە كەرەعار، ءتىپتى سايكەس كەلگەن جوق.

كسرو-داعى جاپپاي ۇجىمداستىرۋ بولشەۆيكتەردىڭ جالپىرەسەيلىك كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كو­ميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. ونداعى دو­رەكى قاتەلىكتەر 1924 جىلعى كون­س­تي­­تۋتسيانى بەلشەسىنەن باستى. كە­ڭەستىك جۇيەنىڭ باستى زاڭى بولىپ سانالعان سول كونستيتۋتسيانىڭ 22-بابىندا زاڭ جوبالارىن ورتالىق ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ قوس پالاتاسى بە­كىتكەندە عانا ول زاڭدى دەپ ەسەپ­­تەلەتىندىگى ايتىلعان بولاتىن. ادام قۇقىن تاپتاۋ جانە ەلدىڭ ءوز زا­ڭىن سىيلاماۋ، اسىرەسە جازا­لاۋ ور­گاندارىنىڭ قۇقىقتىق تاجى­ريبە­لەرىنەن جانە قىلمىستىق ىزدەستىرۋدى نەگىزسىز كۇشەيتۋىنەن ايقىن كورىندى. 1929 جىلى كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ پرەزيديۋمى شەتەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن جانە كسرو-عا قايتۋدان باس تارتقان ءىرى لاۋازىمداعى ادامداردى زاڭسىز جانە سوتسىز جازا كەسۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. سونىمەن بىرگە بۇل قاۋلىنىڭ ازاماتتار ىستەگەن ارەكەتتەرى ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلعان كەزدە بۇل ونىڭ قۇقىعىن تاپتاۋ بولىپ ەسەپتەلمەيتىن كەرى زاڭدىق كۇشى دە بولدى.

كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مەملەكەت، كووپەراتيۆ، ۇجىمشار مۇلكىن ۇرلاعانى ءۇشىن جاسالعان قىلمىستىڭ اۋىر-جەڭىلىنە قاراماي اتۋ جازاسىن كوزدەگەن 1932 جىلعى 7 تامىزداعى قاۋلىسى كەڭەستىك قىلمىستىق قۇقىق ۇستانىمدارىن ورەسكەل بۇزدى. كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1934 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىنداعى قاۋلىسى وتانعا ساتقىندىق جاساعانى ءۇشىن سوتتالعان ادامدارمەن بىرگە تۇرعان جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە دە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزدى، دەمەك جازىقسىز جاندار وزگەنىڭ جاساعان قىلمىسى ءۇشىن جاۋاپ بەردى.

قىلمىستىق پروتسەستەگى ورىن ال­عان زاڭسىزدىقتار ءتىپتى شەكتەن شىق­­تى. كسرو ورتالىق اتقارۋ كو­ميتە­تىنىڭ 1934 جىلعى 1 جەلتوق­سان­­داعى قاۋلىسى كەڭەس وكىمەتى قىز­­مەتكەرلەرىنە قارسى جاسالعان لاڭ­كەستىك ارەكەت جونىندەگى ىستەر وندى­رىسىنە جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپ ورناتتى. دەمەك، سوت ءىسىنىڭ تىڭدالۋىنا ەكى جاق­تىڭ بىردەي قاتىسۋى مىندەتتى بول­عان جوق، كاسساتسيالىق شاعىم قا­بىل­دانبايتىن. مۇنداي ءىستىڭ تەرگەلۋ مەرزىمى باس-اياعى 10 كۇننىڭ ىشىن­دە ءبىتۋى ءتيىس، ال ايىپتىنىڭ ءوزىن كىنالاعان ىسىمەن تانىسۋى جانە سوت­تا قورعاۋعا دايىندىق ءبىر كۇنگە دەيىن قىس­قارتىلدى. سوتتىڭ شەشىم شىعا­رۋىنا تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقانداعى جانە جاۋاپ الۋ كەزىندەگى جينالعان دا­لەلدەردى نەگىزگە الۋى جەتكىلىكتى ەدى، ونىڭ ۇستىنە الىنعان دالەلدەردى باعا­لاۋعا قاراعاندا، ايىپتىنىڭ كىناسىن مويىنداۋى نەگىزگى ارگۋمەنت بولىپ سانالدى. ال ادامداردىڭ «كىناسىن» سول كەزدەگى تەرگەۋشىلەردىڭ قالاي مو­يىنداتقانى تۋرالى ءجيى ايتىلادى.

30-جىلداردىڭ الاساپىران ۋاقى­تىنداعى قاراما-قايشىلىقتار سول كەزدىڭ تاريح بەتتەرىن پاراقتا­عان­داردى تاڭعالدىرادى. كسرو-نىڭ 1936 جىلى قابىلدانعان كونس­­تي­تۋ­تسياسى الەمدەگى ەڭ دەمو­كرا­تيا­لىق زاڭنىڭ ءبىرى بولىپ سانالدى. ال قۇقىقتىق جاعىنان ەلدەگى جاع­داي كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ەلەمەۋدىڭ ەڭ سوراقى تاجىريبەسىن كور­سەتتى. كونستيتۋتسيانىڭ 32-بابىندا كسرو-داعى جالعىز زاڭ شى­عارا­تىن ورگان جوعارعى كەڭەس ەكەنى ايتىلدى. ال ءىس جۇزىندە 1937-1938 جىل­دارعى رەپرەسسيا ءوز بەتىمەن پرو­تسەسسۋالدىق نورمالار مەن سانكتسيالار ورناتقان ساياسي بيۋرو مەن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ شەشىم­دەرىنە نەگىزدەلدى. مۇنىڭ بار­لىعى بىلىق، شەكتەن شىعۋ ەكەنىن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (ىىحك) ايماقتارداعى اتقارۋشى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ وزدەرى دە باي­قا­ماي قالعان جوق. مىسالى، تاتار­ستان ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى پ.رۋد ماسكەۋگە ارنايى حات جا­زىپ، «كونستيتۋتسيانى وسىلاي بۇر­مالاي بەرەمىز بە، الدە پارتيا باسشىلارىنىڭ وكىمىن ورىندايمىز با؟» دەپ سۇراعان سوزىنەن ءوزى دە ءبىر مەزگىلدە حالىق جاۋىنا اينالىپ شىعا كەلدى دە، 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ال ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ءرۋدتىڭ سۇراعىنان كەيىن توقتاپ قال­عان جوق، جالعاسا بەردى...

1936 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 102-بابىندا كسرو-دا سوت تورەلىگىن تەك سوت قانا جۇزەگە اسىراتىنى اي­تىلعان. ال ءىس جۇزىندە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باستاماسىمەن بارلىق جەردە زاڭنامالىق ءىس جۇرگىزۋدى ورەسكەل بۇزىپ، ميلليونداعان ادامداردى قۋعىنعا ۇشىراتقان سوتتان تىس «ەكىلىك»، «ۇشتىك»، «ەرەكشە ما­جىلىستەر» دەگەندەر قۇرىلدى. ولار ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى جەدەل­دەتىپ، كۇشەيتتى. مىسالى، 1937 جى­­لى شىلدەدە قوستانايعا سوتتان تىس «ۇشتىك» قۇرۋ جونىندە ستا­لين قول قويعان جەدەلحات تۇسەدى. ونىڭ قۇرامىنا وبلىستىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.كۋز­نەتسوۆ، وبلىستىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى ب.بايداقوۆ، وبلىستىق ىىحك باستىعى ن.پاۆلوۆ كىردى. وڭىردە تروتسكيشىلدەرمەن، زي­نو­ۆەۆ­شىلەرمەن بايلانىسى بول­عان­­داردىڭ، كەڭەس وكىمەتىنە قار­سى شىققانداردىڭ، بۇرىن الاش­وردا قۇرامىندا بولعانداردىڭ، س.سادۋاقاسوۆ پەن س.قوجانوۆتى جاقتايتىنداردىڭ، قىسقاسى قۇرىق سالىنۋعا ءتيىستى 26 ادامنىڭ ءتىزىمى جاسالىپ، قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ۇستالادى. ونىڭ ىشىندە وبلىستىق «بولشەۆيكتىك جول» گازە­تىنىڭ رەداكتورى ت.سارىقوجاەۆ، وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حات­شىسى قۇرمانالين، اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ قىزمەتكەرى اح­مەتوۆ، وب­لىس­تىق سوت توراعاسى، اۋدان­دىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى، ۇجىم­­شارلار توراعالارى بولدى. قىر­كۇيەك ايىندا «ۇشتىكتىڭ» ءبىر مۇشەسى باقىتجان بايداقوۆ وزىنە قول جۇمساپ، بىراق ءتىرى قالادى. ونىڭ نەگە مۇنداي قادامعا بارعانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن، ول بىردەن تۇتقىندالادى. ال قاراشا ايىنىڭ 2-ءسى كۇنى «ۇشتىك» ءۇش ادامدى 10 جانە 8 جىلعا سوتتايدى دا، 6 قاراشا كۇنى قالعانىنىڭ بارلىعى اتىلادى.

20-جىلداردىڭ اياعى مەن 50-جىل­داردىڭ باسىندا ەلىمىزدە جۇرگەن پروتسەسستەر كەڭەس جانە پارتيا ورگان­دارىنىڭ قىزمەتىنەن باستاۋ الدى، ونىڭ زاڭدى كورىنىسى ەدى. قۇقىق ولار ءۇشىن باسقاشا ويلاۋعا جۇرتتىڭ شاماسىن كەلتىرمەي باسىپ-جانشىپ وتىرۋدىڭ قارۋى مەن ءوز بيلىگىن جۇر­­گىزۋدىڭ قۇرالى عانا بولدى. سو­نىڭ ىشىندە كونستيتۋتسياعا كەرەعار نورماتيۆتىك اكتىلەر، جالپىوداقتىق ورگاندار وداقتىق جانە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالاردىڭ قۇزىرەتىنە قاتىس­تى نورماتيۆتىك اكتىلەر قا­بىل­­دادى. پارتيانىڭ جوعارى ور­گان­دارىنىڭ وزدەرى قابىلداعان نورماتيۆتىك-قۇ­قىقتىق اكتىلەردىڭ ەداۋىر بولىگى رەسمي كوزدەردە جاريا­لانعان جوق، سوندىقتان جالپى بۇقارا جۇرتشىلىق ولارمەن تانىسا المايتىن، ولار ءۇشىن جۇمباق كۇيىندە قالدى. مىنە، وسىنىڭ بارلىعى جاپپاي قۋعىن­داۋعا نەگىز بولدى جانە قۇقىق دەگەن تۇسىنىكتى قوعامدىق قاتىناستى رەت­تەگىشتەن پارتيالىق-كەڭەستىك ەلي­تانى بيلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ مە­حانيزمىنە اينالدىردى. قۇ­قىق پەن زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋى سەكىل­دى قوعامداعى تەڭسىزدىكتىڭ، ادىلەت­سىزدىكتىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ تۇسىنىگى بولماعاندىقتان قۋعىن-سۇرگىن بۇقا­رالىق جاپپاي سيپات الىپ كەتتى دە، ول كەڭەستىك مەملەكەتتەگى قوعامدىق ءومىر سيپاتىنىڭ بولىنبەس بولشەگى بولىپ قالىپتاستى.

1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ جوعارى كەڭەسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى زاڭ قابىلدادى. سول ۋاقىتتان بەرى زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەك­كەن مىڭداعان ازاماتتاردىڭ ار­داق­تى ەسىمىن ورتاعا ورالتۋدا كوپ­تەگەن جۇمىس اتقارىلدى. الاي­دا شەشىمىن كۇتكەن ىستەر ءالى دە جەت­كىلىك­تى. سول دۇربەلەڭ جىلدارى رەسمي قىلمىستىق باپتارمەن سوتتالعان، بىراق شىن مانىسىندە ءوزىنىڭ جەكە سەنىمى، پىكىرى ءۇشىن زارداپ شەككەن، اسىرەسە ۇجىمداستىرۋ مەن اشتىققا بايلانىستى جاپپاي كوشىرۋگە قارۋلى قارسىلىق كورسەتكەن ازاماتتار ساناتىن ەسكەرۋ كەرەك. قارسىلىعى ءۇشىن باس كوتەرت­پەي قۇرتۋ ءۇشىن پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپ، قولدان جىندى جاساعان ازاماتتار تاعدىرى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ازاماتتى رەسپۋبليكادان تىس جەرلەردە دە رەپرەسسياعا ۇشىرادى.

ەڭ باستىسى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى ۇيىمداستىرۋشىلار – كوممۋنيستىك پارتيا جەتەكشىلەرىنىڭ، كەڭەستىك زاڭنامانى ورەسكەل بۇزۋعا تىكەلەي كىنالى جازالاۋشى ورگانداردىڭ قۇ­قىقتىق جانە ساياسي باعاسى ءالى بە­رىلگەن جوق. ونىڭ عىلىمي جانە ساياسي انىق ايتىلماۋى جازىقسىز قۇر­بانداردى اقتاۋ جۇمىستارىن تولىققاندى ەتپەيدى، توتاليتارلىق رەجىمنىڭ ساياسي ماقساتتىلىعىن، رەپرەسسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن كىنالىلەردى مورالدىق جاعىنان اقتاۋعا، جاقتاۋعا، سىنىققا سىلتاۋ تاۋىپ، تۇسىندىرۋگە ۇمتىلىس جاساۋ­عا نەگىز قالايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارى ەلىمىز بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن، ۇلتتىڭ رۋحاني تىرەگى بولعان تۇلعالارىمىز ورتامىزعا كەلىپ، ولگەنىمىز ءتىرىلىپ، وشكەنىمىز جانعان ەدى. ال سول الاساپىران ۋا­­قىتتا جازىقسىز جاپا شەككەن، ۇر دا جىق ساياسات جىبەرگەن ورەس­كەل قا­تەلىكتەردىڭ قۇربانى بول­عان قا­راپايىم ادامداردىڭ، اتالا­رىمىز­دىڭ نە جازىعى بار؟ ولار­دىڭ رۋحى دا ادىلەتتىلىكتى كۇتەدى. پرەزيدەنت باستاماسىمەن دەر ۋاقى­تىندا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا قازاقستان تاريحىنداعى ءىرى گۋمانيتارلىق اپاتتان زارداپ شەككەن تۇلعالارعا قاتىستى ادىلەتتىكتى قالپىنا كەلتىرەدى دەگەن سەنىم مول.

 

ەركىن ءابىل،

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

قاۋىپتى ىندەتكە قارسى قامدانىس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:40

ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى

پىكىر • بۇگىن، 07:35

پيك-ءتىڭ ورنىنا – جاڭا ۇيىم

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

قاۋىپتى ۆيرۋس شابۋىل جاسادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:09

كيبەرقاۋىپسىزدىك تۋرالى مالىمدەدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:08

ءبىرى كەتىپ، ەكىنشىسى كەلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:00

جاڭا سالماق قوسىلدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:59

اققۋلاردان تاراعان اۋرۋ

قوعام • بۇگىن، 06:59

مولدىربۇلاقتىڭ كوزىن اشتى

ايماقتار • بۇگىن، 06:56

مۇنايشىلاردىڭ قامقورلىعى

قوعام • بۇگىن، 06:46

لوماچەنكو-لوپەس: جاستىڭ اتى جاس ەكەن

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:28

جىگىتتەر جۇلقىنىپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 06:26

ادامزات اقىل-ويىنىڭ الىبى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:22

«ماماندىعىم – قۇتقارۋشى!»

قوعام • بۇگىن، 06:13

اق بەسىكتە تەربەتكەن

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار