كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ونىڭ كىلتىن تاۋىپ, قۇپياسىن اشقان ءبىز دە, كەڭەس زامانىندا ايتىپ-جازىپ كەلگەنىمىزدەي ورىس عالىمدارى دا ەمەس, الىس جۇرتتاعى سكانديناۆ زەرتتەۋشىلەرى بولدى. بىزگە دەگەن قۇرمەت ءۇشىن ەمەس, باستاپقىدا ءوز اتا-بابالارى تۋدىرىپ, ورتا عاسىرلاردان-اق عىلىمي اينالىمعا «سكانديناۆ رۋنالارى» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى جازۋلار رەتىندە قابىلداعاندىقتان. ورحون جازۋلارىن تاپقان ف.سترالەنبەرگتىڭ شۆەد, ال ونى تۇڭعىش رەت وقىعان ۆ.تومسەننىڭ دات عالىمى بولۋى – وسىنىڭ ايقىن ايعاعى.
ۆ.رادلوۆ, پ.مەليورانسكي باستاعان ورىس عالىمدارى تەك تومسەن جاڭالىعى اشىلعاننان كەيىن عانا زەرتتەۋگە كىرىسكەن. دەگەنمەن, بابالار مۇراسىن ۇلىقتاۋعا ات سالىسقان شەتەلدىك عالىمداردىڭ بارىنە العىسىمىزدى ايتا وتىرىپ, وسى مول مۇرانىڭ قازاق توپىراعىندا زەرتتەلۋىنە توقتالايىق.
كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى زەرتتەلۋىنىڭ قاينار باستاۋىندا قازاق رۋحانياتىنىڭ دانىشپانى مۇحتار اۋەزوۆ تۇردى. بىراق كۇلتەگىندى بىلاي قويىپ, «اباي جولىنىڭ» العاشقى كىتابىندا ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن دۋلات اقىننىڭ نىسپىسىن «بايكوكشە» دەپ وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولعان ۇلى جازۋشى بەلگىلى سەبەپتەرمەن ۇلت تاريحى, ۇرپاق تاعىلىمى ءۇشىن بەرەرى مول بەرەكەلى تاقىرىپقا تەرەڭدەي المادى. بۇل ۇلى ميسسيانى رەپرەسسيانىڭ بىرنەشە تولقىنى ءوتىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ىزعارى باسىلا باستاعان «جىلىمىق كەزەڭ» سانالاتىن 60-جىلدارى تاۋداي جۇكتى ارقالاعان قازاقتىڭ تومىرتقاداي شالى, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ اتقاردى. ول ءالى قايراتى مۇقالىپ, جىگەرى جاسىماعان قوس شاكىرتىنىڭ ءبىرىن – حاندىق داۋىردەگى اقىن-جىراۋلار پوەزياسىنا, ەكىنشىسىن – كونە تۇركى ادەبيەتىن زەرتتەۋگە سالدى. بۇلاردىڭ العاشقىسى –الاش جۇرتىنا كەڭىنەن تانىمال كلاسسيك جازۋشىمىز مۇحتار ماعاۋين بولسا, ەكىنشىسى قايراتكەرلىك پەن قالامگەرلىك تىزگىنىن قاتار ۇستاعان ءبىلىمدار تۇلعا – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ەدى.
پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ وسىدان جىل جارىم بۇرىن « ۇلى دالا ادەبيەتى» اتتى بىرەگەي ەڭبەگىن جاريالادى. ىرگەلى تۋىندىنىڭ باسىم بولىگىن كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى, تاريحى, زەرتتەلۋى, پوەتيكاسى, ونىڭ قازاق ادەبيەتى مەن جالپى تۇرك وركەنيەتىندەگى الار ورنىنا ارنالعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەر قۇرايدى.
بىردەن كۇپتى كوڭىلدەن شىعۋى مۇمكىن مىنانداي سۇراقتىڭ باسىن اشىپ العىم كەلەدى. اۆتوردىڭ وسى تاقىرىپقا ارنالعان العاشقى عىلىمي ماقالالارى وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن جارىق كورىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى دا سول شامادا قورعالسا دا, بۇل – سول ەڭبەكتەردىڭ قايتا باسىلۋى ەمەس. تاقىرىبىنا ادال عالىمنىڭ ەركىن ويعا شەكتەۋ قويىلعان زاماندا ايتىلماعان, جازىلماعان تىڭ ويلارىمەن, پىكىرلەرىمەن مەيلىنشە تولىقتىرىلىپ, الەمدىك تۇركولوگيادا وسى تاقىرىپقا ارنالعان كەيىنگى ەلۋ جىل ىشىندە جارىق كورگەن ەڭبەكتەرمەن سالىستىرا زەردەلەنگەن تولايىم تۋىندىسى.
اۆتور ۇلى دالا ادەبيەتىنىڭ حرونولوگياسىن مەيلىنشە كەڭەيتىپ, ونىڭ ءداستۇر جالعاسىن ورتا عاسىرلاردا, ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە, ءتىپتى ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ءومىر سۇرگەن ۇلت ادەبيەتىنىڭ ۇلى تۇلعالارى شىعارمالارىمەن سالىستىرا زەرتتەگەن. كىتاپتىڭ ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى بولىمدەرىندە كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرى, ونىڭ پوەتيكالىق جالعاسى سانالاتىن «قورقىت اتا», «وعىزناما» داستاندارى جانە قازاقتىڭ ۇلى جىراۋلارى – ءسۇيىنباي, جامبىل, مايكوت, كەنەن شىعارماشىلىعىنىڭ تەرەڭنەن تارقاتىلۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى.
كورنەكتى عالىم بۇل ەڭبەگىندە تۇرك حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ ورتاق باستاۋلارىن زەرتتەۋمەن شەكتەلمەي, ونىڭ ارعى-بەرگى تاريحى, مەملەكەت قۇرۋى, بيلىك جۇيەسى, حالىقارالىق قاتىناستارى, الەم تاريحىنداعى الار ورنى سياقتى سان-سالالى سۇراقتارعا بايسالدى جاۋاپ بەردى. ەندى ونى ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەيىك.
بىرىنشىدەن, بۇل – بارلىق تۇرك حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ ءتۇپ اتاسى سانالاتىن تۇرك فولكلورىنا ارنالعان ىرگەلى ەڭبەك. مۇنى ۇلكەن وقىمىستى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ ءوزىنىڭ وسى كىتاپقا جازعان العى سوزىندە: «تۇركىلىك تانىمداعى قاسيەتتى جەر-سۋ ۇعىمى, وتۇكەن القابىنىڭ كيەسى, ءتاڭىرى, ۇماي كۋلتى تۋرالى بايىپتى پىكىر ايتادى», دەپ ورىندى اتاپ وتەدى. شىندىعىندا, كونە تۇرك ەسكەرتكىشتەرى – كوك اسپان, قارا جەردىڭ جاراتىلۋى, ونىڭ ورتاسىنداعى ءتاڭىر قولداۋىمەن تۇرك تايپالارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى, ولاردىڭ تانىم-تۇسىنىگى جايلى بيبليالىق سيۋجەتتەرمەن استاساتىن تۇنىپ تۇرعان فولكلورلىق, ميفتىك اڭىز-اڭگىمەلەر مەن ءافسانا-حيكاياتتاردىڭ جيىنتىعى. اۆتور ەڭبەگىنىڭ العاشقى ەكى تاراۋىندا وسى تاقىرىپتارعا تەرەڭدەي بارىپ, ونى سان قىرىنان جارقىراتا اشىپ كورسەتەدى.
ەكىنشىدەن, كىتاپ كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى, اۋدارىلۋى جايلى جاھاندىق تۇركولوگياداعى ىرگەلى ەڭبەك بولىپ شىققان. پروفەسسور م.جولداسبەكوۆ 2005 جىلى تۇركولوگ ق.سارتقوجا ۇلىمەن بىرگە عىلىمي جۇرتشىلىق تاراپىنان زور ىقىلاسپەن قابىلدانعان «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسى» اتتى ءىرى تۋىندىسىن جاريالادى. تۇرك رۋنالارى زەرتتەلە باستاعان عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە ونىڭ ونداعان اۋدارماسى جاسالعانى بەلگىلى. تاۋەلسىز تۇرك تىلدەس ەلدەردىڭ وزىندە قانشاما جاڭا ەڭبەكتەر جارىق كوردى. اۆتور ارىدا رادلوۆ, مەليورانسكي, بەرىدە اكادەميك س.مالوۆ, پروفەسسور ي.ستەبلەۆا سياقتى عالىمداردىڭ اۋدارمالارىن سىن تەزىنەن وتكىزە وتىرىپ, ولاردىڭ جاڭساق كەتكەن, ءاتۇستى قاراعان, تۇسىنبەي تارجىمالاعان تۇستارىنا قاتىستى ءوز ينتەرپرەتاتسياسىن ۇسىنادى. شىندىعىندا جوعارىدا اتالعان عالىمدار ءارى كەتكەندە تۇرىك جانە تاتار تىلدەرىن عانا جاقسى بىلەتىن. بۇگىنگى تىلدىك قورىندا كونە تۇرك سوزدەرىن مەيلىنشە كوبىرەك ساقتاعان قازاق ءتىلى ەكەندىگىن ەسكەرەتىن بولساق, ەسكەرتكىشتەردىڭ دالمە-ءدال اۋدارىلۋى جاعىنان عالىم م.جولداسبەكوۆ ۇسىنعان تىڭ پىكىرلەردىڭ الەمدىك تۇركولوگيا عىلىمى ءۇشىن ماڭىزى زور دەپ بىلەمىن.
ۇشىنشىدەن, اۆتور تاسقا تاڭبالاعان ۇلى مۇرانى پوەتيكالىق تۇرعىدان زەرتتەۋگە كەلگەندە وزىنە دەيىنگى عالىمداردىڭ بارىنەن وق بويى وزىق تۇرادى. تاقىرىپتى ەركىن مەڭگەرگەن م.جولداسبەكوۆ ۇلى دالا ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگى زامانداعى ايتۋلى ۇلگىلەرىنەن مول ماعلۇماتتار كەلتىرىپ, كۇلتەگىنگە ارنالعان داستاندى, الپامىس, قوبىلاندى باتىرعا ارنالعان جىرلارمەن سالىستىرا تالداپ, پاراساتتى پايىمداۋلار جاسايدى.
تورتىنشىدەن, بۇل – ۇلى دالا ادەبيەتى عانا ەمەس, ونىڭ تاريحى تۋرالى تاعىلىمى زور ەڭبەك. اتالعان تاقىرىپ كىتاپتىڭ «ورحون ەسكەرتكىشتەرى تۋعان ءداۋىر, ونداعى تاريحي شىندىق» اتتى تاراۋىندا جان-جاقتى اشىلعان. شىندىعىندا كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى زەرتتەۋ جازا وتىرىپ, ونى قۇرعان, بيلەگەن, داۋىرلەتكەن بۋمىن, ەستەمي, مۇقان, قۇتلىع, ەلتەرىس, قاپاعان, بىلگە قاعاندار, كۇلتەگىندەي قولباسشى, تونىكوكتەي دانىشپان, يوللىع تەگىندەي جىراۋلار تۋرالى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. اۆتور ءوز ەڭبەگىندە ەسكەرتكىشتەردە اتى اتالعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى جايلى تانىمدىق ماعىناسى زور قىزعىلىقتى دەرەكتەردى مولىنان كەلتىرەدى. بۇل ادەبيەتتانۋعا ارنالعان عىلىمي ەڭبەكتىڭ ەنتسيكلوپەديالىق سيپاتقا دا يە بولىپ شىققاندىعىن انىق اڭعارتادى.
بەسىنشىدەن, بۇل – داڭقتى بابالارىنىڭ وتكەن تاريحىنا زور قۇرمەت ءارى ماقتانىشپەن قاراۋعا تاۋەلسىزدىك تۇسىندا عانا قولى جەتكەن قازاقتاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنا مەملەكەتتانۋشىلىق تۇرعىسىنان دا الۋان ءتۇرلى ماعلۇمات بەرەتىن كەڭ تىنىستى تۋىندى. كەڭەس زامانىندا تۇرك حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحى ۇنەمى تۇقىرتىلىپ كەلدى. ءتىپتى مىڭ جىلدىق جازۋ تاريحى بار قازاقتاردىڭ «توڭكەرىسكە دەيىن 2 پايىزى عانا ساۋاتتى بولدى» دەگەن كەمسىتۋشىلىك پىكىر بيلىكتىڭ رەسمي پوزيتسياسى رەتىندە قابىلداندى. مۇنداي جاعدايدا قازاقتاردىڭ ارعى بابالارىنىڭ ورحون مەن جايىق اراسىنداعى ۇلان-بايتاق دالادا الىپ يمپەريا قۇرۋى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق ەدى. ويتكەنى وسى تاقىرىپ بويىنشا ۇزاق جىلدار بويى كانوندى باسىلىم سانالىپ كەلگەن مالوۆ پەن ستەبلەۆا كىتاپتارىندا مەملەكەت دەگەن ماعىنا بەرەتىن «يل» ءسوزى قاساقانا «تايپا» دەپ اۋدارىلدى. پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ كوك تۇركتەر يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى عانا ەمەس, ونىڭ باسقارۋ جۇيەسى, مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇرىلىمى, اسكەري الەۋەتى, لاۋازىمدار يەرارحياسى, قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستار, بيلىك-بىتىك نەگىزدەرى, وزگە ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى, الەۋمەتتىك, وتباسىلىق, ميراسقورلىق ماسەلەلەرىنە دەيىن كەڭىنەن قامتىپ, تەرەڭنەن تولعايدى. سوندىقتان قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ كونە توركىندەرىن باعامداۋ جاعىنان دا بۇل ەڭبەكتىڭ بۇگىنگى زامان وقىرمانىنا بەرەرى مول.
قايراتكەر-عالىمنىڭ كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە-اق زور عىلىمي جاڭالىق رەتىندە باعالانىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تۇتاستاي 10 عاسىرعا تەرەڭدەتكەن ىرگەلى ەڭبەكتەرى نەگىزىندە جازىلعان « ۇلى دالا ادەبيەتى» اۆتوردىڭ جارتى عاسىر بويى ۇزدىكسىز جەتىلدىرىپ, ونى الەمدىك تۇركولوگيا سالاسىنداعى ءاربىر جاڭالىقپەن تولىقتىرىپ, ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇرك حالىقتارى ادەبيەتى مەن عىلىمىنداعى وسى تاقىرىپتاس ەڭبەكتەرمەن شەندەستىرە قاراستىرعان زەردەلى ەڭبەك, تولايىم تۋىندى بولىپ شىققان.
كورنەكتى عالىم عىلىمي ەڭبەكتى بۇگىنگى وقىرماننىڭ قابىلداۋىنا جاقىنداتۋ ءۇشىن وعان «تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيەتىن» بەللەتريستيكا ەلەمەنتىن دە شەبەرلىكپەن قيىستىرعان. ەندەشە, ءبىلىمدار تۇلعانىڭ بىرەگەي ەڭبەگى ۇلت ادەبيەتى مەن ونەرىنە ارنالعان مارتەبەلى سىيلىققا ادبەن لايىق.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,
سەناتور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
