ارناسىن تاپقان اسىل وي

بوداندىقتا بولعان زاماندا ءبىز دە رۋحاني قاينارلارىمىزدان الىستاپ قالعان ەدىك. تاۋەلسىزدىك سول وسالدى­عىمىزدىڭ ورنىن تولتىرۋعا بارىنشا مۇمكىندىكتەر تۋدىرىپ وتىر.

رۋحاني جاڭعىرىپ, ەل بولىپ ەڭسە كوتەرۋدە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى ارنادان سۋسىنداپ, سول قۇندى­لىقتاردى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزى زور.

تاۋەلسىزدىك ويلاۋ جۇيەمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ, ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەرتۋدە. وتكەن ءداۋىر يدەولوگياسى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, تاريحي تامىرلارىمىزعا بالتا شاپ­قان جات ىلىمدەردىڭ زيانىن ۇعىنىپ, ولاردى ءبىرتىن-ءبىرتىن وبەكتيۆتى تۇردە تاني باس­تا­دىق. دانىشپان شاكارىمشە ايتساق, «ساۋ اقىلعا» سالىپ قاراۋعا بەيىمدەلىپ كەلەمىز.

اكادەميك-جازۋشى عاريفوللا ەسىم­نىڭ «عۇلاما-نامە» اتتى شىعارما­­­سىن وقىپ, ىشىنە ۇڭىلگەنىمدە وعان انىق كوز جەتكىزدىم. اۆتوردىڭ ۇزاق جىلعى ىزدە­نىس­تەرىنەن تۋىنداعان, قازاقتىڭ ءۇش بىر­دەي عۇلاماسىنىڭ (اباي – شاكارىم – مۇحتار) شىعارماشىلىعىن, ويشىلدىق تابيعاتىن زەردەلەيتىن تريلوگيا, وي كوزى­مەن وقىعان ادامدى حاكىمدىكتىڭ تەرەڭ­­دى­گىنە, دانىشپاندىقتىڭ سىرشىل­دى­عى­نا, كەمەڭگەرلىكتىڭ اسىل ارناسىنا باس­­تايدى. ءۇش تۇلعاعا ارنالعان تريلو­گيا­دا عۇ­لا­مالاردىڭ رۋحاني ساباقتاس­تى­عىن, ۇن­دەس­تىك بايلانىسىن اڭعارا وتىرىپ, تۇ­تاس تۋىندى جاساعانى شىعارما اۆتورى­­نىڭ ولاردى تانۋعا ەرەكشە دايىن­­دىقپەن, اسقان ۇقىپتىلىقپەن كەل­گەندىگىن كورسەتەدى.

عاريفوللا ەسىمنىڭ جازعان دۇنيە­لەرىن جىبەرىپ الماي, ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن جان­نىڭ ءبىرى مەنمىن دەسەم, ارتىق ايت­قان­دىق بولماس. مەن ونىڭ تاۋەلسىزدىك ال­عان جىلداردان بەرگى اباي, شاكارىم, ەلدىك سانا تۋرالى جازعان دۇنيەلەرىمەن جاقسى تانىسپىن. ەسىمدە قالىپتى, سوناۋ ءبىر جىلى «ابايدىڭ جولى بار, ونى مۇحتار اۋەزوۆ كورسەتەۋگە تىرىستى, بىراق سونىمەن قوسا ابايعا باراتىن جول بار, سول جولدى تاپپاي ابايدىڭ رۋحاني الەمىنە ەنە المايمىز, ونىڭ جۇمباعى دا وسىندا», دەگەن ەدى.

ەلىمىزدە اباي تۋرالى جازىپ جۇرگەن قالامگەرلەر جوق ەمەس, قۇدايعا شۇكىر بارشىلىق. بىراق سول ابايدىڭ ىشىنە ەنە­تىن كىلتتى, ابايعا باراتىن جولدى تاپ­قاندار ساۋساقپەن سانارلىق. عارە­كەڭ­نىڭ «ابايدىڭ جولى جانە اباي­عا با­راتىن جول بار» دەگەن سۇيەكتى ءسوزى «عۇلاما-نامە» تريلوگياسىندا گەر­مە­نەۆ­تيكالىق ءادىس ارقىلى نەگىزگى ۇس­تانىمعا اينالعانى كورىنىپ-اق تۇر.

 عاريفوللا ەسىم كەڭەس زامانىنداعى ساناعا ءسىڭىستى بولعان كوزقاراس بىزگە باعدار بولا المايدى, سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋىمىز قاجەت دەپ ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. ونىڭ تاۋەلسىزدىك تەك ساياسي تۇ­سىنىك ەمەس, باستىسى رۋحاني تاۋەل­سىز­دىكتە دەگەنىنىڭ تالاي كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز.

عاريفوللا ەسىم شىعارماشى­لىعىنىڭ باستى ۇستانىمى – سىرتتان كەلگەن جات ىلىمدەر مەن قازاقتىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ ارا جىگىن اشىپ تانۋ. بۇل ۇستانىم اسىرەسە قازاق ويشىلدارىنىڭ تۋرالى ايتىپ, جازىپ جۇرگەن دۇنيەلەرىنەن ايقىن كورىنىپ تۇرادى. ونىڭ ءبىر ايتقانى تاعى دا ەسىمىزدە. «كەڭەس داۋىرىندە سىرتتان كەلگەن ىلىمدەرمەن ورنىعىپ العان كاتەگو­ريا­لىق ويلاۋ ارقىلى قازاقتىڭ ءتول دۇنيە­تانىمىن ءبىز ەشقاشان ءوز مانىندە تاني ال­مايمىز. ءبىز ولاردى ءوز ارناسىنان ىز­دەۋىمىز كەرەك. تامىرسىز نارسە ەبە­لەك ءتارىزدى. جەل قاي جاقتان سوقسا, سونىڭ ىعىندا كەتە بەرەدى. كەڭەس زامانىندا سىرتتان كەلگەن ىلىمدەر ءبىزدىڭ سانا­مىزدى جەل تۇرسا, باسى اۋعان جاققا دوما­لاي جونەلەتىن قاڭباققا اينالدىر­دى, سودان ساناداعى جەلبۋازدىق پايدا بول­دى, ءبىز اباي, شاكارىم, مۇح­تار­لار­دى ۇرپاققا تانىتۋ ءۇشىن وسى وتكەن زامان قالىپتاستىرعان ىشكى تسەنزۋرامىز­دان ارىلۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ولار­دىڭ حاكىمدىگىن, دانىشپاندىعىن, كەمەڭ­گەر­لىگىن تۇسىنە الامىز», دەيدى.

اۆتوردىڭ «عۇلاما-نامە» ەڭبەگى وسىنداي شىعارماشىلىق ۇستانىمنان تۋىنداعان دۇنيە ەكەندىگىنە ونى وقىعان ءار وقىرماننىڭ كوز جەتكىزەتىنى كۇمانسىز. اباي جولى قانداي جول دەگەن سۇراققا «عۇلاما-نامەدەن» كەلەسىدەي جاۋاپ تابامىز.

«اباي جولى – قازاق بولۋ جولى!

اباي جولى – الەمدى قازاق بولىپ قابىلداۋ جولى!

اباي جولى – نەمەرەنىڭ نەمەرەسى قازاق بولىپ, اباي تىلىندە, ياعني قازاق تىلىندە سويلەسىپ, ۇعىسىپ ۇلى دالاعا يەلىك ەتۋ جولى!

اباي جولى – قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك جول!

اباي جولى – ەركىن ەر قازاقتىڭ جولى!»...

وسىدان اسىرىپ, باسقاشا قالاي ايتۋعا بولادى؟! ابايدى تانۋ – قازاقتى تانۋ دەگەن قورىتىندىعا كەلەسىڭ. «عۇلاما-نامەدە» ءبىز ءۇشىن, ءبىزدىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىز ءۇشىن تەرەڭ ويلى, تاعىلىمدى پىكىرلەر ۇشان-تەڭىز.

اۆتور نەگە قازاق حالقى اباي جولىمەن ءجۇرۋى كەرەك دەگەن سۇراققا دا ىزدەنىس جاساعان. قازاق ابايدىڭ جولىمەن ءجۇرۋى قاجەت, سەبەبى «حاكىم اباي الەمدە ەشبىر ويشىل ايتا الماعان بيىك يدەيا ۇستانعان دەيدى. ول قانداي يدەيا؟ ول: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم» دەگەن يدەيا. راسىمەن دە, قازاقتى ماڭگىلىك ەل بولۋعا باستايتىن يدەيا وسى ەمەس پە؟! بۇل تىپتەن قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, الەم ءۇشىن سۇرانىسقا يە بولىپ تۇرعان يدەيا دەسە, ارتىق بولماس. وسى يدەيا حاكىم ابايدى ادامزاتتىڭ ۇستازى دارەجەسىنە كوتەرىپ تۇرعانىنا قالاي تاڭعالمايسىڭ.

مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆتىڭ «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ تۋرالى» 2019 جىلدىڭ 30 مامىرداعى №55 جارلىعىنا سايكەس 2020 جىلى حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە مازمۇندىق دەڭگەيدە مەرەكەلەۋدى قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قاۋلى قابىل­داندى. قاۋلىعا سايكەس مەملەكەت باسشىسى ءوزى ايتىپ وتكەندەي «توي تويلاۋعا ەمەس, وي ويلاۋعا باستايتىن» كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. وسى ءبىر مەرەيلى جىلى ابايدان باستاۋ الىپ, شاكارىم مەن مۇحتاردا جالعاسىن تاباتىن عۇلامالىق ءداستۇردى تالقىلاپ, تۇسىن­دىرەتىن «عۇلامە-نامە» سىندى شىعار­مانىڭ جارىق كورىپ, وقىرمانعا ۇسىنىلۋى سول پرەزيدەنت ايتقان توي تويلاۋ ەمەس, وي ويلاۋدىڭ كورىنىسى بولىپ وتىر.

«عۇلاما-نامە» ءار قازاقتىڭ ۇيىندە تۇرسا, اباي سالىپ كەتكەن اسىل ارنالى رۋح, عۇلامالىق ءداستۇر وسكەلەڭ ۇرپاققا باعدار ۇستاناتىن, رۋحاني باعا جەتپەس قازىنا بولارى ءسوزسىز.

اباي جىلىن قالاي قورىتىندىلايمىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بالكىم وسى جىل قورىتىندىسى اياسىندا جوعارىداعى «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن حاكىم يدەياسىن الەمدىك ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋ قاجەت شىعار. ول وعان تولىقتاي لايىقتى.

«عۇلاما-نامە» – ويدىڭ قازىناسى. ءۇش كىتاپتان تۇراتىن تريلوگيانىڭ العاشقى بولىگى قاسيەتتى قازاق دالا­سىن­دا عۇلامالىق ءداستۇردىڭ قالىپ­­تاسۋىنا ىقپال ەتكەن ويشىل تۇل­­­عا­لارعا ارنالعان. اناحارسيس, قور­قىت اتا, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالا­ساعۇن سىندى ويشىلداردىڭ تاعى­لىم­­دى يدەيالارى عۇلامالىق قۇبى­لىس­تىڭ كورىنىسى رەتىندە سي­پاتتالعان. تري­لو­گيانىڭ ءبىرىنشى كىتا­بى جوعارىدا ايتىپ وتكەن ابايدىڭ جولى, ونىڭ حاكىم­دىگى جايلى. ەكىنشى كىتاپ اباي ءداس­تۇرىن جالعاستىرعان شا­كارىم­نىڭ دانا­­لىق ويلارىنا ارنالعان. ءۇشىنشى كىتاپ – اسىل ارنانىڭ جالعاسى, اباي­دىڭ جولىن الەمگە تانىتقان كەمەڭ­گەر جازۋ­­شى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ويشىل­دىق تابي­عاتىن اشقان تۋىندى.

«عۇلاما-نامەنىڭ» ءبىز اڭعارعان تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, اۆتور وسى عۇلامالار ويىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويماي, ولاردىڭ وي يىرىمدەرىن العا تارتىپ, وقىرماندى ويلانتىپ تاستاپ وتىرا­تىن­دى­عىندا. سول ارقىلى اۆتور عۇلاما­لاردىڭ تەرەڭ ويىن وقىرماندارعا جاڭاشا قىرىنان اشىپ بەرىپ وتىرادى. شاكارىمنىڭ «نوقتاسىز وي» ويلاۋ, «ساۋ اقىلدى بولۋ», ار ءبىلىمى جايلى تەرەڭ دە تاعىلىمدى يدەيالارى بۇگىنگى قوعامعا اۋاداي قاجەت ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەسىڭ. «ادامدىق بورىشىڭ, حالقىڭا ەڭبەك قىل» دەگەن وسيەتى ۇرپاق ءۇشىن ۇستانىمعا اينالاتىن پىكىر.

ءۇشىنشى كىتاپتا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى جايلى ءسوز ەتكەن اۆتور «كەمەڭگەرلىك دەگەن نە؟ كىمدى كەمەڭگەر دەپ ايتامىز. ءسوز تانۋشى ادام – كەمەڭ­­گەر. مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ ءسوزىن تانىعان» دەپ جازادى. ال ءبىز سول اباي­دىڭ ءسوزىن تولىق تاني الىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ويعا قالاسىڭ.

قازاقتىڭ قاي ويشىلىن الساڭىز دا ولاردىڭ دانالىق يدەيالارى كوركەم ويلاۋ, مەتافوراعا تولى. سوندىقتان ولار­عا جالاڭ لوگيزم, سحولاستيكاعا ۇرىن­­دىراتىن قۇرعاق راتسيوناليزم اتىمەن جات. مەتافورالىق, كوركەم ويلاۋ حالقى­مىزدىڭ سانا بولمىسىنا ەتەنە جاقىن.

«عۇلاما-نامەنى» وقىرمان رەتىندە قولعا العاندا, ويپىرماي قالاي بولار ەكەن دەگەن وي تۋعانى انىق. سەبەبى تريلوگيادا مازمۇندالاتىن اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى تۇلعالار ءسوز يەلەرى, ويلارىن اسقان كوركەمدىكپەن ورگەن قالامگەرلەر. ولاي بولسا ءسوز يەسىنە ءسوز ارناۋدىڭ ءوزى قيىننىڭ قيىنى ەمەس پە؟!

تريلوگيانى وقىپ وتىرىپ اڭعارعان تاعى ءبىر دۇنيەم – اۆتوردىڭ عۇلاما­لاردىڭ ءسوزىن تانىپ الىپ بارىپ قولىنا قالام العانى.

ويدى تانىپ بارىپ ايتۋ, ءسوزدى تانىپ بارىپ سويلەۋ كەشەگى دانىشپان بي-شەشەندەرىمىزگە ءتان, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان قاسيەتىمىز ەدى. عاريفوللا ەسىم وسى ءبىر اتالى قاسيەتتى جاڭعىرتۋشى قالامگەر. «عۇلاما-نامە» مەنى وسىنداي ويعا جەتەلەدى.

دانالىققا قۇشتارلىق اركىمدە بولۋى مۇمكىن. بىراق دانالىققا قۇشتار جانداردىڭ بارلىعى دانىشپان ەمەس. دانىشپاندىق ءوزىڭ دە سول وي بيىگىندە ويلانا ءبىلۋدى بىلدىرسە كەرەك.

«عۇلاما-نامە» ءبىزدى كوپ ويلاندىراتىن دۇنيە. كىتاپتى وقي وتىرىپ عۇلا­مالىق دەگەن نە ءوزى دەگەن ويعا قالدىم. عۇلامالىق ول ۋاقىت وتكەن سايىن ەسكىر­مەيتىن, جاڭارا بەرەتىن يدەيا ەكەن, توزبايتىن اسىل وي ەكەن.

ولاي بولسا «عۇلاما-نامە» – ارناسىن تاپقان, اسىل ويعا قۇرىلعان تۋىندى.

ەل گازەتى «Egemen Qazaqstannan»  2020 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اباي اتىن­داعى ادەبيەت پەن ونەر سالا­سىن­داعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ جو­نىندەگى كوميسسياسىنىڭ حابارلاماسىن كوزىم شالدى.

2020 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ اباي اتىنداعى əدەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ اتالعان سىيلىقتى الۋ ءۇشىن الدىن الا ىرىكتەۋدەن وتكەن جəنە كونكۋرستىڭ كەلەسى كەزەڭىنە جىبەرىلگەن شىعارمالار تىزىمىنەن عاري­فوللا ەسىمنىڭ «عۇلاما-نامە» تۋىن­دىسىن كورىپ, قۋانىپ قالدىم.

عاريفوللا ەسىمنىڭ «عۇلاما-نامە» شىعارماسى كۇردەلى تاقىرىپتى, اۋقىم­­دى يدەيالاردى قامتىعان, رۋحاني جاڭ­عىرۋ جولىندا قوعامعا بەرەرى مول, حاكىم ابايدىڭ بيىلعى مەرەيلى جىلىن­دا وقىرمانعا جول تارتىپ وتىرعان قۇن­دى دۇنيە. سوندىقتان دا مەن ونى مەم­لەكەتتىك سىيلىققا تولىق لايىقتى شى­عار­ما دەپ باعالايمىن.

ەدىل مامىتبەكوۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى