سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
ەكىنشى تولقىن قاشان بولادى؟
ءدال وسى سۇراق ءبارىمىزدى الاڭداتادى. بۇدان بۇرىن كوپشىلىك كوروناۆيرۋستىڭ ءبىرىنشى تولقىنىنداعى ەڭ قاۋىپتى كەزەڭنەن وتكەن-وتپەگەنىمىزدى بىلگىسى كەلەدى. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا عالامدىق دەنساۋلىقتى زەرتتەۋ ورتالىعىندا ەڭبەك ەتكەن ەپيدەميولوگ-عالىم باۋىرجان ءسابيت ۇلى قاۋىپتى كەزەڭنىڭ ارتتا قالعانىن ايتادى. ء«بىز ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا كوروناۆيرۋستىڭ قاۋىپتى كەزەڭىنەن وتتىك. اشىق دەرەككوزدەردەگى پاندەميانىڭ ستاتيستيكاسى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە انىق دالدىكتى كورسەتە المايدى. كەي ناۋقاستاردىڭ اقيقاتىندا نەدەن قايتىس بولعانى انىقتالماي دا كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە كوروناۆيرۋستىق پنەۆمونيانىڭ دا رەسمي ستاتيستيكاعا ەنگىزىلۋى جانە بۇل ءتىزىمنىڭ سول ۋاقىتتا كۇرت ارتۋى دا قاۋىپتى كەزەڭنەن وتكەنىمىزدى بىلدىرەدى. بۇل – البەتتە مەنىڭ جەكە پىكىرىم», دەيدى ب.ءسابيت ۇلى.
ەپيدەميولوگ-عالىمنىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى پىكىرى, ياعني مامان رەتىندەگى بولجامى كەلەسى كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. ايتالىق پاندەميانىڭ ءبىرىنشى تولقىنىندا كوروناۆيرۋسپەن ەمدەلىپ شىققانداردا وسى ينفەكتسياعا قارسى انتيدەنە قالىپتاسقان. اعزاداعى يممۋنيتەت تە اتالعان ۆيرۋسپەن قالاي كۇرەسۋگە بولاتىنىن ء«بىلىپ» قالدى. بىراق بۇل كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ادامدار قايتا جۇقتىرمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. تەك ەكىنشى تولقىن باستالا قالسا, اعزادا جانە ادامدا جاعدايعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە دايىندىق پەن تاجىريبەنىڭ بولاتىنى انىق. ال الداعى كەزەڭ تۋرالى عالىم ب.ءسابيت ۇلى: «مەنىڭشە, پاندەميانىڭ ەكىنشى تولقىنى قاراشانىڭ سوڭى مەن جەلتوقساننىڭ باسىندا بولادى. بۇل تولقىننىڭ قانشالىقتى ۇزاققا سوزىلۋى ءدال قازىرگى دايىندىعىمىزعا بايلانىستى. وعان ازىرلەنۋ ءۇشىن بىزدە 2 اي ۋاقىتىمىز بار», دەيدى.
ۆاكتسينا تۋرالى نە بىلەمىز؟
كوبىمىز ۆاكتسينانىڭ ۆيرۋستان قورعانۋ ماقساتىندا سالىناتىنىنان عانا حاباردارمىز. ال عالىمدار ۆاكتسينانىڭ ءوزىن بىرنەشە تۇرگە بولەدى. سونىڭ ىشىندە كوروناۆيرۋسقا قارسى الەمدە ازىرلەنىپ جاتقان 5 ۆاكتسينانىڭ ءتۇرى بار. بۇل تۋرالى بيولوگ, فرانتسيانىڭ ستراسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيرۋسولوگى, PhD اسەل مۇسابەكوۆا ۆاكتسينا ازىرلەۋشى توپتاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ۇستانىمدارىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ۆاكتسينانىڭ تۇرلەرىن اجىراتۋ كەرەگىن ايتادى.
ء«بىرىنشى, ءتىرى اتتەنۋاتسيالانعان (attenuated vaccine) نەمەسە السىرەگەن ۆاكتسينا ۆيرۋستى زەرتحاناداعى جاسۋشالاردا بىرنەشە ۇرپاق ارقىلى ءتۇر-ءوڭىن وزگەرتە ءوسىرىپ, ابدەن السىرەتۋ ناتيجەسىندە جاسالادى. COVID-19-عا قارسى ءدال وسىنداي بىرنەشە ۆاكتسينا ازىرلەنىپ جاتىر, بىراق ودان ءۇمىت از. سەبەبى ۆاكتسينانىڭ مۇنداي ءتۇرىن ازىرلەۋگە ۇزاق ۋاقىت كەتەدى جانە ونى وتە كوپ مولشەردە شىعارۋعا بولمايدى. سوعان قاراماستان ۆاكتسينانىڭ وسى ءتۇرى ەگىلگەن ادامدا ۆيرۋس جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارىراق بولادى. ەكىنشى ءبىر ءتۇرى – يناكتيۆتەلگەن (inactivated vaccine) نەمەسە ولتىرىلگەن ۆاكتسينا. ۆيرۋستى فورمالدەگيد سەكىلدى حيميالىق, بولماسا تەرميالىق اگەنتپەن ء«ولتىرىپ», ياعني ۋىتىپ ازىرلەيدى. ءۇشىنشى, سۋببىرلىكتى (ونىڭ ىشىندە رەكومبينانتتى) – ۆيرۋستىڭ ءبىر بولىگىنەن تۇراتىن ۆاكتسينالار, كوپ جاعدايدا ۆيرۋس بەتىندە اقۋىز بولادى. ۆيرۋستىڭ تازارتىلعان كومپونەنتىنەن الىنعان رەكومبينانتتى ۆاكتسينالار جاناما اسەرلەرى بويىنشا ەڭ قاۋىپسىز بولىپ سانالادى. COVID-19 ۆاكتسيناسىنا ۇمىتكەردىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە اۋستراليالىق Vaxine كومپانياسىنىڭ ءونىمىن اتاۋعا بولادى. ايتپاقشى, بۇل كومپانيا قازاقستاندىق عالىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان. ءتورتىنشى – ۆەكتورلىق ۆاكتسينا. ۆەكتور نەگىزىندەگى ۆاكتسينا (مىسالى, ادەنوۆيرۋس – سۋىقتىڭ قوزدىرعىشى) كلەتكاعا ەنە الاتىنداي ەتىپ وزگەرتىلگەن, بىراق كوبەيە المايتىن ۆيرۋستان گەندىك ينجەنەريانىڭ ادىسىمەن ازىرلەنەدى. بۇل ۆەكتور – ءوزىمىزدى قورعاعىمىز كەلەتىن ۆيرۋستىڭ اقۋىزىن شىعارۋ ءۇشىن گەنەتيكالىق كود (رەتسەپتۋرا) سالىنعان تىرەكتىڭ ءبىر ءتۇرى. ال سوڭعىسى – تولىعىمەن جاڭا ۆاكتسينانىڭ ءتۇرى. رنك-ۆاكتسينا بۇعان دەيىن ەشقاشان بولماعان, بىراق كوروناۆيرۋس ونىڭ پايدا بولۋىنا جانە دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتىپ وتىر», دەيدى بيولوگ-عالىم.
وتاندىق ۆاكتسينا قانشالىقتى قاۋىپسىز؟
ەندى وتاندىق ۆاكتسينالار جوعارىداعى ءبىز انىقتاپ العان تۇرلەردىڭ قايسىسىنا جاتاتىنىن بىلەيىك. جالپى ەلىمىزدە COVID-19-بەن كۇرەسكە ەكى ءىرى عىلىمي مەكەمەنىڭ عالىمدارى جۇمىلدىرىلعان. سونىڭ ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى كوروناۆيرۋستى انىقتايتىن تەست-جۇيە ازىرلەدى. قازىر دە وسى جۇمىسپەن اينالىسىپ جاتىر. ال بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (بقپعزي) بەس ءتۇرلى ۆاكتسينا جاساپ شىقتى. ازىرگە ونىڭ ەكى ءتۇرى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ رەسمي سايتىندا ارنايى تىركەۋدەن وتكەن ونىمدەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. ينستيتۋت عالىمدارى دايىنداعان ەكى كانديداتتىق ۆاكتسيناعا توقتالساق: 1) يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينا, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى وسى ءونىمنىڭ ازىرلەۋ حاتتاماسىن تەكسەردى جانە 2020 جىلعى 15 مامىردا ءوز تىزىمىنە ەنگىزدى; 2) رەكومبينانتتى سۋببىرلىكتى ۆاكتسينا: كوروناۆيرۋستىڭ تازارتىلعان اقۋىزى بار. ال مۇنداعى اقۋىز ۆيرۋستى پايدالانباي گمو جاسۋشالارىندا وندىرىلەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۆاكتسينانىڭ بۇل ءتۇرىن 2020 جىلعى 31 شىلدەدە ءوز تىزىمىنە ەنگىزدى. ايتا كەتەيىك, ءبىرىنشى كانديداتتىق ۆاكتسينا كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتان ءساتتى ءوتتى. جوعارىدا بيولوگ, ۆيرۋسولوگ اسەل مۇسابەكوۆانىڭ سۋببىرلىكتى ۆاكتسيناعا قاتىستى ويىنان كەيىن وتاندىق ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى ءتۇرى قاۋىپسىز ەكەنىن بىلۋگە بولادى. ال كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتان ءساتتى وتكەن ءبىرىنشى, يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينا نەبارى 1 ايدان اسا ۋاقىتتا ازىرلەندى. قازاقستانداعى كوروناۆيرۋس انىقتالعان العاشقى پاتسيەنتتەن 2020 جىلدىڭ 23 ناۋرىزىندا پوتولوگيالىق ماتەريال الىنىپ, 1 اپتالىق جۇمىستان سوڭ عالىمدار ودان SARS-CoV-2 ۆيرۋسىن ءبولىپ شىعاردى. مامىردىڭ 9 كۇنى COVlD-19-عا قارسى يناكتيۆتەلگەن كانديداتتىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ جۇمىسى ءتامامدالىپ, ونىڭ حاتتاماسى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا جولداندى. وسىدان سوڭ جانۋارلارعا كلينيكاعا دەيىنگى سىناق باستالدى.
بقپعزي ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى ەرعالي ءابدرايىموۆ: ء«بىز يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينانى تىشقاننان باستاپ ەگەۋقۇيرىق, تەڭىز شوشقاسى, ماكاكا مايمىلىنا دەيىن تەكسەردىك. ناتيجەسىندە ونىڭ زيانسىز جانە ءتيىمدى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. سونىمەن قاتار ينستيتۋت ديرەكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريا باستاعان وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ توبىنداعى جەتەكشى 7 عالىم 27 شىلدەدە ەرىكتى تۇردە ەكپە سالدىردى. نەگىزى ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋدىڭ تالابى بويىنشا ءونىمنىڭ قاۋىپسىزدىگى ەكپە سالدىرعاننان كەيىنگى 21 كۇن ىشىندە ونى قابىلداعان ادامنىڭ جاعدايىنان كورىنەدى. مىنەكەي, بەلگىلەنگەن كۇننەن اسىپ كەتتى, ءبىز وتاندىق ءونىمنىڭ زيانسىزدىعىن دالەلدەدىك», دەدى. ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, ءدال وسى يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينانىڭ بارلىق ناتيجەسى تۋرالى حاتتامالارىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنا جىبەرگەن. وسى ايدا ەرىكتى ازاماتتارعا ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋ باستالادى.
ۆاكتسينالاۋ ءتارتىبى
وتاندىق ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋ قىركۇيەكتە باستالسا, كىمگە, قاي ساناتتاعى ازاماتتارعا ەگىلەدى؟ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋگە قاتىساتىن ەرىكتىلەر كوروناۆيرۋسپەن اۋىرماعان بولۋى كەرەك. سونداي-اق ولار قاۋىپتى, سوزىلمالى اۋرۋلارمەن تىزىمدە تىركەلمەۋى ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۆاكتسينانى سىنايتىن ەرىكتىنىڭ ەڭ الدىمەن دەنساۋلىعى مىقتى بولۋى شارت. نەگىزى ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋدىڭ ءوزى 3 كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭىندە ونداعان ەرەسەك ەرىكتىلەرگە ەكپە ەگىلەدى. بۇل كەزەڭدە ۆاكتسينانىڭ اعزاعا, يممۋندىق جۇيەگە قاۋىپسىزدىگى تەكسەرىلەدى. ەكىنشى كەزەڭدە جۇزدەگەن ادامعا ۆاكتسينا سالدىرىپ, ماقساتتى توپ ارقىلى ەكپەنىڭ دوزاسى انىقتالادى. ال ءۇشىنشى كەزەڭدە مىڭداعان ەرىكتى ازاماتتارعا ۆاكتسينا ەگىپ ءونىمنىڭ ەپيدەميالىق تيىمدىلىگى تەكسەرىلەدى.
مىنە, وسى كەزەڭنىڭ بارىنەن ءساتتى وتسە, كلينيكالىق سىناق تولىعىمەن اياقتالادى. سودان كەيىن عانا, دالىرەك ايتقاندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى رەسمي رۇقسات بەرگەن سوڭ ۆاكتسينالاۋ باستالادى. ۆاكتسينالاۋ ءتارتىبى بويىنشا كەمىندە 10 مىڭنان اسا ادامعا ەكپە ەگۋ كەرەك. ال ەكپە مىڭداعان, ءتىپتى ميلليونداعان ادامدى ۆاكتسينالاۋعا دايىن دەلىك. بۇل ءۇشىن عالىمدار كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ جاتىر. وعان جۋرناليستىك سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك تابا الماي سابىلىپ جۇرگەن عالىمداردان كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ءيا, قازاقستاندا وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەي الاتىن عالىمدار بولعانىمەن, ءونىمدى ميلليونداپ شىعاراتىن زاۋىت جوق. سوندىقتان ەلىمىز قاي ەلدىڭ تولىق تەكسەرىلگەن, قاۋىپسىز ۆاكتسيناسى دايىن بولسا, سول ەكپەمەن حالىقتىڭ 20 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرەتىن حالىقارالىق كونسورتسيۋمعا كىردى.
ۆاكتسيناعا قول جەتكىزگەنىمىزبەن, ۆاكتسينالاۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟ ساراپشىلاردىڭ ءبىر توبى اۋەلى يممۋنيتەتى تومەن, قارت ادامدار مەن سوزىلمالى اۋرۋى بار جاندارعا ەكپە ەگۋ كەرەگىن ايتادى. ەندىگى ءبىر ساراپشىلار ەڭ ءبىرىنشى بەلسەندى ادامداردى, ياعني دارىگەرلەر مەن قوعامدىق قىزمەت ماماندارىنا ەكپە ەگۋ قاجەت, سوندا ولار كوپ ادامعا جۇقتىرۋ قاۋپىنەن ساقتايدى دەپ تۇيەدى. وسىنىڭ قايسىسى دۇرىس؟ بۇل سۇراققا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جاۋاپ بەرەدى. بىراق جاۋاپتى قازىر الۋ مۇمكىن ەمەس, سەبەبى پاندەميانىڭ ەكىنشى تولقىنىنداعى ناقتى كارتينانى كورۋ كەرەك...
