– بالىق وسىرۋمەن قاتار بالىق اۋلاۋدىڭ اتىراۋلىق بالىقشىلارعا ماڭىزدى ەكەنىن ءبىز ەستەن شىعارمايمىز. اسىرەسە كاسپيدە تەڭىز بالىقتارى يگەرىلمەي جاتقانىن ەسكەرسەك, وڭىردە بالىق اۋلاۋ كولەمىن ارتتىرۋعا بولادى. سول سەبەپتەن, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ۇسىنىستار بولسا, ءبىز بىرلەسىپ قاراۋعا ءازىرمىز, – دەدى مينيستر.
سەيسەنبىدە اتىراۋعا ارنايى كەلگەن مينيسترمەن كەزدەسۋدە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرمەن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. مينيستر بۇل باستامالارعا قولداۋ تانىتتى.
– بۇل ماسەلەلەر قارجى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرىمەن كەلىسىلىپ, وزگە دە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە تالقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن ناقتى ەسەپتەۋلەر مەن نەگىزدەمەلەر قاجەت. ۇسىنىلعان ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاپسا, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى كوتەرىلىپ, كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسى ودان ءارى جانداناتىنى ءسوزسىز, – دەدى م.مىرزاعاليەۆ.
ونىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستانداعى سۋ ايدىندارىندا اۋلانعان بالىق تۇرلەرى مەن ونىمدەرى الەمنىڭ 36 ەلىنە ەكسپورتتالادى. بولاشاقتا وتاندىق بالىق ونىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ەلدەردىڭ سانى بۇدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ەلىمىزدە بۇل سالانى ورىستەتۋدىڭ الەۋەتى زور. بۇل ءۇشىن ارينە بالىق ءوسىرۋ قولعا الىنۋى كەرەك. وسىعان وراي, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى 1 قاراشاعا دەيىن اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلامالارىن ازىرلەمەك. ەلىمىزدە وسى كەزگە دەيىن بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن 1 مىڭنان استام كاسىپورىن تىركەلىپتى. ولار جىل سايىن 30 مىڭ توننا بالىق ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارادى. جاڭا باعدارلاما بالىق ءوندىرىسىن 600 مىڭ تونناعا جەتكىزىپ, ونىڭ تەڭ جارتىسىن ەكسپورتقا جىبەرۋ كوزدەلىپ وتىر.
ال بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى ايماقتىڭ قاتارىنداعى اتىراۋداعى احۋال قانداي؟ وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارتۋر سادىبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بالىق اۋلاۋ ۇلەسى ءالى دە تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. سول سەبەپتەن, وبلىس اكىمدىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن بىلتىرعى قازاننان بەرى «كازەكوپروەكت» جشس «اكۆامادەنيەت جانە بيوالۋانتۇرلىلىك جاعدايىن زەرتتەۋ نەگىزىندە كاسپي تەڭىزىندە جانە جايىق-كاسپي سۋ شارۋاشىلىق باسسەينىندە بالىق رەسۋرستارىن تولىقتىرۋ بويىنشا عىلىمي نەگىزدەلگەن شارالار مەن ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
– زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ماقساتى – بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, كاسپي تەڭىزى اكۆاتورياسىنداعى سۋ ايدىندارىندا سۋ جانۋارلارىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاپ قالۋ جونىندەگى شارالاردى جاساقتاۋ, – دەيدى ارتۋر سادىبەك ۇلى. – وسىعان وراي وبلىستاعى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ احۋالى مەن بيوالۋانتۇرلىلىگىنە تالداۋ جاسالدى. جايىق-كاسپي باسسەينىنىڭ بيورەسۋرستارىن تۇراقتى پايدالانۋ, اكۆامادەنيەتتى دامىتۋ, ايماقتاعى گيدروبيونتتاردىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن شارالار ايقىندالدى. سونىمەن قاتار جايىق-كاسپي باسسەينىندەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى زەرتتەلدى. سۋ ايدىندارىنىڭ گيدرولوگيالىق, گيدروحيميالىق جانە توكسيكولوگيالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ كوپجىلدىق ديناميكاسىنا تالداۋ جۇرگىزىلدى. سۋ رەسۋرستارىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى انىقتالدى. سۋ رەسۋرستارىنا تەرىس اسەردى ازايتۋ, قورعاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ازىرلەندى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيىنە, بالىق اۋلاۋدىڭ قازىرگى رەجىمىنە تالداۋ جۇرگىزىلىپتى. بالىق قورىنا زيان كەلتىرمەي كاسىپشىلىكتى كەڭەيتۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى ناقتىلاۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلدى. جايىق پەن قيعاش وزەندەرىندە, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا ىرگەلەس كاسىپتىك اۋلاۋدىڭ تۇرلەرى مەن كوپجىلدىق ديناميكاسى, وزگەرۋ زاڭدىلىقتارى مەن سەبەپتەرى انىقتالدى. بالىق اۋلاۋ قۇرالدارىنىڭ سيپاتتامالارى, اۋلاۋ تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسى كەلتىرىلگەن. وڭىردە كاسىپشىلىكتىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولدارى ايقىندالىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارى ناقتىلانىپتى.
«كازەكوپروەكت» جشس-نىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, جوبا جەتەكشىسى اسقار كامەلوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, جايىق-كاسپي – ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن دامىتۋعا قولايلى سۋ باسسەينى. ال كاسپي تەڭىزىنەن بالىق اۋلاۋدىڭ رەسۋرستىق الەۋەتى مول. بالىق اۋلاۋدى اسىرەسە تەڭىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. الايدا بۇل ءىس قانات جايماي وتىر. بۇعان ارنايى كەمەلەردىڭ جوقتىعى اسەر ەتەدى. سول سەبەپتەن بالىق اۋلاۋ فلوتىن كەمە قۇرىلىسىنا كەتەتىن شىعىننىڭ 25 پايىزىن وتەۋ ارقىلى جانداندىرۋعا بولادى.
– ەلىمىزدە 2010 جىلى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا موراتوري ەنگىزىلدى. الايدا موراتوري شاراسى باعالى بالىق قورىنىڭ كوبەيۋىنە اسەر ەتپەي وتىر. سوڭعى جىلدارى جايىق وزەنىندە قورتپا, بەكىرە سەكىلدى بالىقتار شاباقتارىنىڭ ورىستەۋى تىركەلمەگەن. شوقىر مەن سۇيرىكتىڭ بىرەن-ساران شاباعى كەزدەسەدى, – دەيدى اسقار كامەلوۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتىراۋ وبلىسىندا بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتاردى وسىرۋگە دەن قويىلعانمەن, وزگە تۇرلەرىن, ماسەلەن, تۇقى بالىعىن ءوسىرۋ كەنجەلەپ قالىپ وتىر. بالىق ءوسىرۋدى تەك اتىراۋ قالاسىنىڭ اۋماعىندا عانا ەمەس, اۋدانداردا دا قولعا الۋعا بولادى. ماسەلەن, قۇرمانعازى اۋدانىنداعى كولدە تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىن قۇرۋعا قولايلى جاعداي ەسكەرىلەر ەمەس. سونداي-اق ماحامبەت پەن يندەر اۋدانىنداعى سۋ قويمالارىندا بالىق ءوسىرۋ مۇمكىندىگى ءالى زەرتتەلمەي جاتىر. «كازەكوپروەكت» جشس-نىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى اسقار كامەلوۆ يندەر اۋدانىندا جاساندى تۇزدى كولدە ارتەميانى وسىرۋگە بولاتىنىن ۇسىنىپ وتىر.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ ءوزى ەمەۋرىن تانىتقانداي, ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنەن سۋ مارجانىن ءسۇزۋدى قولعا الۋ مۇمكىن بە؟ ارينە, بۇل ءۇشىن بالىق اۋلاۋ فلوتى قۇرىلىپ, كەمە قۇرىلىسى جاندانۋى ءتيىس. تەڭىزدەن بالىق اۋلانسا, وتاندىق نارىقتان تىس ەكسپورتقا جىبەرىلەتىن ءونىم كولەمى دە ۇلعاياتىنى داۋسىز.
اتىراۋ وبلىسى
