سودان بەرى وتكەن جارتى عاسىرداي ءزىلتابان ۋاقىت ىشىندە سول اقسۇڭقار ۇلى العى شەپتەن ءالى قايتپاي كەلەدى. اسىرە ماقتاۋ ەمەس, انىعى. وعان ەلۋ جىل ەگىلە جازعان جىرى, قانشاما كىتاپتارى كەپىل بولا الادى. ەلۋ جىلدا ەل جاڭاردى. بۇل العى شەپتەن قايتار دەپ ەدىك. قايتپادى. ءالى سول قاپتاعايلاپ جاۋىن جاپىرار قارت قابانبايشا «جەكپە-جەك قايدالاپ» ادەبي ۇرىستىڭ ءار تۇسىنان ويقاستاپ, كۇركىرەپ ۇران توگىپ ءجۇر. بۇگىنگى «العىشەپسىز مايدانعا» اينالعان ادەبيەتتىڭ دە تۋ ۇستاۋشى قاھارمانىنا اينالىپ كەتكەن. بەسىكتەن بەلىنە قىلىش بايلاپ ءتۇسىپ, ات جالىنا جارماسا سالا سىپاي جاۋىنگەر بولعان ەجەلگى تۇركىلەردىڭ كاشىكتانا ساربازى دەرسىڭ. كوكەيىنە دە سول كونە تۇركىلەردىڭ سىنا جازۋى سىنالاپ ەنىپ, وشپەس تاڭبا سالعان. «كوكەيىمدە – كۇلتەگىننىڭ جازۋى» سول ەلۋ جىلعى تولاسسىز جورىقتىڭ ەسەبى سىڭايلى...
سوناۋ وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى دا جورىق جىرىمەن كىرىپ ەدى توپقا:
…تسەزار بىردە قاس دۇشپانىن جەڭگەندە:
«كەلدىم. كوردىم. جەڭدىم» – دەپتى قىسقاشا.
و, وتانىم! و, جەڭىمپاز ءتاڭىرىم!
قىزىل قانىڭ, اششى جاسىڭ توگىلدى.
تالاي جەندەت جۇرگىزبەك بوپ ءامىرىن
تسەزار قۇساپ…كەلدى. كوردى. جەڭىلدى.
(«وتانىما ودا»).
«قارلىعاش» جيناعىنا جاريالانىپ, جۇمەكەن, عافاڭدار العاش القاپ, اق جولعا سالعان ولەڭ بۇل. سول ءداۋىردىڭ وزىندە كەيىپكەرلەرى كونەدەن كەلىپ, ەرتەڭگە ەلمەن بىرگە جەتكەن سايىپقىران سارباز, قايتپاس قاھارماندار ەكەن. ءوزى دە سول ساربازدار ساپىنان سۋىرىلىپ, ساردارعا اينالىپ كەتكەن.
«بيە بايلاپ جاتقان اۋىل.
تاڭ شۋاق.
ساۋمال ءىشىپ, ءبىز دە ءمازبىز بالسىراپ.
التى جاستا اكەم اتقا مىنگىزىپ,
«شاپ!» – دەپ ەدى,
قاراگەردى... قامشىلاپ...
... شاۋىپ كەلەم قاراگەردى قامشىلاپ,
اياق, قولىم ات تەرىنە مالشىناد;
... قۇشاعىنا سەكىرىپ ەم اكەمنىڭ,
كوزدىڭ جاسى ومىراۋىما تامشىلاپ...
سودان بەرى شاڭعا بوگىپ دالانى,
الاماندار, ايحوي, ويعا سالادى:
شاقىرادى شىمىرلاتىپ ارقاسىن,
التى جاستا اتقا شاپقان بالانى...»
(«بيە بايلاپ جاتقاندا»)
التى جاستان ات جالىنا تۇنەپ وسكەن ورەن الپىس جىلدان استام جورىقتىڭ شاڭدى سوقپاعىن ەندىگى ور بوپ قازىلعان ايداۋ جولعا اينالدىرعان... اقسۇڭقار ۇلىنىڭ وسىناۋ «كوكەيىمدە – كۇلتەگىننىڭ جازۋى» جيناعىن ءبىر دەممەن وقىپ شىققاندا جورىق جىرلارى سىندى قابىلداسام, ەندى تاعى ءبىر وقىسام ادەبيەتىمىزدىڭ «قىزمەتتىك قولدانىسقا ارنالعان» جىلناما-حرەستوماتياسى سىپاتتى دۇنيە ەكەنىن اڭعاردىم. البەتتە, ءبىر دۇنيەنى بەتكە ۇستاپ الىپ, ءار قۇبىلىسپەن شەندەستىرە بەرۋگە بولادى عوي. سالىستىرىپ, سالعاستىرامىز دەسەك تە ەشكىم تارازىنى تەڭسەلتپەس. ءوزىڭىز دە وقىپ قانىققان سوڭ اڭعاراسىز:
«كيريلليتسا – ەت جاقىنىم,
جاتىم دا,
جان تارتپاعان مەندەي بوتەن اقىنعا.
قاشان كوشىپ قاسيەتتى لاتىنعا,
ايتام وسى الاش-انام حاقىندا؟» دەپ كىتاپتىڭ باسىندا گويگويلەتسە, ەندى بىردە:
«قالاي بولسا,
سولاي جازا سالاتۇعىن ولەڭدى,
سوتسياليستىك رەاليزم جوق ەندى.
جازا المايسىڭ ەندى وتىرىك سۇيەم دەپ,
«وتان ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ كۇيەم...» دەپ..
...تەك قۇدايعا بۇراتۇعىن بەتىڭدى,
قۇپيا عوي ولەڭ دەگەن نە ءتۇرلى.
ءبىز ونىمەن قانشاما ۋاقىت وينادىق,
وتپەن ويناپ, ولگەن بالا سەكىلدى...» دەپ, شەرلەنەدى.
«ۋا, بۇدان دا ارىلارمىز» دەپ جيناقتى سوڭىنا دەيىن تۇپتەپ وقىساڭ دا وسى اۋەن, وسى سىر.
«اق قاعازدى كورسەم كوزگە تولار مۇڭ,
مەن دە وڭدىرماي شيمايلاعان
بولارمىن؟
كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپ بار,
ال, قالعان
كۇللى كىتاپ – كوشىرمەسى سولاردىڭ.
جۇرمەيدى وعان, پەندەم, سەنىڭ تالقىڭ دا,
قارا دا وتىر اپتاپ قويىپ التىنعا;
ۇشەۋىنە قولى تيسە پەندەنىڭ,
قۇران عانا –
كوكتەن تۇسكەن قالپىندا!
ادامزاتقا ءيىپ ءبىر,
ماحاببات پەن عادىلەتتى ءسۇيىپ قۇر, –
كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتىڭ ىشىنە,
ءتورت قۇبىلا قالاي عانا سىيىپ تۇر؟!.
وقىپ سونى راحاتقا بولەنگەن,
ءبىر ايىرمام بىرەۋلەردەن ولەرمەن, –
ءتورت كىتاپتى قالاي تۇسىنگەنىمدى,
ايتىپ شىققان اداممىن مەن – ولەڭمەن...» ء(«تورت كىتاپ») – دەيدى ول.
شىنتۋايتىندا كەز كەلگەن جازارمان قولىنا قالام الىپ, قاعاز جايىپ, جۇگىنگەننەن-اق وزىنە دەيىن جازىلعان دۇنيەنىڭ بار بوياۋىن بويىنا جۇقتىرىپ, وزەگىنەن وتكىزسە عانا وزگەلەر شىقپاعان بيىككە, وتپەگەن ورەگە جەتەرى حاق. الدەبىرەۋلەر «ينتەللەكتۋالدى پوەزيا, ينتەللەكتۋالدى ادەبيەت كەرەك قازىر», «زياتكەر, ءبىلىمدى اقىن كەرەك» دەپ جاتادى. «اقىن «دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «ينتەللەكتۋال» دەگەن ۇعىم عوي تۇسىنگەنگە. وزىنە دەيىن مىڭ جىلدار جازىلعان جىلنامانى مي-سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, جۇرەگىندە قايناتىپ-قورىتىپ شىققان اقىن ينتەللەكتۋال, ءبىلىمدار زياتكەر ەمەي كىم؟ كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتى قالاي ۇققانىن جىرمەن كەستەلەگەن, ويمەن دەستەلەگەن قالپى ەلگە ۇسىنعان اقىن كىم سوندا؟
قازاقتا ينتەللەكتۋالدى پوەزيا ءاۋ باستا بولعان, ىقىلىمداردان بار. اقسۇڭقار ۇلى بولسا, سول ادەبيەتتىڭ بەل بالاسى. ويتكەنى ول قازاق, الەم ادەبيەتىنىڭ بار داستۇرىندە, بار مەكتەبىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگى-جوسىعىمەن جوسىلتا جازعان, كوسىلتە شاپقان اقىن. قازىرگى ادەبي تەكتەۋدىڭ بارشا تالقىسىنا سالىپ, ءتۇبىن انىقتاپ, تامىرىن باسىپ قاراساق, اقسۇڭقار ۇلىنىڭ وسى جيناعىنان سول مەكتەپتەردىڭ ءبارىنىڭ ۇلگى-ءىزىن تابا الاسىز. البەتتە, ونى عالىمدار ايتىپ, عىلىمدا تاپسىرلەر. بىزدىكى – العاشقى الاماننان بەرى جىر-تۇلپارى ۇزەڭگى قاعىسىپ كەلە جاتقان زامانداستىڭ دەم-تىنىسىن اڭداتۋ, القاۋ عانا...
اقسۇڭقار ۇلىنىڭ جىرلارى سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى اۆتورلار اداسقان شاقتا كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە جاساستى. كەيىپكەرلەرى دە ءتۇر-سويى, سيپات-سىقپىتى سان ءتۇرلى. نەبىر تيپتەر ءجۇر وسى كىتاپتا. پەندە بالاسى اقىننىڭ جازۋىنان ءوزىنىڭ ءومىرى مەن بەينەسىن تاپسا, جازارماننىڭ مۇراتى قاسىل بولعانى.
«بۇ زاماننىڭ كەمەلى وسى – كەسىرلى!
ەندى سەنىڭ جيعىزباس ول ەسىڭدى:
ابىلايدىڭ زامانىندا جوق ەدى,
اق پاتشانىڭ كەزىندە كەپ,
ەسىردى;
سۇلتانماحمۇت اشتان قاتىپ
سول كەزدە,
كەيكىڭ –
ءولىم جازاسىنا كەسىلدى!
بويدان – رۋح بوي تاسالاپ,
ويدان – نۇر,
حان قايىرشى بولعان كۇنى تويعان –
قۇل –
ماحامبەتتىڭ باسىن الىپ قىلىشپەن,
الىپ-سوعىپ ابايدى دا سويعان –
بۇل!
قاي قازاقتىڭ تەرەڭىنە بويلار ءبىر,
ول دا مەندەي وڭباعان دەپ ويلار قۇر;
بوساعاعا سۇيرەپ ەسىل ەرىڭدى,
تورگە ولگەن سوڭ بادىرەتىن قويعان – ءدۇر;
ءاليحاندى ۇستاپ بەرىپ كاۋىرگە,
ءالى سونىڭ جانازاسىن تويلاپ ءجۇر!...»
(«تيپ»).
اپىراي, بۇل تيپتەردى كۇندە كورىپ ءجۇرمىز عوي. تۋعالى كورىپ كەلەمىز. ەندى كورگىمىز دە كەلمەگەن تۇستا اقسۇڭقار ۇلىنىڭ كىتابىنان سىعالاپ قاراپ تۇر. بىرقاتار سىنشىلار «بۇگىنگى زاماننىڭ كەيىپكەرى جوق. اۆتورلار وزدەرىن, سوزدەرىن قىزىقتاپ كەتتى» دەپ بايبالام سالعانشا, اقسۇڭقار ۇلىنىڭ جىرىن وقىماي ما؟ وزدەرىن دە تابار ەدى, وزگەنى دە كورىپ قۋانار ەدى. توقىراۋدان توپ اراسىندا كورىنبەي تاۋەلسىزدىككە جەتكەن توعىشارلار دا وسىندا, وزگە ەلدە تۋسا بەكزاداعا اينالار اسىلداردىڭ سىنىعى دا وسىندا. سوناۋ كۇلتەگىننەن باستاپ, بۇگىنگى جاس قالامگەرلەرگە دەيىن اقسۇڭقار ۇلىنىڭ تيپتىك گالەرەياسىندا پورترەتكە اينالىپ كەتكەن. جىلناما ەمەي نەمەنە؟
...كەيدە اقسۇڭقار ۇلىن وقىپ وتىرىپ, وسى جازۋدى الدەبىر زاماندا الدەبىر كىتاپتاردان وقىعان سىڭايلى كۇي كەشەم. ءسوز دە, ۇيقاس تا, وي دا ورتاق قوي – اۋادا ءومىر سۇرەدى, كەۋدەڭە ءۇتتىڭ ساۋلەسىندەي قۇيىلۋى ءۇشىن عانا ءبىر قۇدىرەت كەرەك. قۇيىلعان سوڭ ونى سەزىنىپ, شىعارۋ ءۇشىن دە ءبىر قۇدىرەت كەرەك. رۋح كەرەك. ول بولماسا, «كوڭىلدەگى كورىكتى وي اۋىزعا تۇسە ادىرا قالا بەرەدى» عوي. اقسۇڭقار ۇلىنىڭ دا قۇپياسى وسى رۋحتا, قۇدىرەتتىڭ تىلسىمىنا جۇرەگى شىمىركەنىپ, جانى شامىرقانسا دا ەنۋىندە. ءيا, الدەبىر كەراۋىز سىنشىلار كەرى تارتىپ, «پافوسپەن جازادى, سوۆەتتىك ستيلمەن شيمايلايدى, كەيدە ءوزىن ءوزى قايتالايدى» دەپ وزەۋرەيدى. پافوس دەگەنىڭىز قاناتتانعان رۋحتىڭ قاسىندا شىرىلداعان بوزتورعاي عانا. ال ستيل, قايتالاۋ تۋرالى ايتساق, و باستا ءبىزدىڭ دە تيەگىمىز تەتكىگەن. سويتسەك, ونىمىز دا ءجون ەمەس ەكەن. وعان اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «سوزدىك قورى» عانا كىنالى ەكەن. ءبىر قاراعاندا, ۋا, ازاتتىق, الاش, رۋح, كۇلتەگىن, اقسوراڭ, موتسارت-سالەري, حالتۋرششيك, ءدالدۇرىش دەگەن سىپاتتى سوزدەردى ءجيى كەزدەستىرىپ, (شىعارماشىلىعىنىڭ العاشقى باسىنان بەرى) ونىسى نەسى دەستىك. ونىسى – سوزدىك قورىنىڭ جۇتاڭدىعىنان ەمەس ەكەن, ويىنىڭ شەڭبەردەن شىعا الماۋىنان ەمەس ەكەن. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى تيپتەندىرىپ, جيىنتىقتاپ, سۇزگىدەن وتكىزىپ بەرگەن سوڭ وسىنداي سوزدىك قور قالىپتاسادى ەكەن. تىلدىك قولدانىسىندا ار, ادامزات, ازاتتىق دەگەن سوزدەر مۇلدە كەزدەسپەيتىن اقىنداردى دا بىلەمىز. ال, اقسۇڭقار ۇلى ولارمەن سالىستىرعاندا ناعىز مەملەكەتشىل, وتانشىل اقىن! ويتكەنى ونىڭ تەڭەۋلەرى كۇلبىلتە ەمەس, كەيىپكەرلەرى كوپ ىشىندەگى كوزگە ىلىنبەس كولەڭكەلەر ەمەس. جانى ءتىرى, قالىپتاسقان كەيىپكەر-گەرويلار. ولاردىڭ كىتابي تىرلىگىن جالعاعان اقسۇڭقار ۇلى. جانە قازىرگى الەۋجەلىدەگى ء«الاۋلايلىمشىل» قالامگەرلەر سەكىلدى ساۋساعىن سورىپ سيۋجەت قۇراپ, اۋانى ساۋىپ ادام جاسامايدى. ماتەريالى – ەسكى, جىرىنىڭ ۇستىنى – ادام بالاسىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ماڭگىلىك تۋرالى ويلار. كورگەنى ەلمەن بىرگە, كورمەگەنىن قۇلاعىنا پەرىشتەسى سىبىرلايتىن اقىن وسىلاي جازسا كەرەك-ءتى.
توبەدەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتى ۇعىپ بىزگە تاپسىرلەگەن اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ءبىر كىتابىن وقىپ ءبىز وسىنى ۇقتىق. قانىقتىق. «كوكەيىمدە – كۇلتەگىننىڭ جازۋى» قاي تۇرعىدان العاندا دا مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىقتى دەگەن ويعا توقتادىق.
نەسىپبەك ايت ۇلى,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
