حالىقتىڭ قولىنا تيەتىن بۇل قارجىنىڭ كولەمى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1,4 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل شەشىمى جوعارىداعى ازاماتتارمەن قاتار جالپى حالىققا, ەكونوميكاعا, سونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا, ىشكى رىنوكقا قوزعالىس ەنگىزۋگە, اسىرەسە قۇرىلىس سالاسى مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىن دامىتۋعا جاعىمدى ىقپال ەتەتىنىنە داۋ جوق. سونىمەن قاتار بۇل شەشىم بانك سەكتورى مەن قارجى قىزمەتىنە دە قولايلى اسەرىن تيگىزەدى.
721 مىڭ ادامنىڭ وزدەرىنىڭ زەينەتاقى قورىنداعى جيناعىنىڭ ارتىق بولىگىن اتالعان ماقساتتارعا جۇمساي الۋى ەل ىشىندە نەگىزگى قىزمەتى قۇرىلىس جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا باعىتتالاتىن وسىنشاما شاعىن ينۆەستور پايدا بولادى دەگەن ءسوز. ارينە, ولاردىڭ قولىنداعى قارجى كوپ ەمەس. ارقايسىسىنا ورتا ەسەپپەن 1,7 ملن تەڭگەدەن اينالادى. جيىنى 1,4 ترلن تەڭگە بولاتىن قارجىسى بار وسىنشاما شاعىن ينۆەستوردىڭ بوي كورسەتۋى ەلىمىزدىڭ ءبىر-ەكى جىلدىق ەكونوميكالىق قىزمەتى ءۇشىن ەداۋىر قولداۋ ەكەندىگى انىق.
وسىعان دەيىن 3 ترلن تەڭگە مەملەكەت قازىناسىنان بانك سەكتورىن قولداۋ ءۇشىن بولىنگەن-ءدى. ارينە, ونىڭ جاعىمدى اسەرىن سول قارجىعا يە بولعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر سەزىندى. سونىمەن قاتار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە دەپوزيت ۇستايتىن سالىمشى حالىق ءۇشىن دە ولاردىڭ سالىمدارىن قورعاۋ تۇرعىسىنان يگىلىكتى شارا بولعانى تۇسىنىكتى. ال ەندى ءسوز بولىپ وتىرعان مىنا جاعدايداعى قولداۋدىڭ تۇتىنۋشىسى بۇقارا حالىق بولىپ تابىلاتىن ىشكى نارىعىمىزعا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزەتىنى, اسىرەسە تۇرعىن ءۇي نارىعى مەن قۇرىلىس سالاسىن قوزعالىسقا كەلتىرەتىنى انىق. بىلايشا ايتقاندا, حالىقتىڭ اقشاسى حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتەدى.
ءبىز وسى 1,4 ترلن تەڭگەنىڭ ىشكى رىنوكقا قانشالىق اسەر ەتەتىنىن قاراپايىم تۇتىنۋشى كوزقاراسىمەن تالداپ كورگەن ەدىك. ەندى سوعان كەلەيىك. ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل قوماقتى قارجىدان بيۋدجەتكە 140 ملرد تەڭگە شاماسىندا سالىق تۇسەدى. مۇنداي قارجىعا سولتۇستىك قازاقستان, جامبىل سەكىلدى شاعىن وبلىستار ءوز بيۋدجەتتەرىنىڭ جارتى جىلدىق ماسەلەسىن شەشكەن بولار ەدى.
ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ستاتيستيكالىق كوميتەتتىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدىڭ 2018 جىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىنداعى, ياعني جارتىجىلدىق ىشكى ساۋدا اينالىمى 13 ترلن 746 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە بولشەك ساۋدا اينالىمى, ياعني قاراپايىم تۇتىنۋشى حالىقتىڭ جاسايتىن ساۋداسى 4 ترلن 404 ملرد تەڭگە بولدى. بۇل كورسەتكىش بىزگە ەلىمىزدىڭ ءوز ىشىندە جىلىنا شامامەن 27-28 ترلن تەڭگەنىڭ ساۋداسى جاسالاتىنىن, سونىڭ ىشىندە تۇتىنۋشى حالىق 8-9 ترلن تەڭگەنىڭ ساۋداسىن جاسايتىنىن بىلدىرەدى.
ەندى وسى نارىققا ءتيىستى سالىقتىق الىمداردان كەيىن 2021 جىلدان باستاپ شامامەن العاندا 1,2 ترلن تەڭگەنىڭ قوسىمشا قارجىسىنىڭ قۇيىلۋى ونى ەداۋىر قوزعالىسقا كەلتىرەتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە, تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ساۋدا-ساتتىق كەزىندە تاعى دا سالىقتىق الىمدار بولادى. بۇدان مەملەكەت قازىناسى تاعى دا قوسىمشا كىرىس الادى.
بۇل رەتتە تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جاعداي, اركىمنىڭ قولىنداعى زەينەتاقى جيناعىنىڭ قارجىسى (ورتا ەسەپپەن 1,7 ملن تەڭگە) جەر ۋچاسكەسى مەن ۇيگە جوندەۋ جۇرگىزۋگە بولماسا, پاتەر ساتىپ الۋعا جەتپەيتىنى انىق. سوندىقتان كوپ ادامداردىڭ ونى بانكتەردەن قوسىمشا كرەديت الۋ ارقىلى ەكى ەسەلەۋگە تىرىساتىنى بەلگىلى. ماسەلەن قۇرىلاتىن «وتباسى» بانكىنەن 50 دە 50 تەتىگى ارقىلى قولداعى قارجىنى ەكى ەسەلەۋگە بولادى. ءسويتىپ جوعارىداعى 1,2 ترلن تەڭگەنىڭ ەندى 1,8-2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوسۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. ال بۇل جاعداي بانك قىزمەتتەرىن جانداندىرا تۇسەدى. نوتاريالدىق قىزمەت ورىندارى دا ساۋدا-ساتتىق ۇدەرىسىنەن ناپاقا ايىرادى. قۇرىلىس زاتتارىن ساتاتىن دۇكەندەر قىزمەتىندە دە جاندانۋ پايدا بولادى.
ەندى ءبىز 700 مىڭ شاعىن ينۆەستوردىڭ قارجىسى تىكەلەي باعىتتالۋى ءتيىس ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنا جانە قۇرىلىس سالاسىنا كەلەيىك. بۇل نارىققا ءار جىلدارى باعىتتالاتىن قارجى كولەمى ارقالاي دەۋگە بولادى. ويتكەنى ول ءارتۇرلى فاكتورلارعا, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى مەن بەلسەندىلىگىنە جانە ەكونوميكانىڭ جالپى جاعدايىنا بايلانىستى. نارىقتاعى باعا دا سوعان سايكەس قۇبىلىپ تۇرادى.
سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن قولداۋعا باعىتتالعان بەلسەندى قادامدارى, ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلداپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بولەتىن قارجى كولەمىن كوبەيتۋى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعانىڭ تۇراقتىلىعىنا جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى جۇرۋىنە ەلەۋلى اسەر ەتۋدە. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرە كەلە ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ (قۇرىلىس پەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ) جىلدىق كولەمى مولشەرمەن 1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جالپىلاما ايتۋعا بولادى.
مۇنىڭ سىرتىندا حالىقتىڭ تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ, ولارعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن مەملەكەت بولەتىن قوماقتى قارجى تاعى بار. ء«وز بەتىنشە باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە تابىسى جەتپەيتىن ازاماتتارعا ءتيىمدى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. بيىلدان باستاپ «5-10-25» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وعان 390 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ۇكىمەت وسى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. كەزەكتە تۇرعان ادامداردىڭ باسپانا ماسەلەسىن تەزىرەك شەشۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعانىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ مۇمكىندىكتەرىن قازىردەن باستاپ قاراستىرا باستاعان ابزال. ءبىزدىڭ بولجاۋىمىز بويىنشا, مۇنداعى نەگىزگى قىسىم تۇرعىن ءۇيدىڭ قايتالاما نارىعى (ازاماتتاردىڭ پايدالانۋىنداعى پاتەرلەر) مەن جەر ۋچاسكەلەرىنە تۇسەتىن بولادى. ويتكەنى جاڭادان سالىناتىن پاتەرلەر قىمبات تۇراتىندىقتان جانە قولعا تيەتىن قارجىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان كوپ ادامنىڭ پاتەرلەردى قايتالاما رىنوكتان قاراستىراتىنى تۇسىنىكتى. بۇل قايتالاما رىنوكتاعى پاتەر باعاسىنىڭ قىمباتتاي تۇسۋىنە اسەر ەتەدى. سونداي-اق بۇل قارجى جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن دە ەداۋىر دەمەۋ. وسىعان وراي جەكە تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءىسى دە ەداۋىر دامي تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
