ەكونوميكا • 09 قىركۇيەك، 2020

جيناقتان الىنعان اقشا نارىققا قالاي اسەر ەتەدى؟

24 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ زەينەتاقى قورىندا شەكتى مولشەردەن اساتىن جيناعى بار ازا­مات­تاردىڭ پايدالانۋىنا سول قارجىنىڭ ءبىر بولى­گىن بەرۋ تۋرالى شەشىمى قو­عامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقي­عا بولدى. ەلىمىزدەگى مۇن­داي ازاماتتاردىڭ ناق­تى سانى 721 مىڭ ادام. مىنە، وسى ازاماتتار كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ سول قارجىنى وز­دە­ر­ىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاع­دايلارىن جاقسارتۋعا، ەم­دەلۋگە جۇمساي الادى. سو­نى­مەن قوسا قارجى كوم­پانيالارىنىڭ باسقارۋىنا بەرە وتىرىپ، كىرىستەرىن ارتتىرا الادى.

حالىقتىڭ قولىنا تيەتىن بۇل قارجىنىڭ كولەمى ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، 1،4 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. پرە­­زي­دەنتتىڭ بۇل شەشىمى جوعارى­داعى ازاماتتارمەن قاتار جالپى حالىققا، ەكونوميكاعا، سونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا، ىشكى رىنوكقا قوزعالىس ەنگىزۋگە، اسى­رەسە قۇرىلىس سالاسى مەن جىل­جى­مايتىن م ۇلىك نارىعىن دامى­تۋعا جاعىمدى ىقپال ەتەتىنىنە داۋ جوق. سونىمەن قاتار بۇل شە­شىم بانك سەكتورى مەن قارجى قىز­مەتى­نە دە قولايلى اسەرىن تيگىزەدى.

721 مىڭ ادامنىڭ وزدەرىنىڭ زەينەت­اقى قورىنداعى جيناعىنىڭ ار­تىق بولىگىن اتالعان ماقساتتارعا جۇم­­ساي الۋى ەل ىشىندە نەگىزگى قىز­مەتى قۇرىلىس جانە جىلجىماي­تىن م ۇلىك نارىعىنا باعىت­تالا­تىن وسىنشاما شاعىن ينۆەستور پاي­دا بولادى دەگەن ءسوز. ارينە، ولار­­دىڭ قولىنداعى قار­جى كوپ ەمەس. ارقايسىسىنا ورتا ەسەپپەن 1،7 ملن تەڭگەدەن اي­نالا­دى. جيى­­نى 1،4 ترلن تەڭگە بولا­تىن قار­­جىسى بار وسىنشا­ما شاعىن ين­­ۆەس­توردىڭ بوي كور­سەتۋى ەلىمىز­دىڭ ءبىر-ەكى جىلدىق ەكونو­مي­­كا­لىق قىزمەتى ءۇشىن ەداۋىر قول­داۋ ەكەندىگى انىق.

وسىعان دەيىن 3 ترلن تەڭگە مەم­لەكەت قازىناسىنان بانك سەكتورىن قولداۋ ءۇشىن بولىنگەن-ءدى. ارينە، ونىڭ جاعىمدى اسەرىن سول قارجىعا يە بولعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر سەزىندى. سونىمەن قاتار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە دەپوزيت ۇستايتىن سالىمشى حالىق ءۇشىن دە ولاردىڭ سالىمدارىن قورعاۋ تۇرعىسىنان يگىلىكتى شارا بولعانى تۇسىنىكتى. ال ەندى ءسوز بولىپ وتىرعان مىنا جاعدايداعى قولداۋدىڭ تۇتىنۋشىسى بۇقارا حالىق بولىپ تابىلاتىن ىشكى نارى­عىمىزعا ەلەۋلى اسەرىن تيگى­زە­تىنى، اسىرەسە تۇرعىن ءۇي نارى­عى مەن قۇرىلىس سالاسىن قوزعا­لىسقا كەلتىرەتىنى انىق. بىلايشا ايتقاندا، حالىقتىڭ اقشاسى حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتەدى.

ءبىز وسى 1،4 ترلن تەڭگەنىڭ ىشكى رى­نوك­قا قانشالىق اسەر ەتەتى­نىن قاراپايىم تۇتىنۋشى كوزقا­را­سى­مەن تالداپ كورگەن ەدىك. ەندى سوعان كەلەيىك. ءبىرىنشى كەزەكتە، بۇل قوماقتى قارجىدان بيۋ­د­جەتكە 140 ملرد تەڭگە شاما­سىندا سالىق تۇسەدى. مۇنداي قار­جىعا سولتۇستىك قازاقستان، جام­بىل سەكىلدى شاعىن وبلىستار ءوز بيۋد­جەتتەرىنىڭ جارتى جىلدىق ماسە­لەسىن شەشكەن بولار ەدى.

ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ستاتيس­تيكالىق كوميتەتتىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدىڭ 2018 جىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىنداعى، ياع­ني جارتىجىلدىق ىشكى ساۋدا اينالىمى 13 ترلن 746 ملرد تەڭ­گەنى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە بول­شەك ساۋدا اينالىمى، ياعني قارا­پايىم تۇتىنۋشى حالىقتىڭ جا­ساي­تىن ساۋداسى 4 ترلن 404 ملرد تەڭگە بولدى. بۇل كورسەتكىش بىزگە ەلىمىزدىڭ ءوز ىشىندە جىلىنا شامامەن 27-28 ترلن تەڭگەنىڭ ساۋ­داسى جاسالاتىنىن، سونىڭ ىشىن­دە تۇتى­نۋشى حالىق 8-9 ترلن تەڭ­گەنىڭ ساۋداسىن جاسايتىنىن بىلدىرەدى.

ەندى وسى نارىققا ءتيىستى سالىق­­تىق الىمداردان كەيىن 2021 جىل­دان باستاپ شامامەن ال­عاندا 1،2 ترلن تەڭگەنىڭ قوسىمشا قار­جى­­سىنىڭ قۇيىلۋى ونى ەداۋىر قوز­عالىسقا كەلتىرەتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە، تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ساۋدا-ساتتىق كەزىندە تاعى دا سالىقتىق الىمدار بولادى. بۇدان مەملەكەت قازىناسى تاعى دا قوسىمشا كىرىس الادى.

بۇل رەتتە تاعى ءبىر نازار اۋ­دا­را­­­تىن جاعداي، اركىمنىڭ قو­لىن­­داعى زەينەتاقى جيناعىنىڭ قار­­جى­­سى (ورتا ەسەپپەن 1،7 ملن تەڭگە) جەر ۋچاسكەسى مەن ۇيگە جون­­دەۋ جۇر­گىزۋ­گە بولماسا، پاتەر ساتىپ الۋ­عا جەت­پەيتىنى انىق. سون­­دىق­­تان كوپ ادام­داردىڭ ونى بانك­­تەر­­دەن قو­­سىم­شا كرەديت الۋ ار­­قىلى ەكى ەسە­­لەۋگە تى­رى­ساتىنى بەل­گىلى. ما­سە­لەن قۇ­رى­ل­اتىن «وت­باسى» بانكى­نەن 50 دە 50 تەتىگى ار­ق­ى­­لى قول­داعى قارجىنى ەكى ەسەلەۋ­گە بولا­دى. ءسويتىپ جوعارىداعى 1،2 ترلن تەڭ­­گە­نىڭ ەندى 1،8-2 ترلن تەڭ­گە­گە دە­يىن ءوسۋ مۇمكىندىگى پايدا بولا­دى. ال بۇل جاعداي بانك قىز­مەت­­تەرىن جان­دان­دىرا تۇسەدى. نوتا­ريال­دىق قىز­مەت ورىندارى دا ساۋ­دا-سات­تىق ۇدە­رىسىنەن ناپاقا ايى­را­دى. قۇ­­رى­لىس زاتتارىن ساتاتىن دۇ­كەن­دەر قىز­مەتىندە دە جاندانۋ پايدا بولادى.

ەندى ءبىز 700 مىڭ شاعىن ينۆەس­تور­دىڭ قارجىسى تىكەلەي باعىتتا­لۋى ءتيىس ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي نا­رى­عىنا جانە قۇرىلىس سالاسى­نا كەلەيىك. بۇل نارىققا ءار جىلدارى باعىتتالاتىن قارجى كولەمى ارقالاي دەۋگە بولادى. ويتكەنى ول ءارتۇرلى فاكتورلارعا، سونىڭ ىشىن­دە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابى­لەتى مەن بەلسەندىلىگىنە جانە ەكو­نو­ميكانىڭ جالپى جاعدايىنا باي­لانىستى. نارىقتاعى باعا دا سو­عان سايكەس قۇبىلىپ تۇرادى.

سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن قولداۋعا باعىتتالعان بەلسەندى قا­دام­دارى، ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلداپ، ونى جۇزەگە اسىرۋعا بولەتىن قارجى كولەمىن كوبەيتۋى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعانىڭ تۇراقتىلىعىنا جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى جۇرۋىنە ەلەۋلى اسەر ەتۋدە. مىنە، وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرە كەلە ەلى­مىزدەگى تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ (قۇرىلىس پەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ) جىلدىق كولەمى مولشەرمەن 1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جالپىلاما ايتۋعا بولادى.

مۇنىڭ سىرتىندا حالىقتىڭ تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىسىن قانا­عاتتاندىرۋ، ولارعا قولايلى جاع­داي تۋعىزۋ ءۇشىن مەملەكەت بولەتىن قوماقتى قارجى تاعى بار. ء«وز بەتىنشە باسپانا ماسە­لەسىن شەشۋگە تابىسى جەت­پەي­تىن ازاماتتارعا ءتيىمدى الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. بيىلدان باستاپ «5-10-25» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وعان 390 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ۇكىمەت وسى باعدارلامانىڭ جۇزە­گە اسىرىلۋ بارىسىن ۇنەمى قادا­عالاپ وتىرۋى كەرەك. كەزەكتە تۇرعان ادامداردىڭ باسپانا ماسەلەسىن تەزىرەك شەشۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.

مىنە، وسىنداي جاعدايدا تۇر­عىن ءۇي نارىعىنداعى باعا­نىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ مۇم­كىن­­دىكتەرىن قازىردەن باستاپ قاراس­تىرا باستاعان ابزال. ءبىزدىڭ بولجاۋى­مىز بويىنشا، مۇنداعى نەگىزگى قىسىم تۇرعىن ءۇيدىڭ قايتا­لاما نارىعى (ازاماتتاردىڭ پايدالا­نۋىن­­داعى پاتەرلەر) مەن جەر ۋچاس­كەلەرىنە تۇسەتىن بولادى. ويت­كەنى جاڭادان سالىناتىن پاتەر­لەر قىمبات تۇراتىندىقتان جانە قولعا تيەتىن قارجىنىڭ جەتكى­لىك­سىز­دىگى سالدارىنان كوپ ادامنىڭ پاتەر­لەردى قايتالاما رىنوكتان قاراس­تىراتىنى تۇسىنىكتى. بۇل قايتالاما رىنوكتاعى پاتەر باعاسىنىڭ قىم­بات­تاي تۇسۋىنە اسەر ەتەدى. سونداي-اق بۇل قارجى جەكە تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­­لىسىن جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن دە ەداۋىر دەمەۋ. وسىعان وراي جەكە تۇر­عىن ۇيلەر سالۋ ءىسى دە ەداۋىر دامي تۇسەدى دەگەن ويدامىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار