باۋىرىم حاقىندا قالتقىسىز اڭگىمە ايتۋىمنىڭ قيىندىعىن وسىنشالىقتى جەڭىلدەتىپ كەتكەن شىڭعىس اعامىزدىڭ ارۋاعىنا – مىڭ تاعزىم! سۋرەتشى ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ شارىقتاۋ شاعىندا شىعارعان «الپىسباي قازىعۇلوۆ. كەسكىندەمە» اتتى كىتاپ-البومىنىڭ العىسوزىندە الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جۇرەكجاردى جوعارى باعاسىن بەرۋى تۋعان ءىنىم تۋرالى مەنىڭ دە كوسىلە جازۋىما قۇقىق سىيلاعان ماندات ەكەنىن جاسىرعىم كەلمەيدى. ويتكەنى ءدال قازىر حالىقتىڭ ۇلىنا اينالىپ, جالپاق جۇرتقا تانىمال بولعان تالانت تۋرالى كىم كىمنىڭ دە, ءتىپتى تۋعان اعاسىنىڭ دا پىكىر ايتۋعا قاقىسى بار ەكەنىن ەشكىم ەندى جوققا شىعارا قويماس.
قازىرگى زامانعى جيۆوپيستە قاتىپ قالعان ستيل نەمەسە باعىت جوق. بۇل تۇسىنىكتى دە. ەگەر كەز كەلگەن ونەر كلاسسيتسيزممەن توقتاپ قالسا, ادامداردىڭ جاڭاشا ويلاۋ قابىلەتى پايدا بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى؟! بۇگىن وسىنداي قورىتىندىنى باتىل جاساۋعا بولادى. شىن مانىندە قازىرگى تولىپ جاتقان «يزمدەردەن» تۇراتىن ادەبيەت پەن ونەردەگى اعىمدار ادامداردى زاماناۋي وي قورىتا بىلۋگە تاربيەلەيتىنىنە كۇمان از.
وسى تۇرعىدا قيال مەن لوگيكاسى قاتار دامىعان الپىسباي دا وزىنە ءتان دارالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ گۋمانيستىك فيلوسوفياعا نەگىزدەلگەن ەڭبەكتەرىندە ادامعا دەگەن مەيىرىم مەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, سۇلۋلىق پەن تازالىقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇر. قانىق بەدەرلەنگەن كوركەم الەم جۇرەكتى جاۋلاپ, ءوز تۇڭعيىعىنا تارتا جونەلەتىنى ءوز الدىنا, وعان قوسا سەنى ءومىردىڭ تىلسىم سۇراقتارى توڭىرەگىندە ويلاۋعا ۇيرەتەدى. اۆتور شىعارمالارى قارابايىر تىرشىلىك كورىنىستەرىنە ەمەس, تۇڭعيىق ويدىڭ كوركەم كەلبەتىنە ۇڭىلدىرەتىنىمەن سالعان بەتتەن ارباپ الادى. سودان دا بولار, قازىرگى زامانعى بەينەلەۋ ونەرىندە وزىنە ءتان فيلوسوفيالىق كوزايىم مودەلىن قالىپتاستىرا بىلگەن الپىسبايدىڭ شىعارمالارىن وڭاي تانىپ, وڭاي اجىراتاسىڭ.
كوپ جاعدايدا كلاسسيكالىق كانوندارعا باعىنبايتىن الپىسبايدىڭ كارتينالارى ابستراكسيونيزم, سيۋررەاليزم, ترانساۆانگارد, ەكسپرەسسيونيزم ەلەمەنتتەرىنە وتە باي. ول – ءبىر اعىمنان ەكىنشى اعىمعا نازىك كوشە بىلەتىن كەسكىندەمەشى. تۋىندىلارىندا شىنايى ءومىردى بەينەلەۋدەن گورى كوبىنەسە اينالادا بولىپ جاتاتىن وقيعالارعا ءوزىنىڭ جەكە كوزقاراسىن بىلدىرەتىن الپىسبايدىڭ دەربەس مانەرى ەموتسياسىنىڭ مولدىعىنان باستاۋ العان. ول ءتۇس پەن لينيالاردىڭ ەكسپرەسسيۆتى جاڭا مۇمكىندىكتەرىن تاۋىپ, ونى قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە ەنگىزگەنى ءوز الدىنا, يمپرەسسيونيزم مەن ەكسپرەسسيونيزم تۇيىسەتىن وسى التىن ورتادا ءوز باعىتىن بەدەرلەي بىلگەنى – ۇلتتىق جيۆوپيستەگى تىڭ قۇبىلىس.
ماعان ونەرتانۋشى سۆەتلانا شكلياەۆانىڭ ماسكەۋدە وتكەن «ابستراكتىلى ەكسپرەسسيونيزم تاعدىرى» دەپ اتالاتىن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا الپىسباي شىعارماشىلىعى تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا ايتقان ويلارى ۇنايدى: «جيۆوپيس الپىسبايا كازگۋلوۆا پرەدستاۆلياەت ياركي پريمەر لوكالنوگو ياۆلەنيا ۆ ينتەرپرەتاتسي يدەي زاپادنوەۆروپەيسكوي ي, ۆ چاستنوستي, فرانتسۋزسكوي شكولى ابستراكتنوگو ەكسپرەسسيونيزما ي ناتسيونالنىح وبرازوۆ نوستالگيچەسكوگو پاسسەيزما. «پاراديگما glocal» ي نوستالگيچەسكي پاسسەيزم, كاك وسوبىە ناپراۆلەنيا ۆ پوستمودەرنيزمە, نابليۋدايۋتسيا ۆ پرويزۆەدەنياح الپىسبايا كازگۋلوۆا, گدە وبرازى نوماديچەسكوگو پروشلوگو ۆوسسوزدايۋتسيا بلاگوداريا نارابوتاننوي اۆتورسكوي تەحنيكە, پريمەنەننوي ۆ ابستراكتنوي جيۆوپيسي».
بۇل تەرەڭ وي ءارى قاراي وربىتۋگە سۇرانىپ تۇر. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان. عىلىمي تەرميندەردى تۇسىندىرە كەتۋ ءۇشىن. جەكە ويىمدى بىلدىرە كەتۋ ءۇشىن. ارينە زەرتتەۋدىڭ ونەرتانۋشىلىق ادىستەرىن جەتىك مەڭگەرگەن سۆەتلانا اركادەۆنا الپىسبايدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى جاھاندانۋعا قارسى (global vs local) قويمايتىنىن, قايتا كەرىسىنشە وسى ەكەۋىنەن قوسپا (glocal) قۇيىپ شىعارعانىن «قوسارلانعان قابىلداۋ» («پاراديگما glocal») فورمۋلاسى ارقىلى ادەمى ورە بىلگەن. سونىمەن قاتار الپىسبايدىڭ ءوز تۋىندىلارىندا ۇلتتىڭ وتكەنىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن بايقامپازدىقپەن كورسەتە بىلگەن. دەي تۇرا, الپىسباي شىعارماشىلىعى پاسسەيزمگە بايلانىپ قالعان دەپ كەسىپ ايتۋعا كەلمەيدى. ونىڭ تۋىندىلارىندا بۇرىنعىمىزدى سارالاۋمەن قاتار ۇلتتىڭ قازىرگى جانە بولاشاقتاعى قۇندىلىقتارىن دا ونەرىنە ارقاۋ ەتۋگە ۇمتىلىس مولىنان تابىلاتىنىنا سۇيەنەتىن بولساق, ونەرتانۋشىلار الپىسبايدىڭ ءتول اعىمىن تۇپكىلىكتى انىقتاپ بولدى دەپ ايتۋ قيىن.
بۇنىڭ ءبارى الپىسبايدىڭ قاراما-قايشىلىقتاردى قورالاستىرا قولدانۋدىڭ ارقاسىندا ونەردە «تازا ستيل» دەگەن بولمايتىنىن دالەلدەگەنىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى, ساقا سۋرەتشى وسى تاكتيكاسى ارقىلى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىنا قاتەلەسپەي جەتتى. بەلگىلى ءبىر تۇستەردىڭ توپتامالىق ۇيلەسىمدىلىگىن كەستەلەي بىلگەن ساليقالى سۋرەتكەردىڭ ءاربىر جۇمىسىنان ونىڭ حاراكتەرى مەن سول ساتتەگى شاعالا كوڭىلىن اينىتپاي تانيسىڭ. ايتارى جوق, ابستراكتىلى ونەردىڭ اپوگەيىنە اپارار توتە جولدى تاپقان الپىسباي باقىتتى سۋرەتشى دەر ەدىم.
دەسە دە, الپىسباي بوياۋدىڭ كىلتىن ءالى ىزدەپ جۇرگەنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. بۇل ونىڭ ونەر جولىندا ەشقاشان بوساڭسۋدى بىلمەيتىنىن اڭعارتسا كەرەك. ونىڭ بۋىرقانعان بوياۋلارىنان ىرعاق ەنەرگياسى انىق سەزىلەتىنى دە – تاباندىلىقپەن ۇنەمى ىزدەنە ءبىلۋىنىڭ ناتيجەسى. ءدال وسىلاي دۇلەي ديناميكانىڭ تىلسىم ءدۇرسىلىن ەستي الاتىن حۋدوجنيك عانا ءوزىنىڭ ومىرلىك باستى شەدەۆرىن دۇنيەگە اكەلەدى. ءتۇس پەن كەڭىستىكتى ايرىقشا سەزىنە الاتىن قىلقالام يەسى عانا ناتۋرانى ءوز ىرقىنا باعىندىرا الادى. جيۆوپيسەتستىڭ ليريكالىق اعىنان جارىلۋىنان تۋاتىن ونەر تۋىندىسى ساناڭدا ماڭگى ساقتالاتىنى دا – سول ءيمپۋلستىڭ سۇراپىل جۇرەك سوعىسى. سۇلۋ سەرپىندى سەزىنۋ تۇپكى ناتيجەدە ادامدى ونەر ءلاززاتىنا بولەي الاتىندىعى دا سوندىقتان.
مۇنداي دەڭگەيگە ورەلى ونەردىڭ تابيعاتىن تۇسىنۋگە تىرىساتىن سۋرەتشىنىڭ ءبارى بىردەي جەتە المايدى. الپىسبايدىڭ باستى جەتىستىگى, بارىمىزگە بۇرىننان تانىس نارسەنى تىڭ تولعانىسقا تولى تولاعاي ەكسپرەسسيا ارقىلى جەتكىزەدى. كاسىبي شەبەرلىگىن ايتپاعاندا, سۋرەتشى كوڭىل كۇيدىڭ اسەم كورىنىستەرىن عالامات ءبىر اۋەزدىكپەن اسەم ۇيلەستىرەتىنى – سونىڭ ايقىن دالەلى.
ۇلكەن دارىن يەسى الپىسباي – عالام مەن ادام اراسىنداعى الشاقتىقتى بىزگە جاقىنداتا بىلۋمەن قاتار, سول كوزگە كورىنبەيتىن نازىك بايلانىستى ادەمى سۋرەتتەيتىن سەزىمتال سۋرەتشى. ونىڭ جۇرەك پەرنەسىن ءدوپ باساتىن ءاربىر تۋىندىسى الەمنىڭ سيقىرلى قۋاتىن ۇعىندىرا بىلەتىندىگىمەن قۇندى. بۇرىننان بەلگىلى دۇنيەلەردىڭ ءوزى ونىڭ شىعارماشىلىعىندا ءار ءتۇرلى كومبيناتسياعا ءتۇسىپ, وبرازداردىڭ جاڭاشا تۋاتىنى – سۋرەتشى قيالىنىڭ سيقىرى. كارتينانىڭ سانانى سەلت ەتكىزىپ سەرپىلتەر كۇشى وسىندا جاتىر.
تالانتتى سۋرەتشىنىڭ بۇل ەرەكشەلىكتەرى ونىڭ جەكە قىزىعۋلارى مەن قاسيەتتەرىنە, الدىنا قويعان ماقساتىنا بايلانىستى ەكەنى – دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن اكسيوما. الپىسباي قيالىنىڭ مازمۇنى مەن فورماسى ونىڭ وسكەن ورتاسى مەن ۇلتتىق سپەتسيفيكاسىنا بايلانىستى ءوربيتىنى دە – زاڭدىلىق. بۇل اجىراماس اقىق قاتىناس – الپىسبايدىڭ ەموتسيا مەن ەمپاتيا سينتەزىنىڭ نيۋانستارىن جەتىك مەڭگەرۋىنىڭ ناتيجەسى. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ كەرەمەتتىگى سوندا, كارتينادان كورەرمەننىڭ الاتىن اسەرى كەۋدەگە سىيماي بۇلقىنىپ, جاراتىلىستىڭ تەك جارقىن تۇستارىن جۇرەكپەن سەزدىرىپ, قيال الەمىن بولەك تۇرمەن تانىتىپ, كوڭىلدى مىڭ قۇبىلتىپ بارىپ عاجاپ ءبىر قۇدىرەتپەن قاۋىشتىرادى. بۇل عاجايىپ اسەر سۋرەتشىنىڭ شابىت دەيتىن جۇرەك تۇپكىرىندەگى الاساپىران كۇيىنەن تۋىندايدى.
مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, الپىسباي – قازاق بەينەلەۋ ونەرىندە ۋاقىتتى ماتەرياليزاتسيالاۋدى ەڭ العاش ەنگىزگەن سۋرەتشى. مۇنداي باسىبايلى جاڭالىقتى ول ءوز كارتينالارىندا ۇشتاعان كەڭىستىكتى كورسەتە الۋىمەن جۇزەگە اسىرعانىن مامانداردىڭ بايقاماۋى مۇمكىن ەمەس. مۇنى ايقىن دالەلى – ونىڭ « ۇلى جىبەك جولى» كارتيناسى. سۋرەتشى جيۆوپيس قۇرىلىمى مەن كومپوزيتسياسىن ساۋاتتى قۇرۋ ارقىلى كەيىپكەر تولعانىسىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. سونان دا جارقىن اسەرلەر پاليتراسى جەڭىل ءارى نازىك كورىنەدى. ول كوپتەگەن كارتينالارىندا تاريحتى بەينەلەۋ بارىسىندا كەڭىستىكتىڭ ءوزىن وبرازعا اينالدىرىپ جىبەرەتىنى – سۋرەتشىنىڭ باتىل فيشكاسى.
الپىسباي جوعارى تانىمدىق قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا كەڭىستىكتەگى ۋاقىتتىڭ ءوزىن كارتينالارىنىڭ قۇرىلىمدىق مودەلىندە ۇشتاعان سەگمەنتاتسيا جولىمەن اشىپ كورسەتە الاتىنى – سۋرەتشى شەبەرلىگىنىڭ شىڭى. ونىڭ تۋىندىلارىندا باعزى زامان (انتيۋاقىت), بۇگىنگى كۇن (ۋاقىت) جانە كەلەشەك (پسەۆدوۋاقىت) ءبىر مەزگىلدە سەنى لوگيكالىق ويلاۋعا ماجبۇرلەي بىلەدى. بۇل – سۋرەتشىنىڭ تازا رەفلەكسكە ءمان بەرۋىنىڭ جەمىسى. ارينە مۇنىڭ ءوزى كوپ ادامعا سالعان بەتتە تولىق جانە تۇپكىلىكتى تۇسىنىكتى بولا قويمايتىنى تاعى راس. الايدا جيۆوپيس ونەرىندەگى مۇنداي سيرەك قۇبىلىس قۇپياسىنىڭ قۇلپىن اركىم اشىپ الا بەرەتىن بولسا, وندا ونىڭ نەسى قۇبىلىس؟! دەگەنمەن, مۇنىڭ ءبارىن قاراپايىم ادامنىڭ ءوزى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قابىلداي الاتىنىنا قايران قالاسىڭ. ءدال وسى قاراما-قايشى پاراديگمانىڭ ءبارى – اينالىپ كەلگەندە, ارينە, سۋرەتشى جۇمباعىنىڭ گراۆيتاتسيالىق كۇشىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى.
تۋىندىلارىندا سۋرەتشى ۇشتاعان كەڭىستىكتى اشۋ جولىندا ءومىردىڭ قاسقاعىم ءساتىن بەينەلەۋ ءتاسىلى مەن مۇقيات اياقتاپ جازۋ ءادىسىن ءمىنسىز ورىندايدى. مۇنىڭ ءوزى كارتيناعا مونۋمەنتالدىلىق بەرۋمەن قاتار, سۋرەتكەردىڭ ءتۇس پەن جارىقتى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ىشكى نازىك يىرىمدەر كەڭىستىگىن قۇرا بىلگەنىن كورسەتەدى. كارتينادا قىزعىلت ءتۇستىڭ مولىنان بەرىلۋى كەڭىستىكتەردىڭ اۋقىمى مەن ءوزارا پروپورتسياسىن اشا تۇسەدى. قىزىل تۇستەن گارمونيا تاپقان فرانتسۋز انري ماتيسس سەكىلدى شەبەردىڭ تۋىندىلارىن ءبىر كەزدەرى بارىنشا زەرتتەگەن الپىسباي وسى ءتۇستى كەڭىستىكتەردى ايقىنداۋ ءۇشىن ورنىمەن قولدانا بىلەتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماتيسس دەمەكشى, الپىسباي ءتۇس پەن كەڭىستىكتىڭ كوپ قۇپياسىن قازىرگى قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ مەترى, ۇستازى ەربولات توعىسباي ۇلى تولەپبايدان ۇيرەنگەنىن دە ايتپاي كەتۋ – ارىمىزعا سىن.
42 جىل شىعارماشىلىعىندا 7 مىڭنان استام كارتينا جازعان, قازاق بەينەلەۋ ونەرىن ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنە پاش ەتكەن الپىسباي ءار جىلدارى جاپونيا, گوللانديا, بەلگيا, قىتاي, تۇركيا, فرانتسيا, انگليا, رەسەي جانە تاعى باسقا ەلدەردە وتكەن حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىستى. ەلىمىزدە وننان استام دەربەس كورمەسىن وتكىزدى. ول – قازاقستاندا بەينەلەۋ ونەرىن ساقتاپ قالۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان كوللەكتسيونەر. ونىڭ جەكە قورىندا 2 مىڭنان استام قازاقستان جانە باسقا ەلدەر سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىلارى ساقتاۋلى. الپىسباي ءوز كوللەكتسياسىنان تاڭداۋلى 50 كارتينانى قازاقستاننىڭ ونەر مۋزەيلەرىنە سىيعا تارتقانىن دا – ايتۋ پارىز.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى الپىسباي قازىعۇلوۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلعان شىعارمالارى – قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە قوسىلعان قوماقتى ۇلەس. سوندىقتان دا ول ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الۋى ءتيىس.
شارحان قازىعۇل
