ايلار اۋناپ, جىلدار جىلجىعان سايىن وتاندىق كاسىپورىنعا قاراستى كەن ورىندارى ەسكىرىپ, قورى ازايىپ جاتىر. ويتكەنى مۇناي دا ماڭگىلىك ەمەس. تاۋسىلاتىن كەزى بار. نە ىستەۋ كەرەك؟ وتاندىق مۇنايشىلاردىڭ تالاي بۋىنىنىڭ قاناتى قاتايعان كاسىپورىن باسشىلارى بىلتىر كەن ورىندارىندا قوسىمشا بارلاۋ ەسەبىنەن كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ قورىن ەسەلەدى. بۇل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا قاتىستى تاپسىرماسىنا سايكەس قولعا الىندى.
وسىلايشا بيىل «ەمبىمۇنايگاز» يەلىگىندەگى كەن ورىندارىنىڭ تۇڭعيىعىنان وندىرىلەتىن مۇناي قورى 86,2 ملن تونناعا جەتتى. ال بىلتىر مۇنداي قور كولەمى 74,3 ملن توننانى قۇراعان ەدى.
– بىلتىر پايدالى قازبالار قورلارى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قولدانىستاعى س.نۇرجانوۆ, كەنباي (شىعىس مولدابەك ۋچاسكەسى), ج.دوسمۇحامبەتوۆ, بوتاقان, سونداي-اق قايتا اشىلعان باتىس قاراسور كەن ورىندارىندا 14,8 ملن توننا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ قورىن بالانسقا الىپ, بەكىتتى. قور وسىمىنە بايىرعى كەن ورىندارىن يگەرۋگە جاڭا ادىستەر مەن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, بەلسەندى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە قول جەتتى, – دەپ حابارلادى «ەمبىمۇنايگاز» اق-نىڭ قوعاممەن بايلانىس قىزمەتى.
سونىمەن بىرگە وتكەن جىلى تايسويعان بلوگىنىڭ 5 600 شارشى شاقىرىم اۋماعىنا 3D موGت سەيسموبارلاۋ جۇرگىزىلدى. ەندى سەيسموبارلاۋ دەرەكتەرىن وڭدەۋ ارقىلى بارلاۋ, بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن قۇرىلىمدار دايىنداۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان وراي رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە س.نۇرجانوۆ كەن ورنىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا تابىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەن.
– بايىرعى كەن ورىندارىن يگەرەتىن كومپانيانىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ. وسى باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە س.نۇرجانوۆ كەن ورنىندا بۇرعىلانباعان بولىگىنىڭ ترياس شوگىندىلەرىندەگى 3252-3265 مەتر تۇڭعيىقتا تۇنىپ تۇرعان مۇناي گوريزونتى انىقتالدى. نسۆ-11 باعالاۋ ۇڭعىماسىن بۇرعىلاۋدان سوڭ 9 مم شتۋتسەردە تاۋلىگىنە 165 تەكشە مەتر دەبيتپەن سۋسىز مۇناي بۇرقاعى الىندى. مۇنداعى مۇنايدىڭ ۇلەس سالماعى – 0,836 گ/سم3, ال, گاز فاكتورى – 105 م3/م3. قازىر ۇڭعىما جۇمىسىنىڭ وڭتايلى رەجىمىن انىقتاۋ ماقساتىندا كاسىپشىلىك-گەولوگيالىق جانە گيدروديناميكالىق زەرتتەۋلەر كەشەنىن جۇرگىزۋ ارقىلى سىناق جالعاسۋدا – دەگەن اقپاراتپەن ءبولىستى كاسىپورىننىڭ قوعاممەن بايلانىس قىزمەتى.
«ەمبىمۇنايگاز» اق-تا يگەرۋدىڭ جوعارى ساتىسىنداعى كوپتەگەن كەن ورنىندا قالعان قوردى ءوندىرۋ ءۇشىن زاماناۋي تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالار قولدانىلۋدا. بۇل كەن ورىندارىن يگەرۋگە نەعۇرلىم كۇردەلى گەولوگيالىق نىسانداردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى – ۆەرتيكالدى ۇڭعىمالارمەن سالىستىرعاندا جوعارى تيىمدىلىكتى كورسەتەتىن گوريزونتالدى ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ. كاسىپورىن مۇنايشىلارى بىلتىر وسى ادىسپەن بەس گوريزونتالدى ۇڭعىمانى بۇرعىلادى. پايدالانۋ ساتىسىنداعى ءتورت ۇڭعىما مۇناي ءوندىرۋدىڭ جاقسى كورسەتكىشىن قامتاماسىز ەتۋدە. ال بىرەۋى سىناقتان وتۋدە.
– ءاربىر گوريزونتالدى ۇڭعىما ۇلكەن قاۋىپتەرگە قاراماستان ءبىزدىڭ ماماندار ءساتتى قول جەتكىزگەن ناقتى گەولوگيالىق ماقسات ءۇشىن قولعا الىندى. جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە گوريزونتالدى ۇڭعىمانىڭ ونىمدىلىك كوەففيتسيەنتى ۆەرتيكالدى ۇڭعىمادان بىرنەشە ەسە جوعارى ەكەنى انىقتالدى. بولاشاقتا كاسىپورىن مۇنايشىلارى گوريزونتالدى ۇڭعىمالاردى 300 مەتر تەرەڭدىكتەگى تۇتقىرلىعى جوعارى قاباتتاردا بۇرعىلاۋدى, جىل سايىن ونىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەيدى كاسىپورىن باسشىلارى.
«ەمبىمۇنايگاز» قولعا العان تاعى ءبىر جاڭا ءادىس – ينتەللەكتۋالدى كەن ورنى. بۇل ترانسفورماتسيالاۋ باعدارلاماسى اياسىنداعى قاناتقاقتى جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگىندە قولعا الىندى. ال ينتەللەكتۋالدى كەن ورنى – ءوندىرۋ قورىن وڭتايلى پايدالانۋ ءۇشىن باسقارۋ پۋلتىنە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇڭعىمالاردان اقپاراتتى بەرۋگە جول اشاتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا. ينتەللەكتۋالدى ۇڭعىمالار بىرىنشىدەن, دەرەكتەردى ۇزدىكسىز وڭدەيدى. ەكىنشىدەن, جەدەل باقىلاۋ, شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن اقپاراتتار مونيتورينگىن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى.
وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى العاشقى قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قىزىلقوعا اۋدانىنداعى «ۋاز» كەن ورنىنىڭ تاڭدالۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى بۇل كەن ورنىنان 2012 جىلدان بەرى مۇناي الۋ ۇزدىكسىز ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. مۇنداعى مۇناي قورىنىڭ 27 پايىزى ءوندىرۋ ساتىسىندا دەپ ەسەپتەلەدى. ال وزگە كەن ورىندارىنا قاراعاندا, سۋلانۋ ۇدەرىسى 59 پايىزدىڭ شاماسىندا ەكەنى انىقتالدى. سونىمەن بىرگە قالدىق قورىنىڭ الەۋەتى 971 مىڭ توننانى قۇرايدى.
«ۋاز» – شاعىن كەن ورنى. مۇندا ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان 40-قا جۋىق ۇڭعىما بار. ءار جىل سايىن جاڭارتىلاتىن گەولوگيالىق-گيدروديناميكالىق مودەل قۇرىلىپ, وندىرىلەتىن ءونىم جونىندە بولەك ەسەپ جۇرگىزىلەدى. وسىلايشا كەن ورنىنداعى 8 شتانگالى تەرەڭدىك سوراپتىق ۇڭعىماعا ينتەللەكتۋالدى باسقارۋ ستانساسى ورناتىلىپ, اقپارات جولداۋ تەتىگىمەن, ديناموگرافتارمەن, باسقا دا ساندىق قۇرالدارمەن جابدىقتالىپتى. وسىنداي ستانسالار 23 ەلەكترلى ۆينتتىك سوراپتى ۇڭعىمالارعا دا ورناتىلىپ, قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتىلدى.
مامانداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, «ەمبىمۇنايگاز» اق كەڭسەسىندەگى باقىلاۋ ورتالىعىندا ينتەللەكتۋالدى كەن ورنىنداعى جۇمىستار جونىندە جيناقتالعان اقپاراتتار تالدانىپ, قابىلداۋ جۇرگىزىلەدى. مۇندا كەن ورنىنان تۇسكەن اقپاراتتار ساقتالادى. وندىرىستىك ەسەپتەر, مونيتورينگ جۇرگىزەتىن تالداۋ جۇيەسى, سونىمەن بىرگە, كەن ورنىنداعى جابدىق جۇمىسىنىڭ بارىسى تىركەلەدى. ءتىپتى ۇلكەن ەكراندا كەن ورنىنان بارلىق ولشەمدەر بويىنشا اقپاراتتار ونلاين جۇيەسىندە كورىنىپ تۇرادى. ينتەللەكتۋالدى كەن ورنى وندىرىستىك قاتەرلەردى تومەندەتەدى. اپاتتىق جاعدايلاردى الدىن الا ەسكەرتەدى. ەڭ باستىسى, اقپاراتتاردى ۇزدىكسىز وڭدەۋدى جەدەل باسقارۋدى, شۇعىل شەشىم قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
كەن ورنىندا ەڭبەك ەتەتىن مۇنايشىنىڭ ءبارى جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە ماشىقتاندى. ويتكەنى ولاردىڭ ءبىرى مودۋلدىق باعدارلاما بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرسە, قىتايداعى دۋنين قالاسىندا تاجىريبە جيناپ كەلگەنى دە بار. سول سەبەپتەن, مۇنايشىلار يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ دامىلسىز جۇمىس ىستەۋىن, مۇناي ءوندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ توقتاماۋىن قاداعالاۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنەدى. مۇنايشىلار بۇرىنعىداي ءار ۇڭعىمانىڭ اراسىندا شاپقىلاپ جۇرمەيدى. ءبارى دە مۇنايدىڭ 600 مەتر تەرەڭدىكتەن الىنعانىن, سۋ, تۇز سەكىلدى ىلەسپە قوسپالاردان تازارتىلىپ, پەشتە قىزدىرىلۋى, ءتىپتى قۇبىرمەن سولتۇستىك جولدىباي كەنىشىنە تاسىمالدانۋىنا دەيىنگى ۇدەرىستىڭ ءبارىن ونلاين جۇيەسىمەن باقىلاپ وتىرادى.
ينتەللەكتۋالدى كەن ورنىنداعى جۇمىستاردى ونلاين جۇيەسىندە باسقارۋ تەحنولوگياسىنان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, «ۋاز» كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋ قوسىمشا 3 پايىزعا ارتادى ەكەن. ەڭ نەگىزگى كۇتىلەتىن ساتىلى ناتيجەلەر شىعىندى ازايتۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, بىرىنشىدەن, جەراستى جابدىقتارىن پايدالانۋدىڭ باياۋ ءتارتىبى ۇڭعىمالاردى جوندەۋ سانىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, كەن ورنىنداعى ۇڭعىمالار جۇمىسىنىڭ توقتاۋىن تىركەۋ, قالىپقا كەلتىرۋ ۋاقىتىن 15-20 پايىزعا ازايادى دەگەن بولجام بار. ۇشىنشىدەن, ۇڭعىمالاردا جۇمسالاتىن ەلەكتر ەنەرگياسى 30-40 پايىزعا ۇنەمدەلەدى.
اتىراۋ وبلىسى
