پىكىر • 04 قىركۇيەك، 2020

دامۋعا قاجەتتى بەرىك نەگىز

9 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ «جاڭا جاع­داي­داعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» دەپ اتالۋى ونىڭ ەلىمىزدىڭ الدىنداعى سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەردى ەڭسەرۋ جونىندەگى اسا شۇعىل ءارى جان-جاقتى شارالارعا باعىتتالعان مازمۇنىن ايقىنداپ وتىر.

مەملەكەتتىڭ تەك ىشكى ماسە­لە­لەرىنە جانە ولاردى شەشۋ جونىندەگى دەر كەزىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋگە ارنالعان بۇل قۇجاتتىڭ ناقتىلىعى ەرەكشە نازار اۋدارتادى.

مەملەكەت باسشىسى العا قوي­عان مىندەتتەردىڭ ەرەكشەلىگىنە قارا­ماستان، ول الەم دامۋىنىڭ جاڭا جاعدايلارىندا اۋقىمدى ءىس-قي­مىل باعدارلاماسى جاريالانعان الدىڭعى جولداۋدى ىسكە اسىرۋدىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ ايتۋعا بولادى.

ەگەر پرەزيدەنتتىڭ ەكونو­مي­كا­لىق وزگەرىستەر سالاسىنداعى تاپ­­سىر­­مالارىن قاراستىراتىن بول­ساق، وندا الەمدە قالىپتاسقان قو­لاي­سىز جاعدايعا نەگىزدەلگەن شۇعىل شارالاردىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن.

سونىمەن قاتار جولداۋدا سايا­سي وزگەرىستەر، ەڭ الدىمەن ادام قۇ­قىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى مىن­دەتتى شارتتار بولىپ تابىلاتىن «ادىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋدى كوز­دەيتىن باعىت-باعدارىمىزدىڭ بۇلجىمايتىنى راستالدى.

پرەزيدەنتتىڭ ەكى جولداۋىنىڭ اراسىندا وسى باعىتتا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى: ساياسي پار­تيالار تۋرالى; سايلاۋ تۋرا­لى; بەيبىت جينالىستار تۋرالى; پارلامەنتتىڭ قىزمەتى تۋرالى، ونىڭ ىشىندە پار­لامەنتتىك وپپو­زي­تسيانىڭ بولۋىن كوزدەيتىن زاڭ­دار قابىلداندى، جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭ­ناما جەتىلدىرىلۋدە.

پرەزيدەنت ايتقانداي، بۇل رە­فور­مالاردىڭ باستاماسى عانا.

ازاماتتاردى مەملەكەتتىك باس­قارۋ پروتسەسىنە نەعۇرلىم بەلسەندى تار­تۋ ارقىلى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋدى دامىتۋدى جەدەلدەتۋ وسى­عان بايلانىستى نەگىزگى باعىت­تاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

بۇل تۇرعىدا ءماسليحاتتار ەرەكشە ماڭىزدى ءرول اتقارۋى ءتيىس، سايلاۋشىلاردىڭ تىنىس-تىرشى­لى­گىنىڭ كەز كەلگەن ماسەلەلەرى بويىنشا مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىلدىرۋ ولاردىڭ ءوز مىندەتىنە كىرەدى. سونىمەن قاتار زاڭدا ولارعا جەرگىلىكتى رەسۋرس­تاردىڭ جۇمسالۋىن باقى­لاۋعا دەيىن ءبىرشاما قۇقىقتار بەرىل­گەن، ءىس جۇزىندە ءماسليحاتتار ءوز وكىلەت­تىكتەرىن جەتكىلىكتى دارەجەدە ىسكە اسىرا الماي وتىر. مەملەكەت باسشىسى مۇنى «ساياسي اناحرونيزم» دەپ اتادى. حالىق پەن جەرگىلىكتى بي­لىك ورگاندارى اراسىنداعى ۇنقا­تى­سۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان ازاماتتار ورتالىق بيلىككە جەرگى­لىكتى پروبلەمالارمەن جۇگىنۋگە ءماجبۇر. كوروناۆيرۋستىق پاندەميامەن كۇرەس ساباقتارى مۇنى كوز الدىمىزعا اكەلىپ كورسەتىپ وتىر.

ءماسليحاتتار جۇمىسىنىڭ اشىق­تىعى جانە مىندەتتى ونلاين-ترانسلياتسيالاردى ەنگىزۋدىڭ ارقا­سىندا ازاماتتىق قوعامعا جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىمدەر قابىلداۋعا ناقتى قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن نى­عاي­تۋعا پارلامەنت سەناتى ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى، مۇندا جەر­گىلىكتى وكىلدى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەس قۇرى­لىپ، جۇمىس ىستەيدى. كەڭەس اياسىن­دا قازاقستاندىق زاڭگەرلەر ودا­عىنىڭ قولداۋىمەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ حالىق مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.

جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى باسىمدىق رەتىندە ايقىنداعان ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە جاڭا شارالار قابىلداۋ تۋرالى ءتيىستى تاپسىرمالار بەرگەنى اسا ماڭىزدى دەپ اتالدى.

بالا قۇقىقتارى تۋرالى كون­ۆەنتسيانىڭ ءۇشىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلۋ دا جەتكىلىكتى تۇردە زاڭدى بولىپ وتىر، بۇل قا­زاقستاندىق بالالارعا وسى كون­ۆەنتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنە شاعىم جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن اسكەري قاقتىعىستارعا، ءماجبۇرلى جاپپاي كوشى-قونعا، الەمگە جايىلعان كوروناۆيرۋستىق پاندەمياسىنا بايلانىستى بالالار قاۋىپتى اي­ماق­تاعى ەڭ ءالسىز الەۋمەتتىك توپ بولىپ تابىلادى.

بۇل قادام ەلىمىزدىڭ نەگىزگى جال­­پىعا تانىلعان حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالار مەن ستاندارت­تاردان اينىمايتىندىعىنا كەزەكتى مارتە دالەل بولادى. قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا بۇۇ-نىڭ ءتورت كومي­­تەتىنىڭ: ادام قۇقىقتارى جونىن­دەگى كوميتەتتىڭ، ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ، ناسىل­دىك كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ جونىن­دەگى كوميتەتتىڭ جانە ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ جەكە شا­عىم­­داردى قاراۋ قۇزىرەتىن مويىن­دادى.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ اياسىندا پرەزيدەنت بىر­قاتار جاڭا تاپسىرمالار بەردى، ولاردىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا مىندەتتى بەينە­با­قى­لاۋدى ەنگىزۋدى اتاپ وتۋگە بولادى.

باس پروكۋراتۋرانىڭ دەرەك­تەرىنە سايكەس، 2019 جىلى «ازاپتاۋ» 146-بابى بويىنشا 86 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. 2020 جىلدىڭ بەس ايىندا وسى باپ بو­يىنشا 131 وسىنداي جاعداي تىركەلدى.

بۇل ۇسىنىلعان جاڭالىقتار ەرەكشە وزگەشە شارا ەمەس. ول ازاپتاۋلارعا قارسى كونۆەنتسياعا فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامادا كوز­دەلگەن، وعان قازاقستان 2008 جىلى قوسىلىپ، ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگىن قۇردى. وسىعان بايلانىس­تى جولداۋداعى «الەۋەتتى قۇرى­لىمدار جۇمىستىڭ وزىق ادىستەرىنە نەعۇر­لىم كوپ سۇيەنەتىن بولسا، ولاردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي كەلۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم جوعارى بولادى» دەگەن ءسوز ەرەكشە مانگە يە بولادى.

اسىرەسە قازىرگى ۋاقىتتا «الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر اسپەكتىسى زاڭ ۇستەمدىگىنسىز جانە ازاماتتارىمىزدىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىنە كەپىلدىك بەرۋسىز ءساتتى جۇزەگە اسىرىلا المايدى» دەگەن تۇجىرىم دا وزەكتى جانە ۋاقتىلى بولىپ وتىر.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى الەمدىك دامۋدىڭ الماعايىپ جاعدايلارىندا ەلدىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن سەنىمدى، بەرىك نەگىز بولىپ تابىلادى.

 

اسقار شاكىروۆ،

پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار