– 1987 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى قاقاعان ءبىر كۇنى شالعايداعى قامىستى اۋدانىنىڭ كەڭشارىنداعى «پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى باس حاتشىسىنىڭ اۋىل كلۋبى قابىرعاسىندا ءىلۋلى تۇرعان ۇلكەن پورترەتىنە بەلگىسىز بىرەۋ وق اتىپ, ءبۇلدىرىپ كەتىپتى» دەگەن حاباردى تەكسەرۋ كەرەك بولدى. ونى اۋىلدىڭ ءبىر تەنتەگىنىڭ سودىرلىعى دەپ, ساياسي استار بەرمەي-اق, ىشكى ىستەر ورگانىنا تاپسىرا سالۋعا دا بولار ەدى. بىراق ء«بىزدىڭ جۇمىستا ۇساق-تۇيەك دەگەن ءسوز بولمايدى» دەپ ۇيرەتەتىن ميحايل ءتۇسىپ ۇلى, ءوزى دە وسى ماسەلە بويىنشا سول ەلدى مەكەنگە بىرگە باراتىندىعىن ايتتى. مەن وقيعا بولعان جەردى قاراپ, قىلمىسقا دالەل زاتتاردى تاۋىپ, ونى حاتتادىم. بىراق ەندى مۇنى كىم ىستەگەنىن انىقتاۋ كەرەك بولدى. ميحايل ءتۇسىپ ۇلى جارتى كۇننىڭ ىشىندە قاسكۇنەمنىڭ كىم ەكەنىن انىقتاپ قانا قويماي, ونىڭ ۇلكەن ءبىر قىلمىسقا دايىندالىپ جاتقاندىعى تۋرالى اقپارات تاۋىپ ۇلگەردى. ەل ۇيقىعا جاتاردا ماكەڭ ونىڭ قىلمىسقا كەرەكتى قارۋ-جاراقتاردى قايدا جاسىرعانىن قازىر تاپپاساق, ەرتەڭ كەش بولىپ قالۋى, ول ويلاعان ءىسىن ورىنداپ ۇلگەرىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. مەن «زاڭ بويىنشا تۇندە ءۇي-جايعا ءتىنتۋ جۇرگىزۋگە بولمايدى, نە بولسا دا ەرتەڭ كورەرمىز» دەدىم. ول ەش نارسە ايتقان جوق, تەك ءۇنسىز بولمەدەن شىعىپ كەتتى. ءتۇن ورتاسى اۋعان كەزدە ماكەڭ ۇستەل ۇستىنە قارۋ-جاراق ارسەنالىن ءۇيىپ قويىپتى. ءبارى دە زاڭعا سايكەس راسىمدەلگەن, تۇسىنىكتەمە قۇجاتتارىنا دەيىن بار. بۇزاقى قارۋ-جاراقتى ساقتاۋعا ارنالعان قۇپيا ورىندى ۇيىندەگى ەسكى پەشتىڭ وتتىعى استىنان جاساپ, ۇستىنە كۇل سەۋىپ قويعان ەكەن. ونى ارنايى تەحنيكامەن ىزدەسەڭ دە تابۋ-تاپپاۋىڭ ەكىتالاي. ال الگى بۇزاقى بۇعان دەيىن اۋىر قىلمىس جاساپ, سوتتالعان ەكەن, جۇمىس بارىسىندا ديرەكتورمەن كەلىسپەي, وسى قارۋ-جاراقتاردى سوعان قاستاندىق جاساۋ ماقساتىمەن جيناستىرىپتى, – دەيدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيك عاليحان ماۋلەتوۆ.
1990 جىلى ميحايل داۋەنوۆ مقك قىزىلوردا وبلىستىق باسقارماسىن باسقارۋعا تاعايىندالدى دا, دامىلسىز جۇمىسىن سىر بويىندا جالعاستىرادى. مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى, قوعامنىڭ تىنىشتىعى, حالىقتىڭ اماندىعى ءۇشىن اتقارىلعان جۇمىستار وندا دا جەتكىلىكتى بولدى. 1992 جىلعى اقپاننىڭ 22-ءسى كۇنى شيەلى ستانساسىنا جاقىن جەردە سوتتالعانداردى تاسيتىن ۆاگوندا ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ ايداۋىل قىزمەتىندە جۇرگەن بىرنەشە سولداتتىڭ ءمايىتى تابىلعانى جانە قىلمىسكەرلەر سولداتتاردىڭ اۆتوماتتارىن وزدەرىمەن الا كەتكەنى تۋرالى دابىل تۇسەدى. ميحايل ءتۇسىپ ۇلى دەرەۋ تەرگەۋ-وپەراتيۆتىك توپتى الىپ, وقيعا بولعان جەرگە جەتەدى. اۋدان ورتالىعى ءارى شيەلى ستانساسىنا كەلسە, اۆتوۆوكزالدىڭ الدىندا ۇلكەن «يكارۋس» اۆتوبۋسى تۇر, استىندا پيستولەت ۇستاعان ميليتسيا قىزمەتكەرى جاتىر. اۆتوبۋس استىنان شىقسا قىلمىسكەرلەردىڭ ونى اتىپ تاستاۋى ءسوزسىز. اينالانىڭ ءبارى قان-جوسا, سوتتالعاندار ولگەن سولداتتاردىڭ قارۋىمەن بىرنەشە كىسىنى, ونىڭ ىشىندە ءبىر ميليتسيا قىزمەتكەرىن وپات قىلىپتى. اۆتوبۋستاعى 13 جولاۋشىنى كەپىلدىككە الىپ, ۇلكەن مولشەردە قارجى جانە شەت مەملەكەتكە ءوتىپ كەتۋ ءۇشىن وزدەرىن ۇشاقپەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تالاپتار قويعان. اۆتوبۋستى باسىپ العانداردىڭ ىشىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن تەرروريست بولعان, بارلىق ب ۇلىك سونىڭ بەلسەندىلىگىمەن جۇزەگە اسىپ وتىرعان. مقك-گە قاراستى «الفا» توبى كەلگەنشە, قىلمىسكەرلەردى زالالسىزداندىراتىن دايىندىق ۋاقىتى جەتكەنشە ءبىر تاۋلىك بويى قىلمىسكەرلەردى الداندىرۋ وپەراتسيا شتابىن باسقارعان پولكوۆنيك ميحايل داۋەنوۆكە وڭايعا تۇسكەن جوق. قىلمىسكەرلەر مەن ولار كەپىلگە العان 13 جولاۋشى مىنگەن «يكارۋس» اۆتوبۋسىمەن ەكى باسبۇزاردى «لاينەرگە مىنگىزىپ, كاپيتاليستىك مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە شىعارىپ سالۋ ءۇشىن» شىمكەنت قالاسىنا بەتتەگەن كەزدە, ولاردىڭ «پولكوۆنيك قاراۋىلىما ءدال كەلىپ وتىر, شۇرىپپەنى باسىپ قالايىن با؟», «ونداي مۇمكىندىك الدا, ءسال كىدىرە تۇرايىق» دەگەن ءوزارا اڭگىمەلەرىن اۆتوبۋستىڭ ارتىنداعى ماشينادا كەلە جاتقان ميحايل داۋەنوۆ ارنايى اپپارات ارقىلى ەستىپ وتىردى. قوس باسبۇزار گلۋحوۆ پەن ۋسوۆ دەگەندەردى ءتۇرلى ادىستەرمەن الداندىرىپ, ۋاقىتتان ۇتىپ, ءبىر ءتۇننىڭ جۇگى ءبىر عاسىرعا بەرگىسىز بولىپ, شىمكەنتكە ەندى جەتكەندە ولاردى كۇتىپ, دايىن تۇرعان «الفا» توبى ءۇش مينۋتتىڭ ىشىندە اۆتوبۋستى قىلمىسكەرلەردەن زالالسىزداندىردى. باسبۇزارلار «ۇشاتىن» ۇشاق اۋەجايدان ايقىن كورىنەتىندەي, نازارعا بىردەن ىلىگەتىندەي ەتىپ, كولدەنەڭ قويىلدى. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان العاندا اۆتوبۋس اۋەجايعا جاقىنداعاندا ۇشاقتى كورگەن ولار ورنىنان تۇرىپ كەتۋگە ءتيىس. «الفالىقتاردىڭ» بۇل ەسەبى تۇپ-تۋرا كەلىپ, اۆتوبۋسقا جارىق پەن داۋسى ەسىڭنەن تاندىراتىن گراناتا لاقتىرىلىپ, ءدال سول مەزەت سۋ تاسيتىن ماشينا قاتتى قارقىنمەن سوققاندا, ۇشاققا قاراپ, ورنىنان ەلەڭدەپ تۇرىپ كەتكەن قوس قىلمىسكەر ەدەنگە قۇلاپ ءتۇستى. «الفالىقتار» كوزدى اشىپ جۇمعانشا اۆتوبۋستىڭ ىشىنە كىرىپ, باسبۇزاردىڭ بىرەۋىن اتىپ ءتۇسىرىپ, بىرەۋىن قاتتى جارالادى. قۇلاپ بارا جاتىپ شۇرىپپەنى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسىنە قاراي باسقان قىلمىسكەردىڭ وعى رۋلدەگى چەحونيننىڭ يىعىن جالاپ ءوتتى. جولاۋشىلاردىڭ بىرەۋى عانا اياعىنىڭ ساۋساعىنان جەڭىل جارالانعانى بولماسا, بارلىعى دا ءدىن امان قالدى.
– ءبارىمىز دە الدىمەن ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادامبىز, پەندەمىز. جارىق دۇنيەدەن كىم باز كەشكىسى كەلەدى؟ ءبىر تاۋلىك بويى ولىممەن بەتبە-بەت ءجۇرىپ جۇمىس ىستەگەندە, وتباسىم ءبىر مينۋت ەسىمنەن شىققان جوق. بەس بالام كوز الدىمدا تۇرىپ الدى. باسىمنان «مەن وسى جولى ءبىر وقتىڭ قۇربانى بولسام, ايەلىم ولاردى قالاي قاتارعا قوسا الادى, وعان بار تاۋقىمەتتى قالاي ارتامىن؟» دەگەن وي شىققان جوق. بىراق اۆتوبۋستىڭ ىشىندە كوزى جاۋتاڭداپ اجالدىڭ الدىندا وتىرعان 13 جاندى ويلاعاندا تاعى ىشقىنىپ كەتەمىن. وپەراتسيا ويداعىداي اياقتالعان سوڭ, ەتقىزۋمەن شارشاعانىمدى دا, قارنىمنىڭ اشقانىن دا بىردەن سەزىنە المادىم, تەك قاتتى شولدەپپىن, قانىم كەۋىپ بارادى. ءبىر جۇتىم سۋعا زار بولىپ, شىداي الار ەمەسپىن. قىرسىققاندا, قاپەلىمدە سول جەردەن سۋ تابا الماي, اجەتحاناداعى جوعارىدا ءىلۋلى تۇرعان باكتەگى سۋعا بەتورامالىمدى مالىپ الىپ, اۋزىما تامىزعان تامشىنىڭ ءدامىن ەشقاشان ۇمىتپاسپىن, – دەگەن ەدى ءبىر اڭگىمەسىندە گەنەرال ميحايل ءتۇسىپ ۇلى.
سول كەزدە «الفا» ارنايى توبىن باسقارعان امانعالي باتالوۆ ميحايل داۋەنوۆتىڭ قولىن قىسىپ: ء«سىز بولماعاندا بۇل جەڭىس تە بولماس ەدى» دەپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.
– بۇل كەڭەس وداعى جىلدارىنان باستاپ, سول 1992 جىلعا دەيىن قۇتقارۋ كەزىندە قۇربانسىز اياقتالعان تۇڭعىش وپەراتسيا بولاتىن. ميحايل ءتۇسىپ ۇلىنىڭ ءبىر تاۋلىك بويى قىل ۇستىندە ءجۇرىپ اتقارعان جۇمىسى, كاسىبي بىلىكتىلىگى بولماعاندا بەيبىت جولاۋشىلاردىڭ بۇل كۇندە سۇيەگى قۋراپ كەتەر ەدى دە؟ – دەيدى ارىپتەسى عاليحان نۇرجان ۇلى.
سول 1992 جىلى ميحايل داۋەنوۆ ۇقك قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىن باسقارۋعا قايتا كەلدى. قوستاناي چەكيستەرى بۇرىنعى باسشىسىن قۋانا قارسى الدى. 90-جىلدارى ەلدىڭ ەكونوميكالىق, قارجىلىق جاعدايى شەگىنە جەتكەنشە تومەندەگەنى اعا بۋىننىڭ ەسىندە بولار. جالاقى, جاردەماقى ۋاقىتىندا بەرىلمەدى, بيۋدجەت قورجىنى بوس قالدى. زەينەتكەرلەر, اشىنعان جۇرت تەمىرجولدىڭ, تاسجولدىڭ ۇستىنە جاتىپ, وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى. مەملەكەت مۇلكىن جەكەشەلەندىرۋ دەگەن كەزەڭدە ءتۇرلى الداۋ, ارباۋ, الاياقتىق تا ورىن الدى. قاراپايىم حالىق اڭتارىلدى. «ايەل ەرگە قارايدى, ەر جەرگە قارايدىنىڭ» ناعىز كەرى كەلدى. بالا-شاعانى ۇيگە تاستاپ, ايەلدەر الا دوربا اسىنىپ كەتتى. ماسكەۋ دەم بەرىپ جەلىكتىرگەن كەيبىر ۇلت وكىلدەرى قوستاناي جانە سولتۇستىكتەگى وبلىستاردىڭ قازاقستان قۇرامىنان شىعىپ, رەسەيدىڭ قول استىنا كىرۋى تۋرالى ويىن اشىقتان-اشىق ايتۋى دا كەزدەستى. بىراق بۇل ساياسي ايلا بىلىكتى چەكيست ميحايل داۋەنوۆتىڭ ارقاسىندا كوزدەگەن جەرىنە جەتپەي قالدى. مىنە, وسىلاي سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرگەندەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قىراعىلىق بولماسا, ونىڭ مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا ىشتەن جەگەن جەگى قۇرتتاي قاۋىپ ءتوندىرۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. وسىنداي جايتتاردىڭ بارلىعىنىڭ الدىن الۋ كەرەك بولدى. وعان ميحايل ءتۇسىپ ۇلى وبلىس باسشىلارىمەن كەلىسىپ, بىرلەسە وتىرىپ, شەكارالاس وبلىستار چەكيستەرىمەن تالاي رەت ىسكەرلىك, سپورتتىق, دوستىق كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇل شەكارانىڭ ارعى-بەرگى بەتىندەگى ۇشىنۋعا جاقىن تۇرعان كوڭىل كۇيدى باسەڭدەتۋگە, تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتتى. سونىڭ ارقاسىندا قوستاناي وبلىسىمەن شەكارالاس اۋدانداردا ەشقانداي تۇسىنبەستىك وقيعالارى ورىن العان جوق.
م.داۋەنوۆتىڭ وتان الدىنداعى ەڭبەكتەرى زور باعالانىپ, 1995 جىلعى مامىردا ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن وعان گەنەرال-مايور اسكەري جوعارى شەنى بەرىلدى. سونىمەن بىرگە «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» دەگەن اتاق الدى. ماكەڭ زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە قاراپ وتىرعان جوق. الدىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا ماماندار, ياعني وزىنە شاكىرت تاربيەلەۋگە اتسالىستى. ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولاشاق زاڭگەرلەر دايارلادى. 2003 جىلى «قۇقىقتىق قازاقستان ءۇشىن» رەسپۋبليكالىق ازاماتتىق قوزعالىسى قوستاناي وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى ميحايل داۋەنوۆتىڭ باستاماسىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى «جەڭىس» ساياباعىندا حالىقتان جينالعان قاراجاتقا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش-بەلگى ورناتىلدى. گەنەرالدىڭ باسقارۋىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ توبىل وڭىرىندەگى زاردابى مەن قۇرباندارى تۋرالى مول مالىمەت بەرەتىن 5 تومدىق كىتاپ جارىق كوردى. ءوزى «سترانيتسى جيزني» اتتى ەستەلىك كىتابىن جازدى.
ميحايل ءتۇسىپ ۇلىنىڭ ۇلى ازامات تا اكە سوقپاعىمەن ءجۇر, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك اكادەمياسىن ءبىتىرىپ, قىزمەتكە كىرىسكەن. بۇل دا جاقسى ادامنىڭ جولى, مەيىربان اكەنىڭ ءىزى. بۇگىندە توبىل-تورعاي وڭىرىندەگىلەر حالقى ءۇشىن, ەلى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن تۇلعا ميحايل داۋەنوۆتىڭ ونەگەلى ءومىرىن قۇرمەتپەن ەسكە الىپ وتىرادى.
ءنازيرا جارىمبەت,
جۋرناليست
قوستاناي
