وسى شارالارعا سايكەس 1994 جىلدىڭ باسىندا وتكەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جالپى جينالىسى ونىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى مەن پرەزيديۋمىنىڭ ءوز قىزمەتتەرىن توقتاتۋ تۋرالى وتىنىشتەرىمەن كەلىسىپ, ۇعا-نىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ەتىپ ك.ءا.ساعاديەۆتى سايلادى.
ول كەزدە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى 50 جىلعا جۋىق تاريحى بار, قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ۇدەمەلى دامۋ ۇستىندە بولعان ۇلكەن مەكەمە بولاتىن. وندا 7706 ادام جۇمىس ىستەيتىن. ونى 3668-ءى عىلىمي قىزمەتكەر ەدى. اكادەميا 900-گە جۋىق تاقىرىپتى بىرىكتىرەتىن 37 ىرگەلى زەرتتەۋلەر باعدارلاماسىن جانە 5 سونداي باعدارلامانى رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتىناسۋىمەن جۇرگىزەتىن. زەرتتەۋلەردى ۇعا جۇيەسىندەگى 43 عىلىم وشاقتارى مەن باسقا 11 مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆولارعا قارايتىن 72 مەكەمە ورىندايتىن.
وسى كيەلى عىلىم ورداسىن كەنجەعالي ابەن ۇلى جەتىك مەڭگەرىپ, بايسالدى قالىپتا باسقارا ءبىلدى. ونى مەن الىستان ەمەس, جانىندا باس عىلىمي حاتشىنىڭ مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەندە كوردىم. بۇل قىزمەتكە ك.ءا.ساعاديەۆتىڭ شاقىرۋىمەن 1994 جىلدىڭ مامىر ايىندا اۋىسقانمىن.
ك.ءا.ساعاديەۆ قر ۇعا-نىڭ جانە ونىڭ پرەزيديۋمىنىڭ تۇپكى ماقساتتارى – قازاقستاننىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ ەكەنىن العا قويىپ, وسىدان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى تۋىندايتىنىن جانە مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ باسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس تۇرۋى قاجەت ەكەنىن دايەكتى تۇردە ۇستانا ءبىلدى. ول ىرگەلى عىلىمداردى «قوعامنىڭ, ونىڭ الەۋەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى, ۇلت وركەنيەتتىلىگىنىڭ سەنىمدى كورسەتكىشى, تەحنيكانىڭ, تەحنولوگيانىڭ جانە ءوندىرىستىڭ ىلگەرىلەۋ ۇردىستەرىن كورىپ-ەستيتىن حالىقتىڭ كوزى مەن قۇلاعىنا» تەڭەدى.
وسىعان بايلانىستى العاشقى ۇلكەن شارا رەتىندە ۇعا-نىڭ جالپى جينالىسىندا «قازاقستاننىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق تاۋەلسىزدىگى جانە قر ۇعا-نىڭ مىندەتتەرى» دەگەن بايانداما جاساپ, ەلىمىزدە نارىق جاعدايىندا تۋىندايتىن عىلىمي باعىتتاردى انىقتاۋعا, ولاردىڭ شەشىمدەرىن تابۋعا جول اشتى.
كەنجەعالي ابەن ۇلىنىڭ دايەكتى دالەلدەرى مەن بەدەلىنىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى, ۇعا-نىڭ جالپى جينالىسى مەن پرەزيديۋمى ۋاقىتىندا قاجەتتى قاۋلىلار قابىلداپ, ولاردىڭ نەگىزىندە:
كۇردەلى عىلىمي-تەحنيكالىق پروبلەمالاردى مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قاراستىرۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى;
وزەكتى ماسەلەلەر اكادەميانىڭ عىلىمي بولىمشەلەرىندە تالقىلانىپ, زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ قاتارىنا كىرگىزىلىپ وتىردى;
بۇرىنعى 15 جىل ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن عىلىمي تاقىرىپتار مەن ولاردىڭ قورىتىندىلارى سالىستىرمالى تۇردە تالدانىپ, ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن تاقىرىپتار باعدارلامالاردان الىندى;
عىلىمدى دامىتۋدىڭ كەلەلى باعىتتارى بويىنشا جاڭادان ءتورت عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلدى. ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ تۇر;
اكادەميانىڭ بيولوگيا بولىمشەسىنەن مەديتسينالىق بولىمشە ءبولىنىپ شىعىپ, قىزمەتىن باستاپ كەتتى;
كورنەكتى جانە جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن قولداۋ ماقساتىندا 100 ءبىر جىلدىق ارنايى ستيپەنديالار تاعايىندالىپ, ولاردىڭ تاڭداۋلىلارىنا ناقتى كومەك كورسەتىلىپ تۇردى;
ينستيتۋت باسشىلارىنىڭ قۇرامى جاڭارتىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا قابىلەتتى جاستار تارتىلدى. بوساتىلعان ديرەكتورلاردىڭ كوبىنە عىلىمي ىزدەنىستەرىن قۇرمەتتى ديرەكتور دەڭگەيىندە جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى;
قىرىق جاسقا دەيىنگى ون تالانتتى عىلىم دوكتورى اكادەمياعا مۇشە-كوررەسپوندەنت بولىپ سايلاندى;
كەلەلى عىلىمي تاقىرىپتارعا كونكۋرس جاريالانىپ, جەڭىمپازدارعا قوماقتى سىياقى تاپسىرىلىپ تۇردى;
نارىق جاعدايىندا اكادەميا قۇرىلىمدارى مەن مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن جارعىلار مەن ەرەجەلەر قايتا جاسالىپ, بەكىتىلدى;
قابىلەتتى عىلىمي كادرلاردىڭ باسقا سالالارعا اۋىسىپ كەتۋىن تەجەيتىن, اسپيرانتتاردىڭ ديسسەرتاتسيالارىن ۋاقىتىندا قورعاۋىن ىنتالاندىراتىن شارالار ىسكە قوسىلدى;
اكادەميا مۇشەلەرىنىڭ قۇرامى عىلىمنىڭ بۇرىن قامتىلماعان باعىتتارى بويىنشا تولىقتىرىلدى;
حالىقارالىق عىلىمي بايلانىستار كۇشەيتىلدى. ۇلتتىق اكادەمياعا ءبىرىنشى رەت شەتەلدىك مۇشە رەتىندە روسسيانىڭ, ۋكراينانىڭ جانە پاكىستاننىڭ ءىرى عالىمدارى سايلاندى;
مەرزىمدى ۋاقىتتا شىعىپ تۇراتىن «اكادەميالىق باياندامالار» جۋرنالى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ, تاراتىلا باستادى;
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى ەكى ەسەگە كوبەيتىلدى.
سول جىلدارى قازىر رەسپۋبليكادا ءجيى ءسوز بولىپ جاتقان ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىن دامىتۋ ماقساتىندا ارنايى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما بەكىتىلدى;
كوسموناۆت-زەرتتەۋشى ت.مۇساباەۆ عارىشقا ۇشىپ, «مير» وربيتالىق كەشەنىندە ءبىرىنشى رەت بيوتەحنولوگيالىق, مەديتسينالىق, استروفيزيكالىق جانە قاشىقتان باقىلاۋ جۇمىستارىن ناتيجەلى جۇرگىزىپ ورالدى;
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ وندىرىسكە ەنگىزۋگە دايىن 168 جەتىستىگى مەن 183 تاجىريبەلىك-وندىرىستىك سىناققا جىبەرۋگە بولاتىن جۇمىسى تۋرالى مالىمەتتەر جەكە جيناق رەتىندە باسىلىپ, بارلىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا, ونەركاسىپ ورىندارى مەن مەكەمەلەرگە تاراتىلدى;
ك.ءا.ساعاديەۆتىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جالپىرەسپۋبليكالىق قوعامدىق جانە مادەني شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ورتالىعىنا اينالدى. ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستار مەن مەرەيتوي جوعارى دەڭگەيدە الماتى مەن جيدەبايدا وتكىزىلدى. وعان يۋنەسكو مەن 22 ەلدىڭ وكىلدەرى, رەسپۋبليكا عالىمدارى, جازۋشىلارى مەن اقىندارى, كينو مەن تەاتر قايراتكەرلەرى قاتىناستى. ورتا ازيانىڭ ۇلى عالىم-ەنتسيكلوپەديسى جانە مەملەكەت قايراتكەرى مۇحامەد تاراعاي ۇلىقبەكتىڭ 600 جىلدىعىنا, قىرعىز ەپوسى «ماناستىڭ» 1000 جىلدىعىنا, س.سەيفۋللين مەن ە.بوكەتوۆتىڭ ومىرلەرى مەن قىزمەتتەرىنە ارنالعان سەسسيالار مەن كونفەرەنتسيالار سول ۋاقىتتىڭ ءىرى وقيعالارى بولدى. مىسالى, اباي مەن «ماناس» ەپوسىنىڭ سالتاناتتارىنا ش.ايتماتوۆ ەۋروپادان ارنايى ەكى رەت كەلدى.
كەنجەعالي ابەن ۇلىنىڭ جوسپارىندا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-تاريحي مۇرالارىن جانە «الاش» فەنومەنىن جاندى-جاقتى زەرتتەۋدى ۇيىمداستىرۋ, قازاقتىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرلەرى تۋرالى عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق سەريا شىعارۋ, اكادەميا قاتارىنا باسقا شىعارماشىلىق باعىتتا ەرەكشە ورنى بار ازاماتتاردى مۇشەلىككە تارتۋ, ول ءۇشىن سول ۇيىمدارمەن بايلانىستى نىعايتۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى حالىقارالىق-گرانتتىق دەڭگەيگە كوتەرۋ, قولدانبالى زەرتتەۋلەردى كەلىسىمشارتتار ارقىلى زاۋىتتىق-وندىرىستىك جاعدايعا كوشىرۋ, اكادەميادا جەكە تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق عىلىمي بولىمشەلەر قۇرۋ سياقتى الۋان ءتۇرلى ماسەلەلەر دە بولدى.
بىراق ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. وعان ەكونوميكالىق داعدارىس تا, باسقا سۋبەكتيۆتى فاكتورلار دا اسەرىن تيگىزدى. ۇعا «كەڭەستىك اناحرونيزم», «كونستيتۋتسيا نورمالارىنا سايكەس كەلمەيتىن زاڭسىز مەكەمە» قاتارىندا اتالا باستادى. قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى اكادەميادا قىسقارتۋ جۇرگىزۋ ونىڭ جۇمىسىنىڭ باستى كورسەتكىشىنە اينالىپ كەتتى. سونىڭ اسەرىنەن ۇعا-دا ەكى جىلدا ءۇش قىسقارتۋ ناۋقانى ءوتىپ, وندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار سانى 2500 كىسىگە, ال عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانى 672 كىسىگە ازايدى. ىزدەنىس جۇرگىزىپ جاتقان تاقىرىپتاردىڭ 332-ءسى توقتاتىلىپ, عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ 240 بولىمدەرى مەن زەرتحانالارى قىسقارتىلدى. ونىڭ سىرتىندا ءۇش عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەسى جابىلىپ, باسقا جەتى عىلىمي مەكەمە ءۇش عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەسىنە بىرىكتىرىلدى.
ك.ءا.ساعاديەۆ بۇل تەندەنتسياعا بەيجاي قاراي الماي, رەسپۋبليكالىق مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە «عىلىمسىز عۇمىر تۇل», «اكادەميا ناۋك نا پەرەپۋتە», «نەلزيا راستاسكيۆات ەدينىي رابوتايۋششي ورگانيزم, نەلزيا رازبازاريۆات ۆەليكوە نارودنوە دوستويانيە» دەگەن سەكىلدى ماقالالار جازىپ, اكادەميانىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارىن, ماتەريالدىق-تەحنيقالىق بازاسى مەن كادرلارىن ساقتاپ قالۋعا بارلىق كۇشىن سالدى.
دەگەنمەن بۇل ارەكەتتەر عىلىم اكادەمياسى – عىلىم مينيسترلىگىن قۇرۋمەن اياقتالىپ, اكادەميك ك.ءا.ساعاديەۆ جاڭا اشىلعان قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
اكادەميك ك.ءا.ساعاديەۆ سيرەك ەرۋديتسيالى ينتەللەكت يەسى, الماس قىلىشتاي ەرەكشە شىڭدالۋدان وتكەن زياتكەر عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, حالقىمىزدىڭ ساف التىنداي كادرلار قورىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, دالانىڭ دارا دارىندى ءارى تاعىلىمدى تۇلعاسى بولدى.
كەنجەكەڭنىڭ جۇرەكتىلىگى مەن شەشەندىگى دە ەرەكشە بولدى. قانداي دا ۇلكەن اۋديتوريالارعا تايسالماي كىرەتىن. مۇدىرمەي سويلەيتىن. ءبىر سوزگە قايتا سوقپايتىن. سويلەگەن سايىن تىڭداۋشىسىن وزىنە تارتا تۇسەتىن. ونىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كۇندەلىكتى وتىرىستار شاعىن كونفەرەنتسيالارعا, ال عىلىمي سەمينارلار ۇلكەن فورۋمدارعا اينالىپ كەتە باراتىن.
كەنجەكەڭ دە, ناعىتاي جەڭگەمىز دە دوستىق پەن سىيلاستىقتى جوعارى باعالادى, زيالى قاۋىمنىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, جاراسىمدى قارىم-قاتىناس جاسادى.
كەنجەعالي ابەن ۇلى ماقالالارى مەن باياندامالارىن ءوزى دايىندايتىن. ا4 قاعازىنىڭ جارتىسىنا جازعان مارجانداي ۇساق ءسوز تىزبەكتەرىنىڭ ءبىر تۇزەتۋسىز تالاي بەتتەرى كومپيۋتەرلەرگە تەرىلىپ جاتقانىن تالاي كوردىم. سول ادەتىمەن حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى اباي قۇنانباي ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, قانىش ساتباەۆ, شاحماردان ەسەنوۆ, ەۆنەي بوكەتوۆ, ماناش قوزىباەۆ, ومىرزاق سۇلتانعازيننىڭ كوركەم پورترەتتەرىن اسىل سوزدەرمەن ورنەكتەپ شىقتى.
وسىلارعا بايلانىستى ويىمدا قالعان ەكى جاعدايدى ايتا كەتەيىن. ولاردىڭ ءبىرى جوعارىدا كورسەتىلگەن عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ جونىندەگى بايانداماعا بايلانىستى. وعان عىلىمي بولىمشەلەردەن مالىمەتتەر جيناپ, العاشقى نۇسقاسىن جاساۋ ماعان تاپسىرىلعان. مەن كەلگەن ماتەريالدارمەن ءبىر جەتىدەي جۇمىس ىستەپ, كولەمى 68 بەتتەي بايانداماعا نەگىز بولادى-اۋ دەگەن ماتەريالداردى كەنجەكەڭە جەتكىزىپ بەردىم. ەكى كۇننەن كەيىن پرەزيدەنت مەن بەرگەن نۇسقا مەن ءوزى جازعان 36 بەت قولجازبانى قولىما ۇستاتتى. ىشىندە مەن دايىنداعان ماتەريالدان ماردىمدى ەشتەڭە بولماي شىقتى.
ەكىنشىسى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا دايىندىق كەزىندە بولدى. كەنجەكەڭ «كىرىپ شىق» دەگەن سوڭ كابينەتىنە بارسام, كىتاپحانادان «قازاق» گازەتىنىڭ قالىڭ تىكپەسىن الدىرىپ, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەگەن ماقالاسىن وقىپ وتىر ەكەن. ماعان سول جەردە اباي تۋرالى ءوز بايانداماسىنىڭ قولجازباسىن وقىپ بەردى. تاڭدانعانىم سونشا, «نەگە جازۋشى بولماعانسىز» – دەپ, ىزىنشە وسىنىم ورىنسىز بولدى-اۋ, اكادەميا پرەزيدەنتىن جازۋشىدان تومەنسىتىپ تاستادىم با» دەپ ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. بىراق وعان كەنجەكەڭ «كەيدە ءوزىم دە نەگە سول جولعا تۇسپەدىم ەكەن دەگەن ويعا كەلەمىن» دەپ مەنىڭ جاعدايىمدى جەڭىلدەتىپ تاستادى.
* * *
كەنجەكەڭدى كوپتەن بىلسەم دە تاعى كورسەم دەپ كەلەسى كەزدەسۋدى اڭساپ جۇرەتىنمىن. بىراق پاندەمياعا بايلانىستى شەكتەۋ كەزىندە كەنجەكەڭمەن تەلەفون ارقىلى عانا سويلەسىپ تۇرۋعا تۋرا كەلدى. وپەراتسيادان كەيىن مازاسىن الا بەرمەيىن دەپ تەلەفون سوعۋدى سيرەتىپ جىبەرسەم, ءوزى حابارلاسۋشى ەدى. سوڭعى اۋرۋحاناعا جاتارىنىڭ الدىندا سويلەسكەنىمدە «جاقسىمىن. تاماقتى از-ازداپ ءجيى ىشەمىن. بىرتىندەپ سالماق قوسىپ كەلەمىن. كۇنىنە ءبىر-ەكى ساعات جۇمىس تا ىستەي باستادىم. فەيسبۋكتا پاراقشام بار. ويلارىمدى سوندا جازىپ ءجۇرمىن», دەگەنىندە, مەن ولار نە جونىندە ەكەنىن سۇراپ ەدىم, ول «جازاتىن دۇنيە كوپ. الدىمەن جەكە تابىس سالىعى تۋرالى جازباقشىمىن. ەلدىڭ قازىرگى جاعدايىندا تابىس سالىعىن تەزىرەك پروگرەستى شكالاعا كوشىرمەسەك قيىن بولادى. باي باي ءتۇسىپ, كەدەي ودان ءارى كەدەيلەنە بەرەدى. بۇل ءتاسىل كوپ مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسىندە بار», دەدى.
مەن «كەنجەكە, وندا جالاقىلاردىڭ دەنى كونۆەرت ارقىلى بەرۋگە كوشىرىلەدى دەگەن ءسوز بار عوي», دەگەنىمدە: «ولاي ىستەتپەيتىن ادىستەر قوسا شەشىلەتىن بولادى ءسابيت, قالقام, بىرەۋ ەسىك قاعىپ تۇر, كەلگەن جەڭگەڭ شىعار, بارايىن, سۆەتاعا سالەم ايت», دەپ ءسوزىن اياقتاپ ەدى اياۋلى اعامىز. ول كەزدە ۇلكەن جۇرەك سوعۋىن توقتاتىپ, ارتىندا وكىنىش پەن ساعىنىش قالاتىنىن سەزبەپ ەدىم.
ءسابيت بايزاقوۆ,
ۇعا اكادەميگى
