بۇل اۋىلدا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, كىندىك قانى تامعان, مىنا كەڭ ومىرگە سول توپىراقتان قانات قاعىپ مەملەكەتتىك, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە جەتكەن زەردەلى تۇلعالاردان كەم ەمەس. قازاقتىڭ جوعارى ءبىلىمدى العاشقى تاۋ ينجەنەرلەرىنىڭ ءبىرى, الماتىداعى مەملەكەتتىك تاۋ-كەن پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ۇلتتىق ق.ساتباەۆ اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ) ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى العاشقى رەكتورى ءاشىر بۇركىتباەۆ, ەرتەرەكتە (1920 جىلدارى) وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر باسقارماسىن باسقارعان اعابەك بايدۋللاەۆ, جون اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ وتىز جىلعا جۋىق قىزمەت ەتكەن ابزال جان جۇماعۇل احاتوۆ, سارىسۋ اۋدانىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان بەلگىلى ازامات, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولعان قۋانىش پارىمبەكوۆ, مويىنقۇم اۋدانىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى بولىپ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ابىرويمەن ەڭبەك ەتىپ «ەڭبەك قىزىل تۋ» جانە «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان ەربولات دوسىمبەكوۆ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە ءبىراز جىل قىزمەت ەتكەن, پوليتسيا پولكوۆنيگى سەرىك ق ۇلىبەكوۆ, الماتىداعى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قابىلانبەك ايتباەۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, نيۋ-يورك اكادەمياسىنىڭ جانە قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى ساعىندىق وردابەكوۆ جانە ت.ب. وسى شوكىمدەي عانا الاقانداي اۋىلدىڭ ءتول پەرزەنتتەرى.
تىڭ يگەرۋ جىلدارى (1954-1955) وڭىردەگى بىرنەشە ۇجىمشار بىرىكتىرىلىپ, «تۇركىستان» تىڭ كەڭشارى ۇيىمداستارىلىپ, كوپ جىلدار بويى مەملەكەت قامباسىنا كولەمدى مولشەردە استىق تاپسىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا دا كەڭشار ەڭبەككەرلەرىنىڭ ۇلەسى از بولعان جوق. ءاردايىم ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ» ەڭبەك ەتەتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ىنتىماعىنا, ۇيىمشىلدىعىنا ريزا بولاسىز. ءتىپتى قازىرگى ۋاقىتتىڭ ەنگىزگەن وزگەرىستەرىنە قاراماي, اركىم باس پايداسىن ويلاپ, «بىرەۋى كوككە, ەكىنشىسى كولگە» تارتىپ جاتقان زاماندا بۇل اۋىلدىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان تىنىس-تىرشىلىگى, بىرلىگى ب ۇلىنبەي كەلە جاتقانى باسقالارعا ۇلگى بولارلىقتاي.
اۋىل اقساقالى ىلەس ايتجانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, اۋىل ازاماتتارىنىڭ قولداۋىمەن يگىلىكتى ءىس-شارالار اتقارىلىپ كەلەدى. مىسالى, كوكتەم ايىندا وزەن بويىنان توعان تۇرعىزىپ, ارىقتاردى تازالاتىپ, سۋ شىعارۋ, بۇزىلعان جولداردى بىرىگىپ قالپىنا كەلتىرۋ, كوكتەمدە اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ, اۋىلدىڭ كىرە بەرىسىنە كورنەكتى اركا ورناتۋ, جاستاردى يماندىلىققا تاربيەلەۋ ماقساتىندا مەشىت سالۋ, مال اياعىنا باستارماۋ ءۇشىن اۋىل سىرتىنداعى بەيىتتەردى قورشاۋ سياقتى اۋىلداستاردىڭ پايدالى ىستەرىن كورىپ جۇرەگىڭىز جىليدى.
نەگىزگى قىزمەتتەن قولىم قالت ەتكەن ساتتەردە مەن دە, جولدىڭ ۇزاقتىعىنا, قيىندىعىنا قاراماي, تۋىپ-وسكەن اۋىلىما, تابانىمدا توپىراعىنىڭ تابى قالعان, ءمولدىر بۇلاعىنىڭ بال سۋىن تاتقان اياۋلى ۇشباسقا تارتىپ كەتكىم كەلىپ تۇرادى. ويتكەنى وندا الاڭسىز بالالىق شاقتا تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن, ازىلدەرىمىز جاراسقان قۇرداستارىم, اكە-شەشەمنىڭ كوزىن كورگەن ارداقتى اعا-جەڭگەلەرىم تۇرادى. اۋىل سىرتىنداعى ەسكى بەيىتتە, جەر بەسىكتە ماڭگىلىك تىنىشتىق قۇشاعىندا اكە-شەشەم, باۋىرلارىم جاتىر...
تاياۋدا, تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرى, كەزەكتى ءبىر دەمالىسىمدا ۇلىم مەن نەمەرەمدى ىلەستىرىپ, اۋىلعا بارىپ, تاعى ءبىر يگىلىكتى ءىستىڭ كۋاسى بولدىم. ءۇشباس تۇرعىندارى تايلى-تۇياعى قالماي باس قوسىپ, باستوبە (تاۋ اتى) سىرتىنداعى قامىر اۋليە ماڭىنداعى بەيىتكە جول سالىپ, تاس-شاعال توسەپ, كوكتەمگى سەل شايىپ كەتكەن كوپىردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن اسار جاساپ, ەڭبەك كورىگىن قىزدىرىپ جاتىر ەكەن. ءدال ەرتە كەزدەگى كينولاردان, تەلەديداردان كورگەن قايناعان ەڭبەك مايدانى ءتارىزدى. گرەيدەر مەن بۋلدوزەرلەر جولدىڭ بويىن تەگىستەپ, جۇك كولىكتەرىمەن جەتكىزىلىپ جاتقان شاعالدى جول بويىنا جازىپ جاتسا, وزەن بويىنداعى كارەردەن ەكسكوۆاتور جۇك ماشينالارىنا شاعال ارتىپ جاتىر. جيىرما شاقتى ادام ءۇش توپقا ءبولىنىپ, توعان باسىندا تسەمەنت ەرتىندىسىمەن تاس قالاپ, ەرەكشە شەبەرلىكپەن تاس-توعان كەتىكتەرىن ءورىپ بارادى. بەتون قوزعاعىش تىنىمسىز, ءبىرسارىندى شىر اينالىپ تۇر. شەلەك ۇستاپ, بەتون ەرتىندىسىن تاسىپ جۇرگەن جاستار دا تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋدە. اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ, قولعابىستارىن بەرىپ ارالارىندا ءازىل-قالجىڭدارى جاراسقان قاريالار دا ءجۇر. بۇلاق باسىنداعى كوگالدا قازان-وشاقتارىن ورناتىپ, بىرنەشە جيىلمالى ۇستەلدەرگە اق داستارقاندارىن جايىپ, سارى ساماۋرىندارىن قايناتىپ ءبىر توپ قىز-كەلىنشەكتەر ءجۇر. قايدا كوز سالساڭ دا جۇرەگىڭدى جىلىتاتىن, مەرەيىڭدى وسىرەتىن قايناعان قىزۋ ەڭبەك, يگىلىكتى ءىس.
– دالا جۇمىستارىنىڭ سايابىرلاعانىن پايدالانىپ, اۋىل بولىپ اسار ۇيىمداستىردىق. ەڭبەك ەتىپ جاتقاندار ۇشباستىقتار عانا ەمەس. تارازدان, شىمكەنتتەن, الماتىدان, جاڭاتاستان, ءا.بۇركىتباەۆ اۋىلىنان كەلگەندەرى دە بار. ولار وسى اۋىلدان قاناتتاناپ شىققان ازاماتتار. اۋىلدا وتەتىن اساردى ەستىپ, ات سابىلتىپ تۋعان اۋلىنا كەلىپ, كوپشىلىككە پايدالى ىسكە ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر. بىلەگىن ءتۇرىپ تاس قالاپ جاتقاندار جاكەل مەن ارداق تولەباەۆتار, ەربول ساعىندىق ۇلى تارازدان كەلدى. كۇرەك سىلتەپ, شاڭىن شىعارىپ جول تەگىستەپ جۇرگەن زاپاستاعى پولكوۆنيك سەرىك ق ۇلىبەكوۆ جانە ونىڭ ۇلى ءسات شىمكەنتتەن جەتتى. ماقسات جاقسىلىقوۆ سوناۋ الماتىدان ات تەرلەتىپ جەتتى. جاڭاتاستان كەلگەن وسەرباي جۇماعۇلوۆ, دۋلات وتەشەۆ, نۇرحان تۇرلىبەكوۆ, ساكەن ۇمبەت ۇلى, باقىت زەبەر ۇلى وسى اۋىلدىڭ تۇلەكتەرى. ءا.بۇركىتباەۆ اۋىلىنان ءدىلدا, كۇزباسار, قۋاتباي, جامباي سىندى قۇربىلارىڭىز بەن ولاردىڭ بالالارى كەلدى. تەحنيكانىڭ ءبىرازى اۋىل ازاماتتارىنىكى بولسا, قۋاتتى بۋلدوزەر جاڭاتاستاعى «قاراتاۋ» ونەركاسىپ بىرلەستىگىنەن (ديرەكتورى – وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مۇراتقالي سارسەنوۆ), ەكسكوۆاتور-تيەگىش جەكە كاسىپكەر شىنايدار ەراليەۆتىكى. بەتون ارالاستىراتىن قوندىرعىنى ساكەن مامىتوۆ الىپ كەلدى. «كوپ تۇكىرسە – كول» دەگەن, كوپشىلىككە, اعايىنعا راقمەت. ءبىر كۇندە-اق كوپ تىرلىكتى ءبىتىرىپ تاستايتىن بولدىق. بىلە بىلسەك, جەر-جەردە اتا ءداستۇرىمىز اساردى قايتا جاڭعىرتىپ, كوپبالالى وتباسىلارىنا, جالعىزىلىكتى قارتتارعا جاردەم كورسەتىپ جاتقانىمىز ورىندى بولدى. ءبىر ادامنىڭ بىتىرە المايتىن ءىسىن, كوپشىلىك بولىپ ءبىر كۇندە ءبىتىرىپ جاتىرمىز. ءاردايىم, ءار اۋىلدا وسىنداي بىرلىك بولسىن, اۋىل ازاماتتارىنىڭ وي-ءورىسى كەڭ بولىپ, تۋعان اۋىلىنا دەگەن جاناشىرلىعى, كومەگى مول بولسىن, – دەپ ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىردى ىلەس ايتجانوۆ اعامىز.
قازاقتىڭ «بىرلىك بار جەردە – تىرلىك بار» دەگەن قاناتتى ءسوزى راس ەكەن. سارىسۋ وڭىرىندەگى ءۇشباس اۋلىنىڭ تۇرعىندارى مىنا قىرىق قۇبىلعان زاماننىڭ قانشاما قيىندىقتارىنا كەزىكسە دە, ولارعا ەش دەس بەرمەي, قوجىراماي, ىرگەلەرى سوگىلمەي, كەرىسىنشە, تىرشىلىك ءتۇتىنىن تىك شىعارىپ, تۋعان اتامەكەندەرىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, كوركەيۋىنە ايانباي, تەر توگە ەڭبەك ەتىپ, جاس ۇرپاقتارىن اتا-بابالارىنىنىڭ قالىپتاستىرىپ كەتكەن سالت-داستۇرلەرىنە, «كىشى وتاندارىن» ەرەكشە سۇيۋگە, ۇلكەندەردى سىيلاۋعا, ەڭبەكقورلىققا, وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتتىققا تاربيلەپ جاتقانى قۋانتادى.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جالعاسىپ, اتا-بابالارىنىڭ ءىسىن ءارى قاراي جانداندىرىپ, ەل يگىلىگىن ارتتىرا بەرەتىن سەنىمدى, سانالى ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقانى قانداي جاقسى!
بۇل دا رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءبىر كورىنىسى ەمەس پە!
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
