پىكىر • 02 قىركۇيەك، 2020

ءار قازاق نار قازاققا اينالسا، قانە!

93 رەت كورسەتىلدى

قازاق نە كورمەگەن دەپ كەيدە كولگىرسيتىنىمىز بار. كورە بەرۋ مىندەت ەمەس شىعار. ءيا، قازاق كورمەدى ەمەس، كوردى. ونى جوققا شىعارا المايمىز. بۇگىن ونداي جەل سوزبەن اقتالام دەۋ اعاتتىق. بۇرىن ءبارىن وزگە كورسەتتى. توزدىك. كوندىك. تاۋبە، قايتا جانداندىق. ىرگەلى ەل بولدىق. وعان دا وتىز جىلعا تاياپ قالدى. ولاي بولسا، وتكەندى ايتا بەرۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءار نارسەنىڭ ءجون-جوسىعى، ورنى بولادى.

الەم ز ۇلىمدىعىن ۇقپاي، الەك بولىپ جاتقان اتى جامان دەرت اياق باسىپ ەدى، الدىڭعى ويدى ايتاتىندار تابىلدى. ول دا ءجون شىعار. بىراق، قايتالاپ ايتامىز، ساعىمعا كەتكەن كەمدىكتى جاڭعىرتپاي، ءورىسى كەڭ ەلدىكتى ايتساق، رۋحىمىز كوتەرىلەرى حاق. بۇل ارقىلى ۇرپاقتىڭ رۋحىن جاسىتپاي، ءوزىمىز سەكىلدى ء«ۇي ارتىندا بىرەۋ تۇرعان جوق پا؟» دەگىزبەي وسىرسەك، ولار وتان دەگەن ۇعىمدى، حالقىم دەگەن قاعيدانى، ۇلتىم دەگەن ۇلى جۇمىستى ۇعا ءجۇرىپ جەتىلەدى. ءتىپتى جارالعالى بەرگى جاقسىلارىمىزدى جاۋھارداي جارقىراتىپ تىزسەك، «ال بۇل – ۇلكەن ازاماتتىق، ۇلكەن اقىلگويلىك... بىلگەندە دە، تەك ءوزىڭ بىلگەنگە ءماز بولماي، «بالاڭنىڭ بالاسىنىڭ بالاسى باستاعان جەتى ۇرپاعىن جەتە ءبىلسىن» دەمەكشى، الدىمىزداعى ارداق بۋىننىڭ جيعان-تەرگەن رۋحاني مۇرا­سىن ارتىمىزداعى بوزداق بۋىنعا دا سول قالپىندا بۇلجىتپاي جەتكىزە بىلسەك»، ء(ابىش كەكىلباەۆ) قانە.

«كوش – جۇرە تۇزەلەدىمەن» اياققا ورالعى، جانعا جارا كەمىمىز، كورگەن­سىزدىگىمىز بولسا، ونى وزىمىزدەن كورۋگە ءتيىستىمىز. ەندىگى جەردە ەشكىمگە وكپە ارتۋعا بولمايدى.

الەمدى الەككە سالعان كەسەل كىمدى دە بولسا تىتىرەتىپ تۇر. العاش ويىن جولىنداي كورىپ، «ە» دەگەندەردىڭ ەڭسەسى باسىلىپ، قالاي قۇتىلامىز دەپ قابارىپ قالدى. كەيبىر جۇرتتارداعى اپاتتى زەردەلەگەن ءتيىستى مەكەمەلەر ءجىتى قيمىل كورسەتۋدە. ودان قاي-قايسىمىز دا ساباق الۋىمىز كەرەك. قانداي ساباق دەگەنگە كەلسەك، دەرتكە ءاتۇستى قاراماۋ، ءبىر بولۋ، بىرىگۋ، سوزگە قۇلاق قويۋ، ۇسىنىستى قابىلداپ، ساقتىق شاراسىنا سالعىرت بولماي، زاڭ تالابىن اينالىپ وتۋگە قۋلانباي، تىك تۇرۋ، ءوزىم عانا امان بولايىن دەمەي، وزگەنىڭ دە تىلەكشىسى بولا ءبىلۋ – وسىلاي كەتە بەرەدى. يماندى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. كەيبىر ۇلكەندەر باس بولىپ، جاس بۋىن جۇگىرىپ ءجۇر. ولاردى ءتاڭىر جارىلقاسىن دەيىك.

التى قۇرلىقتى اياعىنان تىك تۇرعىز­عان سىن بىزگە دە مىسىق تابانداپ جەتتى. بۇل كەردەڭدەپ باسىپ، كەۋدەلەپ كەتكەن، كەۋدەسىنە نان پىسكەندەردى تاۋبەسىنە تۇسىرەيىن دەگەن ءتاڭىر تاۋقىمەتى مە، كىم ءبىلسىن. ەندى داعدارۋ ەمەس، وسى ەلدىڭ يەسى دە، كيەسى دە ءبىز دەپ جايلاۋ بولعان جاعانى، كوكتەۋدەي كەڭەيىپ كەتكەن ەتەكتى جياتىن سىن ساعات تۋدى. بۇل ىستە ءار قازاق قارا باستىڭ قامىن ويلاپ، وتەر-كەتەر جيعان دۇنيەنى ويسىراتپايىن دەگەن ويعا قۇل بولماي، دۇنيەقوڭىزدىققا، پايداكۇنەمدىككە، پەندەلىككە بوي الدىرماي، جۇرتپەن ءبىر بولۋ قاجەت.

الدا دا ايتتىق، ەندى ءوز ەلىمىز، قاسيەتتى وتانىمىز بار، تىلەۋدى قالاي تىلەسەك تە، تەك ادالىنان تىلەسەك، قابىل بولارىنا يمانىمىز كامىل. بىراق سول ادال تىلەۋ جولى، اتىڭ وشكىر ىندەت يىرگەندە الا-قۇلا بولىپ تۇرعانى وزەكتى ورتەيدى. ادامدار قايتسەك امان قالامىز دەپ جانۇشىرىپ جۇرگەندە، اردى ەمەس، پايدا ويلاعان پەندەلەر زاڭ بۇزىپ، ءتۇزۋ جۇمىستى باس پايداسىنا بۇرىپ ۇلتتى دا، جۇرتتى دا ەلەپ-ەسكەرمەي تيىننان تەڭگە، تەڭگەدەن «كوك قاعاز» جاساۋعا ۇمتىلىپ ۇرىنىپ جاتىر. ولاردىڭ بىرەۋ ەمەس، جۇزدەپ كەزدەسىپ جاتقانى جانعا باتادى.

بۇل قالاي، سەبەبى نە، ەرتەڭگى سالدارى تۋرالى ءبىر سارا بايلام قاجەت-اۋ دەگەن كۇدىك كوكەيدەن كەتەر ەمەس. ءبىز وسىن­داي قيىن ساتتە بار قازاق: جاي كۇنگى ىشتەگى قىجىل، سىرتتاعى ىزا، بىرەۋ­گە دەگەن كەك، ەكىنشىگە ايتىلار ناز بەن بازىنا ىسىرىلىپ، اتالار جولى، بابا­لار ۇلگىسىمەن ء«ار قازاق – مەنىڭ جال­عىزىم» (س.اداي) دەيتىن شىعارمىز دەپ ەدىك.

قايران حالىقشىل قازاقتى، ءبارىن دەمەسەك تە كوبىن قاراڭعى نارىق قارا باستىڭ قامىن ويلاۋعا اكەلىپ تىرەدى. اسىعىستىقتىڭ اياقتان اياماي شالۋى وسى بولدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اقيقاتىندا بۇل «كەسەل» كەشەگى ءجونسىز جەكەشەلەندىرۋدىڭ، نەگىزى شيكى ويلاستىرىلعان، پارقى كەم نارىقتىڭ، جەمقورلار مەن سىبايلاستار شەپ قۇراتىن، ءتۇرلى جولمەن، توبىرلىق نيەتپەن بايلىق جياتىن، جۇرتتى جىككە ءبولىپ، ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كورگە اكەلەتىن كاپيتاليزم دەگەن قيتۇرقى قوعامنىڭ «جەمىسى» ەمەس پە ەكەن دەگەن وي مازالايدى كەيدە. ول بىلايعى كەزدە بايقالمايتىن ەدى. جىمىسقى دەرت ەتەككە ورالىپ، توسكە ۇمتىلعاندا «سىرى» اشىلا باستادى. قايتسەڭ دە اقشا تاپ، وزگە ولسە ءولسىن، ءوزىڭ ولمە دەگەن سۇم ويدان تۋعان سۇمدىقتار ءار كۇنى الدىمىزدى ورايدى. بۇدان قۇتقاراتىن – جەرى جەتەتىن، بايلىعى ۇشان-تەڭىز بار قازاق اتى جامان كەسەل كەتكەنشە مەن دە سىرت قالمايمىن، كوپكە كەلگەن ناۋبەت مەنەن اينالىپ كەتە قويار ما، جۇرتىممەن بىرگەمىن دەسە، ءتىپتى ءتۇرلى سالاداعى اشكەرەلەنگەن بارىمتاشى-جەمقورلار دا جاسىرعانىن شىعارىپ ءبىر بولۋ، جۇمىلۋ – ەلدىك يدەياعا ۇيىپ، باس قوسسا ەكەن. مۇدايدا تومەنگىنى سەلگە، باردى ورگە سۇيرەگەن، ىنتىماققا ۇيىعان ۇلىلىق بابالاردان، دانالاردان قالعانىن ەستەن شىعارمايىق. سونىڭ ارقاسىندا قازاق قازاق بولىپ جەر بەتىندەگى تىرلىگىن جالعاپ كەلەدى. ونى بۇل ارادا تىزبەلەمەسەك تە تاستاعى تاريح، قاعازداعى اقيقات تايعا تاڭبا باسقانداي كوز الدىڭا اكەلىپ تۇر. سول ۇلگىنى جاڭعىرتساق، قازاق نە كورمەگەنىنىڭ ورنىن، قازاق ءوز بيلىگى قولىندا تۇرعاندا بىرىگە دە، جۇدىرىقتاي جۇمىلا دا الادى دەگەن ۇلى ۇعىمدى كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرا الساق، ولار سونى داستۇرگە اينالدىرار ەدى. قازاق ەلى مۇنداي قيلى كەزەڭدەردى الدا دا باستان وتكەرۋى مۇمكىن. ونى جەڭۋدىڭ ىرگەتاسىن بۇگىن مىقتى ەتىپ قالاماي، قوقايتىپ قويساق، كورگەننىڭ كوكەسى سوندا بولادى. بەتىن اۋلاق قىلسىن، ونداي كەزگە تاپ بولسا ۇرپا­عى­مىز وزگەنى ەمەس، ءبىزدى ايىپتى سانارى انىق. ويتكەنى، ەلدىكتىڭ باس­تاۋىن­داعى تۇرعان ۇرپاق – ءبىز ەمەسپىز بە؟ ودان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. اسى­رەسە ەكى داۋىردە دە ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ، تىز­گىن-شىلبىر ۇستاعاندار، زيالى سا­نا­تىن­داعىلار الدا تۇرعانى انىق.

ءيا، ونداي بىرلىك ەندى قايدا دەيتىن­دەر شەتىنەن شىعار. داۋ ايتىپ، يەك قاعا­­تىن­دار تابىلار. بىراق، ۇلتتى ىدى­را­تاتىن جۇيەسىزدىك ء«بىرىڭدى، قازاق، ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ، ءىستىڭ ءبارى بوس» (اباي) دەگەن اتالى سوزگە توقتاماي جال­عا­سسا، ۇلتقا سور، ەلدىككە قاۋىپ-قاتەر بول­ماي قويماس. وسىنىڭ ءبىر جولىن ىزدەۋ ىزگىلىك ءىس، الاش ارىس­تارى تاپسىرىپ كەتكەن جۇرت جۇمىسى. ونى اتقارا الما­ساق، ەرتەڭ ءبىزدىڭ قۇنىمىز كوك تيىن بولىپ قالادى.

زار ەتكەن قاۋىپتىڭ الدىنا شىعىپ، ء«اي!» دەسە اعا، «بارارى جوق، بايلاۋى جوق، ەرىم قايتىپ كۇن كورەر! ءبارىڭنىڭ دە ءنارىڭ جوق، ەلىم قايتىپ كۇن كورەر...» دەسە ابىز، زيالى سانالىپ جۇرگەن ساڭلاقتار ونەگە كورسەتىپ ءۇن قاتسا، تەلى-تەنتەك تىيىلار، ءوزىم دەپ وزەۋرەگەندەر، قالتام قالىڭ، ماعان جالىن دەپ جالىنا قول اپارتپاي توبەدە تۇرعاندار ءبىر ارنادا توعىسىپ، بار قازاق جۇدىرىقتاي جۇمىلار دەگەن نيەتتەمىز. وسى قيال ءسوز شىندىق شىرپىسىن تۇتاتىپ، ءۇمىت ۇشقىنداسا، باي مەن كەدەي جاقىنداسىپ، اسان مەن ۇسەن بولەكتەنبەي، دىندەگى دىلگىرلىك تىنىپ، ءتىل مۇكىستىگىنە نۇكتە قويىلىپ، كوپ تۇيتكىل شەشىمىن تاۋىپ – بار قازاق ءبىر قازاق بولماق.

ونداي بىرلىكسىز، «ونداي بولماق قايدا» (اباي)، دەپ كەرى تارتىپ، كەرى سويلەسەك – قاي دەرتتەن دە قۇتىلۋ قيىننىڭ قيىنى. مۇندايدا الدا دا ەسكە سالدىق، بىتىسپەستەي كورىنگەن قايشىلىق تا، شەر-شەمەن دە، داۋ دا كەيىنگە قالىپ، ىنتىماققا تىزگىن تارتپاساق، كوزگە كورىنبەي كەلەتىن زۇلمات بايلىعىمىزدى تيىنعا، تيىندى قۇردىمعا جىبەرۋى مۇمكىن. ەندەشە، ءار قازاق «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ باس باقپاي، ەسىكتەن سىعالاپ، تەرەزەدەن قاراماي، مەنەن كەيىن دە ادام بار دەپ، دۇنيەنىڭ ق ۇلىنان ۇلتتىڭ ق ۇلىنا اينالسا، ەل تىلەۋىن، جۇرت اماندىعىن تىلەسە، ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىن ەستەن شىعارماسا، كۇنىمدىك ەمەس، ومىرلىكتى سانادا سارالاپ، «التىن دەنەم قاجى­سا، قاجىسىن، الىپ ءتورىم ۋىس­تان كەتپەسىن! تۇلا بويىم شالدىقسا، شالدىقسىن، تۇتاس ۇلىسىم شاشىلىپ كەتپەسىن!» (شىڭعىسحان) دەسە، بار قازاق نار قازاققا اينالار ەدى.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

ۇقساس جاڭالىقتار