فين وقۋشىلارى جىلىنا 20 كىتاپ وقۋعا مىندەتتى
ءبىلىم بەرۋدەگى كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى فينليانديا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇل تۋرالى فين ەلىندەگى «Finno-Ugric point oy» وقۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەدۋارد حاكيموۆ: «فينليانديادا قوسىمشا ءبىلىم بالالار تۇگىلى ەرەسەكتەر اراسىندا دا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. بۇل ەلدە بارلىق بالا بەلگىلى ءبىر ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالارعا قاتىسادى, ال ەرەسەكتەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى «قوعامدىق ۋنيۆەرسيتەت» ءبىلىم بەرۋ كۋرستارىنان وتەدى. مەكتەپ باعدارلاماسىنا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدىڭ از بولىگى ەنگىزىلگەن. وقۋشىلار مەكتەپ مۇعالىمدەرى ۇسىناتىن بىرنەشە باعىتتاعى (سپورت, ونەر, مۋزىكا, ادەبيەت) كۋرستاردىڭ ۇشەۋىن ءبىر جىل ىشىندە وقۋعا تاڭدايدى. ءبىر قىزىعى, بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرىپ, وزەنگە بارىپ بالىق اۋلاۋدى ۇيرەتۋ سەكىلدى حوببي-كۋرستارىن دا ۇيىمداستىرادى. سول تاڭداعان كۋرسىنىڭ ءبارىن بالا ءبىر جىل ىشىندە ءبىتىرۋى كەرەك. نەگىزىنەن فينليانديادا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدىڭ باسىم بولىگى مەكتەپ باعدارلاماسىنان تىس. مەكتەپتەن تىس ۇيىرمەلەرگە اتا-انالار اقشا تولەيدى. بىراق تالانتتى, دارىندى بالالارعا سپورتتىق كلۋبتار مەن ارنايى قورلار تولەپ بەرەدى», دەيدى.
حالىقارالىق ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, فين مەكتەپتەرىندە مىندەتتى باعدارلامادان بولەك وقۋشىلارعا ءوز بەتىنشە كىتاپ وقۋدى دا مىندەتتەيدى ەكەن. ءار وقۋشىدا مەكتەپ كىتاپحاناسىنان نەمەسە ورتالىق كىتاپحانادان ءوز دەڭگەيىنە ساي كىتاپ الىپ, وقىعانىنان تۇيگەنىن جازىپ وتىراتىن «جەتىستىكتەر كۇندەلىگى» بولادى. فين وقۋشىلارى جارتى جىلدا 10 كىتاپ وقۋى ءتيىس. جاۋاپتى مۇعالىمدەر «جەتىستىكتەر كۇندەلىگىن» ايىنا ءبىر رەت تەكسەرەدى, جارتى جىلدا 10 نەمەسە ودان دا كوپ كىتاپ وقىعان وقۋشى جارتىجىلدىق وقۋ قورىتىندىسىندا ماراپاتتالادى. ەلىمىزدە مەكتەپ وقۋشىلارى ادەتتە باعدارلاماداعى پاندەردى جاقسى وقىپ بىتىرگەنى ءۇشىن گراموتا الىپ جاتادى, ال فين مەكتەپتەرى وقۋشىلارىن ءوز بەتىنشە ىزدەنگەنى ءۇشىن ىنتالاندىرادى. بالكىم وقۋداعى تاربيە دەگەن وسى جەردەن باستالاتىن شىعار...
نەگىزگى ءبىلىم مەن قوسىمشا بىلىمدە بايلانىس بولۋى كەرەك
ءيا, سونىمەن فيندىك وقىتۋ جۇيەسىندەگى قوسىمشا ءبىلىمنىڭ وزىندە باعالاۋ بار. ال ءبىز باعا قويۋدى, باعالاۋدى اسا قاجەت ەتپەيتىن جۇيەگە بەت الىپ كەلەمىز. بىراق قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ تەك باعالاۋعا كەلىپ تىرەلە مە؟ شالعايداعى وقۋ وشاعىندا تەاتر ستۋدياسىن اشىپ, 8 جىلدان بەرى جۇمىسىن جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قوستاناي وبلىسىنداعى مۇعالىم ولگا زاپوروجانۋ مەكتەپتەردەگى ۇيىرمە ساباقتارىنىڭ ناتيجەلى بولۋى سىنىپ جەتەكشىلەرىنە جانە ولارمەن قوسىمشا ءبىلىم بەرەتىن ماماننىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.
«بۇگىندە قوعام ءارى ءبىزدىڭ دامۋشى مەملەكەت پەداگوگتەردەن الەۋمەتتىك جاعىنان بەلسەندى, شىعارماشىل, ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتە الاتىن, قازىرگى زامان تالاپتارىنا يكەمدەلگەن تۇلعا تاربيەلەۋدى تالاپ ەتەدى. نەگىزى مەكتەپتەگى ۇيىرمەلەردە ساباق بەرەتىن پەداگوگتەر وقۋشىلارىنىڭ سىنىپ جەتەكشىسىمەن تىعىز بايلانىستا بولۋى كەرەك. ماسەلەن, قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ قوعامدا ماڭىزى ارتقانىن ەسكەرىپ, ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى كوپ تۇراتىن فەدوروۆ اۋدانىنىڭ كەڭارال اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ قازاق سىنىبى مەن تەاتر ستۋدياسى اراسىندا ارىپتەستىك ورناتتىق. باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى ازيا كەمەلبەكوۆامەن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان ۆيدەوروليكتەر دايىندادىق. بالالاردىڭ ونەرىن كوپشىلىككە تاراتتىق, ياعني تەاتر ستۋدياسىنىڭ وقۋشىلارى وقىعان ولەڭدەردى مەكتەپتىڭ سايتىنا, الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراقشالارىنا سالدىق. وسىدان سوڭ قازاق سىنىبىنىڭ بالالارى تەاترىمىزعا كوپتەپ تارتىلا باستادى. ءبىز ەندى قازاقشا دا, ورىسشا, اعىلشىنشا دا قويىلىمدار قويا الامىز», دەيدى اۋىلدا بولسا دا بىرنەشە دۇركىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, سونىڭ ىشىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى حالىقارالىق «تاڭعى شۇعىلا» بايقاۋىندا گران-پري جۇلدەسىن يەلەنگەن تەاتر ستۋدياسىنىڭ جەتەكشىسى.
قۇلاعالى تۇرعان «تاربيە ورتالىعى»
راسىمەن, مەكتەپتەگى بالا تاربيەسىندە سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ ءرولى زور. ول – وقۋشىنىڭ مەكتەپتەگى اتا-اناسىنداي تۇلعا. بىراق ماردىمسىز ۇستەمەاقىنى قولاي كورمەي, سىنىپ جەتەكشىلىگىنىڭ جاۋاپتى جۇمىسىنان قاشاتىندار نەمەسە جاۋاپكەرشىلىككە نەمقۇرايلى قارايتىندار جەتەرلىك. سوندىقتان قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن اينالىساتىن قوعامدىق مەكەمەلەردىڭ, ناقتىراق ايتقاندا وقۋشىلار سارايىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرگەن ءجون سەكىلدى. بۇل ويدى الداعى جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ قوسىمشا سىنىپ ساعاتى رەتىندە وقىتىلاتىن ەكولوگيانىڭ جاي-جاپسىرىن تالقىلاۋدا ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ايتقان ەدى. ول ەلىمىزدەگى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەن ەكەنىن سىناي كەلە: «باتىستاعى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن اينالىساتىن وقۋشىلار سارايىنا بارساڭىز, تابالدىرىقتان باستاپ تانىمىڭىز كەڭەيەدى. ءسىزدى جاسىل جەلەك, اكۆاريۋم, تابيعاتتىڭ ءتۇرلى بايلىقتارى, ونەرلى بالالاردىڭ جۇمىستارى قارسى الادى. ال ەلىمىزدەگى وقۋشىلار سارايلارىنا كىرە قالساڭىز, قاڭىراپ بوس تۇرادى. نەگە سونداي مەكەمەلەر مەن ورىنداردىڭ قابىرعالارىنا دەيىن ءتالىم-تاربيە بەرەتىن دۇنيەلەرمەن, بالالاردىڭ قولىنان شىققان ەڭبەكتەرىمەن, ءوز ونىمدەرىمەن ارلەمەسكە؟» دەدى.
عالىمنىڭ سوزىندە جان بار, ويتكەنى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن اينالىساتىن وقۋشىلار سارايىنىڭ ءتيىمسىز قىزمەتىنە اتا-انالار ءجيى شاعىمدانادى. وقۋشىلار سارايى ادەتتە وبلىس ورتالىقتارىندا بولادى. ال اۋدانداردا بۇل جوق. بىراق قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىندا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى ناتيجەلى ىسكە اسىرىپ وتىرعان تاربيە ورتالىعى بار.
اتالعان تاربيە ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءالىمجان ەرجانوۆ: «بۇگىنگىنىڭ بالالارى تەحنيكاعا, قۇراستىرۋعا قۇمار. وسى سۇرانىستىڭ نەگىزىندە Nur Otan پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالى بىزگە روبوتتەحنيكا كابينەتىن جاساقتاپ بەردى. وعان وقۋشىلار تەگىن كەلەدى. كوپبالالى وتباسىلاردىڭ بالالارى دا ءبىزدىڭ كۋرستارىمىزعا اقىسىز قاتىسا الادى. بۇدان بولەك مەكتەپكە قاتىناپ وقي المايتىن ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار 3-4 بالانى ورتالىعىمىزدا قىزىعۋشىلىقتارىنا قاراي تەگىن وقىتىپ ءجۇرمىز. ال قالعان بالالار ءار كۋرسقا ايىنا نەبارى 100 تەڭگە تولەيدى. ورتالىعىمىزداعى باس-اياعى 21 ۇيىرمەگە جىلىنا 700-گە جۋىق بالا قاتىسادى. سولاردىڭ جارتىسىنان كوبى تولەيتىن بولار-بولماس قاراجاتقا عيماراتى ناشار ورتالىعىمىزدىڭ كەم-كەتىگىن تۇزەيمىز. قولونەر ۇيىرمەلەرىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى بىردەڭە قىلىپ تاۋىپ ءجۇرمىز. اعاش جونۋعا ارنالعان ستانوكتاردى, تىگىن ماشينالارىن العىمىز كەلەدى. وعان مۇمكىندىك بولماي جاتىر, قولداۋ جوق. شىنىندا بىزدىكى – جوقتان بار جاساۋ عانا. ايتپەسە ورتالىعىمىزدىڭ عيماراتى سانيتارلىق تالاپقا مۇلدە ساي ەمەس. بالالاردى تارتاتىن, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن جۇمىستارىن جارقىراتىپ ءىلىپ قويۋعا دا بولادى, بىراق قۇلايىن دەپ تۇرعان قابىرعانى سىلاۋدىڭ, ءيا ارلەۋدىڭ ءمانى بار ما؟», دەپ قىنجىلدى.
ماماننىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋدان اكىمدىگى دە, ءبىلىم ءبولىمى دە بۇل جاعدايدان حاباردار. بىراق 2-3 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
الدە جاقىندا وتكەن تامىز كونفەرەنتسياسىنداعى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆتىڭ سوزىنەن ءۇمىت كۇتەمىز بە؟ وندا ول «بالالاردىڭ تەك 30,7 پايىزى عانا قوسىمشا بىلىممەن قامتىلعان. بۇعان قوسا بالالاردىڭ جاعدايىنا قاتىستى يۋنيسەف-ءتىڭ ساراپتاماسىندا وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك دەڭگەيىنە بايلانىستى تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن وتباسىدان شىققان بالالاردىڭ قوسىمشا بىلىمگە قولى جەتپەيتىندىگى ايتىلعان. بۇل ماسەلەنى قازاقستاننىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دە كوتەرىپ ءجۇر. قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدە جان باسىنا قارجىلاندىرۋدىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە ناقتى تەتىكتەر ازىرلەۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى.
قوسىمشا ءبىلىمنىڭ كۇشى
بيىل ستۋدەنت اتانعان ازامات دۇيسەمبايدىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا العان قوسىمشا ءبىلىمى كەيىن «اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ» ماماندىعىن تاڭداۋىنا جانە گرانت ۇتىپ الۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ول وقۋشى كەزىندە ءۇيىنىڭ اينالاسىنداعى قوقىس كونتەينەرىنىڭ تولىپ, ءتىپتى قوقىس قالدىقتارىنىڭ اينالاسىندا شاشىلىپ جاتاتىنىن كورەتىن. سوندا «وسىنداي جاشىكتەردىڭ تولعانى تۋرالى ارنايى قىزمەتكە بەلگى بەرىپ تۇراتىن مۇمكىندىگى بولسا عوي» دەپ ويلادى. وسى ويىن مەكتەپتەگى روبوتتەحنيكا ۇيىرمەسىندە ىسكە اسىرىپ, ناتيجەسىندە قوقىستاردى ءوزى جيناپ, وزدىگىنەن جاشىككە سالاتىن اۆتوماتتى قوقىس كونتەينەرىن ويلاپ تاپتى. اقتاۋ قالاسىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەيىندە وقىعان ازامات وسى جوباسىن الەمنىڭ ءار قيىرىنان جاس عالىمدار مەن ءجاسوسپىرىم ونەرتاپقىشتار ۇزدىك جۇمىستارىن جولدايتىن اقش-تاعى «Google science fair» بايقاۋىنا ۇسىنعان.
«اۆتوماتتى قوقىس كونتەينەرى تۋرالى يدەيامدى ىسكە اسىرىپ, جوبا رەتىندە دامىتۋعا سىنىپتاس دوسىم مەيىرلان ءسۇيىرحانوۆ كومەكتەستى. ەكەۋمىز «Green ecology-Smart system» دەپ اتاعان جوبامىزدى بايقاۋعا ءوز بەتىمىزشە ازىرلەپ جىبەرگەنىمىزبەن, جۇلدە المادىق. بىراق ءبىز بۇعان مويىمايمىز. ويتكەنى بۇل بىزگە ەڭ باستىسى الەمدى جاقسى جاعىنا وزگەرتە الۋعا, اينالامىزعا ىزگىلىك سىيلاۋعا مۇمكىندىگىمىزدىڭ بار ەكەنىن كورسەتتى. ءبىز جوبانى تولىعىمەن اعىلشىن تىلىندە جازىپ شىقتىق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە الەمدەگى كەز كەلگەن عالىممەن عىلىم تىلىندە, تەڭ دارەجەدە تىلدەسەتىندەي, اعىلشىن ءتىلىمىزدى جەتىلدىرىپ الدىق. بارىنەن دە ماڭىزدىسى, مەن ءوز بەتىمشە ىزدەپ العان ءىلىمىم مەن قوسىمشا ءبىلىمىم ارقىلى وقۋعا ءتۇستىم. ەندى وسى جولدا مامان بولىپ, جوبامدى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە جۇمىس ىستەيمىن», دەپ كەيىپكەرىمىز بەلدى بەكەم بۋىپ وتىر.
قوسىمشا ءبىلىمنىڭ كۇشى بالاعا ءتىپتى ومىردە ءوزىن تابۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن. ازاماتتىكىندەي ارناۋلى وقۋ وشاقتارىندا بولماسا, قاراپايىم مەكتەپتەردەگى باعدارلامالىق ءبىلىمنىڭ كولەڭكەسىندە قالعان قوسىمشا ءبىلىمنىڭ كوڭىل كونشىتپەيتىنى راس. ال كادر تاپشىلىعىنىڭ كەسىرىنەن «بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى» ماماندىعىن بىتىرگەن پەداگوگ فيزيكادان ساباق بەرىپ جۇرگەندە اۋىل وقۋشىلارىنىڭ قوسىمشا ءبىلىمى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيىن...
