بالەتكە بارىپ ءجۇرسىز بە؟

اقسۇيەك ونەرگە ايرىقشا قولداۋ قاجەت

بىراق بۇل كورسەتكىش تىم تومەن دەڭگەيدە دەي الماس ەدىك. ونى ەلوردالىق ۇجىم «استانا بالەت» تەاترىنىڭ تاماشا جەتىستىكتەرىنەن دە بايقاۋعا بولادى. وسى رەتتە ءبىز سىزگە «بالەتكە بارىپ ءجۇرسىز بە؟» دەپ سۇراق قويعىمىز كەلەدى. وسى ساۋال ارقىلى اتالعان ونەر كەڭىستىگىنە سىزبەن بىرگە ءۇڭىلىپ كورمەكپىز. البەتتە, جەتىستىكتەرمەن قوسا تولعاقتى ماسەلەلەر دە قوزعالۋى كەرەك.

وسى جىلدىڭ باسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى كوپ جىلدان بەرى وتاندىق بالەتكە قاتىستى ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلە جاتقان بىرقاتار ماسەلەگە وڭ قاباق تانىتقانىن ەستىپ, اتالعان ونەر وكىلدەرىمەن بىرگە ءبىز دە قۋانىپ قالدىق. ءمينيستردىڭ كەڭەسشىسى ەرلان جۇرىنباەۆ حالىق ءارتىسى بولات ايۋحانوۆتىڭ سۇحباتىنان «45 جاسىمدا سوڭعى رەت گاملەتتى القىنىپ, ارەڭ بيلەپ شىققانمىن. ال 45 جاستاعى ايەل قانداي كاسىبي ءبيشى بولسىن, جاس كەزىندەگىدەي بيلەي الا ما, ونەرسۇيەر قاۋىمعا ەستەتيكالىق ءلاززات سىيلاي الا ما؟ وسىنى ويلامايتىن ۇكىمەتتە ۇيات بار دەگەنگە سەنبەيمىن», دەگەن ءسوزىن ايتا كەلە: «مينيسترلىك مادەنيەت تۋرالى زاڭىن جاڭا باپپەن تولىقتىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى. بۇل باستاما قولداۋ تاۋىپ, پرەزيدەنت قول قويدى», دەپ مالىمدەدى.

شىنىمەن دە بيشىلەر بالەتكە ەرتە جاستان دەن قويادى. مۇنى ولاردىڭ ونەر جولىنداعى تىنىمسىز ەڭبەكتەرى مەن ۇزدىكسىز دايىندىقتارىنان دا كورۋگە بولادى. سايكەسىنشە, ەرتە باستالعان بۇل ونەر مانسابىن دا ەرتە توقتاۋىڭ كەرەك. جات­تىعۋ كەزىندەگى كوپ جاراقات ماماننىڭ دەنساۋلىعىنا كادىمگىدەي زيانىن تيگىزەدى. وسى­نى ەسكەرگەن ۆەدومستۆو ەندى بالەت بي­شىلەرى 20 جىلدىق ەڭبەك وتىلىمەن جۇمىس­تان شىقسا, زەينەت جاسىنا دەيىن جال­اقىسىنىڭ 60% كولەمىندە اي سايىن مەملەكەتتەن تولەماقى الىپ وتىرادى دەپ ۇيعارىپتى.

سونداي-اق مينيسترلىك مالىمدەگەندەي, بۇل قارجىنى سوڭعى جۇمىس ورنىنىڭ 3 جىلداعى جالاقىسىنىڭ مولشەرىنە قاراي ەسەپتەيدى. بىراق سول جىلعى 109 اەك-تەن اسپاۋى ءتيىس. ال زەينەت جاسىنا تولعان بالەت ارتىسىنە بۇل الەۋمەتتىك قولداۋ توقتاتىلىپ, جالپىعا بىردەي زەينەتاقى تولەۋ تارتىبىنە كوشەدى.

شىنىمەن دە ءبىر قاراعانعا وڭاي سياق­تى بولىپ كورىنگەنمەن, بالەتتەگى اۋىر­ ما­شاقاتتى كوبىمىز سەزىنە بەرمەيدى ەكەن­بىز. ايتالىق, وتكەن عاسىردىڭ ورتا­سىندا حورەو­گراف دجوردج بالانچين ءوزى­نىڭ بالەرينالارىن تاماقتان شەكتە­گە­نى سونشالىق: «مەن سەندەردىڭ قۇر­ ساۋدىراعان سۇيەكتەرىڭدى كورگىم كەلە­دى!»­ دەپ ايقايلاپتى. ءبىر جا­عىنان ول حو­رەوگرافتى تۇسىنۋگە دە بولاتىن سياق­تى. سەبەبى بالەرينانىڭ سالماعى كور­كەم­دىكتەن بولەك, ونى بىرنەشە مەتر بيىك­تىك­كە كوتەرە لاقتىراتىن سەرىكتەسىنە دە قيىندىق كەلتىرەتىن بولسا كەرەك. با­لەتتانۋشىلار كورسەتكەندەي, ساحنا­داعى ءبىر قويىلىمدا اكتەر ءۇش كيلوعا دەيىن سالماق جوعالتادى ەكەن. ونىڭ سىرتىنداعى قالىڭ ۋايىم, وتباسى­ مەن ونەردى ۇيلەستىرۋدەگى قيىندىقتار سياق­تى­ نەبىر نازىك ماسەلەلەر ونەر يەسىنىڭ دەن­ساۋلىعىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ۋايىم دەپ ايتىپ قالدىق قوي, سول بولات ايۋحا­نوۆ ءوزى قويعان «اننا پاۆلوۆا» قويى­لىمىنا 57 جىلىن جۇمساعانىن اي­تادى. وسىنداي قيىندىقتاردى ەسكەرە كەلە, مينيسترلىك «مادەنيەت تۋرالى» زاڭ­دا­عى كاسىپتەرىنىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگى بار ارتىستەرگە اي سايىنعى اقشالاي تو­لەم­دەر تۇرىندە مەملەكەتتىك-الەۋمەتتىك قول­داۋ كورسەتۋ قاراستىرىلاتىن جاڭا 15-1-باپتىڭ تيىمدىلىگى زور ەكەنىن ايتىپ جوعارىداعى جەڭىلدىكتەردى قاراستىرعان. «ما­سەلەن, بالەت ارتىستەرىنىڭ ساحناداعى 20 جىلدىق ەڭبەگى ەش كەتپەي, تولەماقى الۋى – ءبىر جاعىنان ەڭبەكتىڭ باعالانۋى بولسا, ەكىنشىدەن, بولاشاعىنا الاڭداماۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ءارى تەاترعا ءاردايىم جاس ار­تىستەردىڭ كەلىپ, ساحناداعى جاڭا بۋىن­نىڭ ۋاقىتىلى الماسىپ وتىرۋىنا جاع­داي جاسالادى. بۇل مامانداردىڭ ەڭبە­گى قولداۋعا تولىعىمەن لايىق», دەيدى ە.جۇرىنباەۆ.

ءبىر جوق ءبىر جوقتى تابادى دەگەندەي, وسى قارقىنمەن شەتەلدەردەگىدەي بالەت ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەكتەرىنە, ۇستازدارىنا, جۇمىسكەرلەرىنە جەڭىلدىكپەن باسپانا الۋ­عا مۇمكىندىك تۋعىزۋ جاعىن دا قاراستىرعان دۇرىس. سەبەبى تەكتى ونەرگە تابان تىرەپ, تاۋەكەل ەتىپ باراتىندار كوپ بولمايدى. ولاردى وسىنداي قولداۋلار ارقىلى بالەتكە بەيىمدەگەن دۇرىس دەپ ويلايمىز.

ءبىر عانا «براۆو» ءۇشىن

بۇل ءسوز ءۇشىن تالانت يەسى ساحناعا ءوزىنىڭ تۇتاس عۇمىرىن تارك ەتەدى. مىڭ بۇرالعان ءمىنسىز قيمىل, عاجايىپ مۋزىكامەن ۇندەس ساۋاتتى قوزعالىس, ءبارى-ءبارى كىشكەنتاي قاتەلىكتىڭ ءوزىن كەشىرە المايدى. بالەتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ونىڭ قويىلىمى ساحنادا عانا ەمەس, زالدا دا ءومىر ءسۇرىپ جاتۋىندا شىعار. ءتىپتى ونەر جولىنا ەندى اياق باسقان ارتىستەردى كلاكەرلەر (ارنايى جاساقتالعان توپ) قولدايتىنىن كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز. كەيدە قويىلىم حورەوگرافى ءوز قاراجا­تىنا ارنايى ادامدار شاقىرتىپ, ولار­عا قول شاپالاقتاتىپ, «براۆو» دەپ ايقاي­لاتادى ەكەن. قايتالاپ ايتقانىمىز ءجون, بۇل جاس ارتىستەردى قاناتتاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ءداستۇرلى ءادىس. ەڭ قىزىعى, كلاكەرلەر وتىراتىن ارنايى ورىندار بولادى. ول ورىنداردا دىبىس قاتتى رەزونانسقا ءتۇسىپ, ءبىر ادام ەمەس, بىرنەشە ادام قول شاپالاقتاعانداي اسەر قالدىرادى ەكەن. كلاكەرلەر اكت سوڭىندا بيشىگە گۇل لاقتىرۋدى دا ۇمىتپاۋى ءتيىس.

بالەتتەگى ءبىز بىلمەيتىن تاعى ءبىر ماسەلە, مامان تاپشىلىعى دەۋگە بولادى. «استانا وپەرا» تەاترى بالەت ترۋپپاسىنىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى, قازاق ۇلتتىق حورەو­گرافيا اكادەمياسىنىڭ رەكتورى التى­ناي اسىلمۇراتوۆا گازەتىمىزگە بەرگەن سۇح­باتىندا ء«بىزدىڭ اكادەميا – ورتالىق ازيا­داعى بالەت كادرلارىن دايارلايتىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنى», دەگەن بولاتىن. بۇل دەگەنىڭىز, ۇلت مادەنيەتىنىڭ بەت-بەينەسىندەي بيىك ونەرگە كەز كەلگەن ادام قابىلدانا سال­مايتىندىعىن كورسەتسە كەرەك. مامانعا دەگەن تاپشىلىقتى ءبىر ءارتىس ءۇشىن بىرنەشە دۋبلەر قاجەت ەكەندىگىنەن-اق بايقاۋعا بولادى. ەگەر قويىلىم ۇستىندە ءارتىس جا­راقات السا نەمەسە باسقا سەبەپتەرمەن ونەر كورسەتە الماسا, ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءبيشىنى اۋىستىرۋعا دايىن بولۋى كەرەك. ۇلكەن تەاترلاردا مۇنداي «كوماندالاردىڭ» سانى جيىرماعا دەيىن جەتەدى ەكەن. سوندا ويلاي بەرىڭىز, ءبىر قويىلىم ءۇشىن 20 توپ دايىن تۇرۋى كەرەك.

ساحناداعى ساتتەر

بالەت ساحناسىنداعى بيشى­لەردىڭ سۇلۋلىعىنا تامسانباۋ مۇمكىن ەمەس. باقايىنىڭ ۇشى­مەن شىر كوبەلەك اينالعان تا­لانتقا شىنايى تاڭدانباسقا شاراڭ قال­مايدى. كۇردەلى پيرۋەتتەر مەن فۋەتتەر ءسىزدى تىلسىم الەمگە قاراي ۇر­شىق­شا يىرەرى انىق. ەگەر دراما تەاترىن­دا اكتەر, ايتالىق, ءماتىندى ەسىنە ءتۇسىرۋ ءۇشىن قىسقا كىدىرىس جاساي السا, با­لەت­تەگى ء«ماتىندى» ۇمىتىپ قالۋ – بۇل قويىلىمنىڭ ساتسىزدىككە ۇشىراۋى دەۋگە بولادى. ءاربىر مۋزىكالىق سوققىلار جوسپارلانعان, توقتاپ, تىنىس الۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق ساحنادان ساۋ شىعۋىڭ كەرەك. بيىك ونەر دەۋىمىز دە سوندىقتان شىعار.

الايدا وسىنشاما قيىنشىلىقتار ءوز جەمىسىن البەتتە بەرەدى. مۋزىكا, ىر­عاق, ءومىردىڭ سازىن ساحنادا سەزىنەتىن قاي­تالانباس ساتتەردى بىلاي قويعاندا, تۇ­راقتى دۇرىس فيزيكالىق جاتتىعۋلار بي­شىلەرگە عاجايىپ سىمبات سىيلادى. بۇ­عان ءبىر عانا اتى اڭىزعا اينالعان مايا پلي­سەتسكايانىڭ 80 جاسقا تولعان مەرەيتويىندا ۇلكەن تەاتر ساحناسىنا بي نومىرىمەن شىق­قانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى سياقتى.

بۇل ويىمىزدى وسى ونەرگە اتتاي جيىر­­ما جىلدان استام ۋاقىتىن ارناعان قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گاۋھار ۋسينا دا قۋاتتايدى. «ساحنادا شامامەن 2-3 مينۋتتاي ونەر كورسەتىپ, ودان ونەر­سۇيەر كورەرمەن شابىت الۋى ءۇشىن تاڭ­نان قارا كەشكە دەيىن جاتتىعۋ زالىنان شىق­پايمىز. بالەت ونەرى – بۇگىن بولىپ, ەرتەڭ كەتە سالاتىن نارسە ەمەس», دەيدى ول.

ءبىزدىڭ بالەت

ەجەلگى يتاليانىڭ ساۋىق-سايران­دارىنان باستاۋ الاتىن بۇل ونەر كەيىن شىعىس ەلدەرىندە دە ەرەكشە سۇرانىسقا يە بولدى. كەز كەلگەن قويىلىمدى حورەو­گرافيالىق وبرازدار, قيمىل-قوزعالىستار ارقىلى اشاتىن كاسىبي بالەت ونەرى ەلىمىزدە XX عاسىردىڭ 20-جىلدارى قالىپتاسا باس­تاپتى. ايتا بەرسەك, ارينە تاقىرىپ اياسى وتە اۋقىمدى. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا وتاندىق بالەتتەگى بىرقاتار جەتىستىكتەر مەن الداعى ۇلكەن جوسپارلار تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتسەك ارتىق ەتپەس.

بيىل «استانا بالەت» تەاترى ەڭ قىسقا, جەتىنشى تەاتر ماۋسىمىن اياقتاپتى. ۇجىم وتكەن ماۋسىمىن تاشكەنت قالاسىنداعى وزبەكستان ۇلكەن تەاترىنىڭ ساحناسىندا وتكەن گاسترولدەن باستاعانىن بىلەمىز. يۋري گريگوروۆيچتىڭ «ماحاببات تۋرالى اڭىز» ءۇش اكتىلى بالەتى, سونىمەن بىرگە تەاتردىڭ ءداستۇرلى « ۇلى دالا مۇ­­راسى» باعدارلاماسى مەن «A Fuego Lento» ءبىر اكتىلى بالەتىن وزبەك كورەر­مە­نى ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلداعان. تەاتر قويىلىمدارىن كورەرمەن قاۋىم عانا ەمەس, شەتەلدىك ارىپتەستەر دە جوعارى با­عالاعان. وعان رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى اندريس ليەپانىڭ «استانا بالەت» – قابىلداۋعا تۇرارلىق تاجىريبە», دە­گەن ءسوزىن مىسال ەتۋىمىزگە بولادى.

بۇدان كەيىن تەاتر ۇلىبريتانياعا العاشقى ساپارىنا دايىندالا كەلە, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا اڭىزعا اينالعان كوۆەنت-گاردەن تەاترىنىڭ ساحناسىندا ونەر كورسەتكەن العاشقى ۇجىم رەتىندە زور تابىسقا جەتىپ وتىر. ءۇش كۇندىك كورسەتىلىمگە بيلەتتەر گاسترول باستالاردان بىرنەشە اي بۇرىن ساتىلىپ, بريتان ءباسپاسوزى مەن جەرگىلىكتى سىنشىلار قازاقستاندىق ترۋپپانىڭ ونەرىن جوعارى باعالاعان. ايتالىق, بريتاندىق «تايمس» ارتىستەردىڭ كەلبەتى مەن وجەت سىمباتىن, سونىمەن بىرگە « ۇلى دالا مۇراسى» ۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ اسەمدىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن. «Broadway World» باسىلىمى «سولومەيا» ءبىر اكتىلى بالەتىنىڭ بايانداۋ ءتاسىلىن كولەمدى وپەرامەن سالىستىرىپ, حورەوگراف مۋكارام ءاۆاحريدىڭ پلاستيكالىق تىلىنە ءتانتى بولعانىن ماقتانىشپەن اي­تۋىمىز كەرەك.

سونداي-اق ماۋسىمنىڭ العاشقى پرەمەراسى – حورەوگراف دجوردج ءبالانچين­نىڭ «كونچەرتو باروككو» قويىلىمىن ماەسترونىڭ شاكىرتى – نانەتت گلۋشاك ساح­نالادى. سول كەزدە حالىقارالىق بالەت كۇنىنە وراي «اشىق ەسىك كۇندەرى» ۇيىمداستىرىلىپ, كەز كەلگەن ادام تەاترعا تەگىن كىرىپ, ساحنا شىمىلدىعىنىڭ سىرتىنداعى سىرعا قانىعىپ, «ەۋرازيانىڭ جەتى شىمىلدىعى» كورمەسىمەن تانىسىپ, سونىمەن بىرگە بالەت پەن ونىڭ تاريحى جايلى قىزىقتى دارىستەردى تىڭداي العانى دا بولاشاق كورەرمەندەردىڭ قاپەرىندە بولعانى دۇرىس.

بۇل ۇجىم, سونداي-اق اقش-تىڭ سان-فرانتسيسكو, لوس-اندجەلەس, سان-ديەگو جانە ەسكانديدو سياقتى ءتورت قالاسىنا گاسترولدىك ساپارىن وتكىزىپتى. مۇنىمەن قوسا, تەاتر ارتىستەرى ديماش قۇدايبەرگەننىڭ نيۋ-يوركتەگى (اقش) «BarclaysCenter» ارەناسى مەن كرەملدەگى جەكە كونتسەرتى مەن ماسكەۋدەگى قازاقستان مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى اياسىنداعى فەستيۆالگە قاتىستى. بيىلدىڭ وزىندە «استانا بالەت» تەاترىنىڭ شەتەلدىك كونتسەرتتەرىن ۇزىن-سانى 30000 ادام تاماشالاپتى.

جالپى اڭعارعانىمىزداي, بۇگىندە قا­زاقستاندىق بالەتتىڭ قادامىنا كوز قۋا­نىپ, كوڭىل مارقايادى. وسى رەتتە ءبىز ايتىپ وتكەن بىرەر ماسەلە ازداعان قيىندىقتارعا قاراماي شەشىلگەنى ءجون. ءبىزدىڭ حالىق اۋەلدەن اسەم ونەردى اسپەتتەۋدە تانىمى كەڭ, تالعامى بيىك جۇرت. بالەتكە دە­گەن بەتبۇرىس – ءبىزدىڭ رۋحاني كەمەل كەل­بەتىمىزدى كەسكىندەيدى.