سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
جاڭا كونستيتۋتسيا جالپىعا تۇسىنىكتى بولادى
جيىندا ءسوز العان مەملەكەتتىك كەڭەسشى, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قارين مازمۇن, ۇستانىم, ماعىنا, جاڭاشىلدىق, تىلدىك نورما جاعىنان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا مەن جاڭا اتا زاڭنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ايتارلىقتاي ەكەنىن مالىمدەدى. ءوز ءسوزىن رەفورماعا قاتىستى ءتۇرلى حات پەن پىكىر كەلىپ تۇسكەنىنەن باستاپ, جاڭا جوبانىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزىن كوپشىلىك دۇرىس قابىلداپ جاتقانىن ايتتى. قولداۋ كورسەتكەن بارشا ازاماتقا كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا اتىنان العىسىن ءبىلدىردى. «جاڭا كونستيتۋتسيانى اۋرە بوپ قابىلداۋدىڭ قانداي قاجەتى بار ەدى؟» نەمەسە «ەسكى اتا زاڭ قالا بەرسىن» دەيتىن پىكىرلەر دە كەزدەسىپ جاتىر» دەپ ايتا كەلە, ول ءاربىر وتىرىستا قوعاممەن كەرى بايلانىس ورناتىپ, تۋىنداپ وتىرعان سۇراقتارعا ۇنەمى ءۇن قاتىپ جۇرگەنىنە نازار اۋداردى.
بۇل جولى دا مەملەكەتتىك كەڭەسشى تۋىنداعان بىرقاتار سۇراققا جاۋاپ بەرىپ, مىسال رەتىندە 1995 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادان ءبىر ءۇزىندى وقىپ بەردى.
«قازىرگى اتا زاڭنىڭ 13-بابى 1-تارماعىندا بىلاي دەپ جازىلعان: «اركىمنىڭ قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلۋىنا قۇقىعى بار جانە ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قاجەتتى قورعانىستى قوسا العاندا, زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق تاسىلدەرمەن قورعاۋعا حاقىلى». وسىدان نە تۇسىنۋگە بولادى؟», دەپ سۇرادى ول.
ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنى بىرنەشە رەت وقىعان ادام دا, تىڭداعان ادام دا ەشتەڭە تۇسىنبەيدى. ال مۇنداي تۇسىنىكسىز سويلەمدەردى, ۇعىنىقسىز سوزدەردى قولدانىستاعى اتاڭ زاڭنىڭ كوپتەگەن بابى مەن تارماعىنان كەزدەستىرۋگە بولادى.
«اسىرا ايتقاندىق ەمەس, بىراق 1995 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى ەسكى كونستيتۋتسيا مەن جاڭا اتا زاڭنىڭ اراسىنداعى مازمۇندىق, ۇستانىمدىق, ماعىنالىق, جاڭاشىلدىق, تىلدىك, رەداكتسيالىق تۇرعىدان ايىرماشىلىق ءبىرشاما. جاڭا كونستيتۋتسيانى, ونداعى جاڭا ءماتىندى جاس تا, ۇلكەن دە ءتۇسىنىپ, قابىلداي الاتىن بولادى. ەڭ باستىسى – وسى», دەدى ە.قارين.
ءسوز سوڭىندا كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇنداي جاڭاشىلدىقتى جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگىن ايتا كەلە, ەلدىك ىستەرگە اقىلمەن, سىندارلى كوزقاراسپەن, ناقتى جۇمىسپەن, جاسامپازدىقپەن كىرىسۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ازامات قۇقىعىن قورعاۋ – باستى مىندەت
باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جاندوس ومىراليەۆ جاڭا اتا زاڭ جوباسىنداعى 18-باپتى ناقتىلاۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوميسسيانىڭ قاراۋىنا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 18-بابىنا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن. زاڭگەرلەر مەن مامانداردىڭ پىكىرىنشە, زاڭ تەحنيكاسى تۇرعىسىنان ايقىندايتىن ماسەلە بار.
«وسى باپتىڭ 2-تارماعىندا «سوت شەشىمىنسىز ادامدى زاڭدا كوزدەلگەن مەرزىمنەن ارتىق ۇستاۋعا بولمايدى» دەپ كورسەتىلگەن. بۇل جالپى دۇرىس. دەگەنمەن, ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىندا «مەرزىمنەن ارتىق ۇستاۋ» دەگەن شەشۋشى ۇعىم كورسەتىلمەي قالعان. سول سەبەپتى كەيبىر ماماندار «سوت شەشىمىنسىز كۇدىكتىنى ۇستاۋعا مۇلدەم بولمايدى» دەپ ءتۇسىنۋ قاۋپى بار ەكەنىن ايتىپ جاتىر», دەدى ول.
ج.ومىراليەۆ كىسى ءولتىرۋ سەكىلدى قاۋىپتى قىلمىستار كىدىرىستى كوتەرمەيتىنى انىق, سوندىقتان قىلمىستى توقتاتۋ, كۇدىكتىنى دەرەۋ وقشاۋلاۋ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. «تەك وسىدان كەيىن عانا سوت ونى كۇزەتپەن ۇستاۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلدايدى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە سانالادى. كونستيتۋتسيانىڭ ءاربىر نورماسى انىق, تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. سوندىقتان تالقىلاۋداعى وسى نورمانى زاڭ تەحنيكاسى تۇرعىسىنان قايتا قاراپ, ناقتىلاۋدى ۇسىنامىن», دەدى ول.
ال قازاقستان زاڭگەرلەر وداعىنىڭ توراعاسى سەرىك اقىلباي مەملەكەتتىڭ جاريا-قۇقىقتىق جاۋاپتىلىعىن اتا زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتۋدى ۇسىندى. سپيكەر مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ارەكەتسىزدىگى ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ءدال وسى ارەكەتسىزدىك قۇقىقتاردىڭ ەڭ ءجيى بۇزىلۋىنا اكەلەدى. بۇل – وتىنىشتەردى قاراۋ مەرزىمدەرىنىڭ سوزىلۋى, مىندەتتى شەشىمدەردىڭ قابىلدانباۋى, سوت اكتىلەرىن ورىنداۋدان جالتارۋ, قىزمەتتىك مىندەتتەرگە فورمالدى كوزقاراس تانىتۋ, ت.ب.
«ارەكەتسىزدىك كەزىندە دە, زاڭسىز ارەكەتتەر جاسالعان جاعدايدا دا بيلىك وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىبى بۇزىلادى ءارى جەكە تۇلعانىڭ مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلەدى. وسىنداي سىن-قاتەردى ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت ازاماتتى زاڭسىز ارەكەتتەر مەن شەشىمدەر قاۋپىنەن بارىنشا قورعاۋ ءۇشىن ءوزارا ءىس-قيمىل راسىمدەرىن تۇراقتى جاڭارتىپ, ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ وتىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى س.اقىلباي.
2021 جىلى اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس قابىلدانىپ, قولدانىسقا ەنۋى دە كوپ جايتتان حابار بەرەدى. كودەكس مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قۇقىقتىق ساناسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس ەنگىزىپ, «ازامات ءبارىن ءوزى دالەلدەۋگە ءتيىس» دەگەن تۇسىنىكتەن «ەگەر ازاماتتا مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىمدەرىنىڭ زاڭدىلىعىنا كۇمان تۋىنداسا, كەرىسىنشە, سونىڭ زاڭدىلىعىن دالەلدەۋ – مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى» قاعيداتىنا كوشۋگە ءماجبۇر ەتتى.
«قىلمىستىق قۋدالاۋ, اكىمشىلىك ماجبۇرلەۋ, ليتسەنزيالاۋ, جەر جانە سالىق سالالارىنداعى جاعدايلار ەرەكشە سەزىمتال, ويتكەنى بۇل سالالاردا بيلىك تاراپىنان جىبەرىلگەن قاتەلەر نەمەسە وكىلەتتىكتەردى تەرىس پايدالانۋ ەلەۋلى ءارى ۇزاقمەرزىمدى سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ جاريا-قۇقىقتىق جاۋاپتىلىعىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ ماڭىزدى. بۇل ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپتىلىقتىڭ ءداستۇرلى ينستيتۋتىن تولىقتىرادى, جەكە ادام مەن جاريا بيلىك اراسىنداعى بۇزىلعان تەپە-تەڭدىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولادى», دەدى كوميسسيا مۇشەسى.
ء«ادىل ءسوز» ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى قارلىعاش جامانقۇلوۆا دا وسى تاقىرىپتى قولداپ, ءاربىر ازاماتتىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنەن كەلگەن زياندى وتەۋ قۇقىعى تۋرالى نورمانى ەنگىزۋدى ۇسىندى.
ق.جامانقۇلوۆانىڭ پىكىرىنشە, ادامنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنەن كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ قۇقىعى – زاڭ ۇستەمدىگى سالتانات قۇرعان مەملەكەتتىڭ جانە قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ ناقتى سيپاتىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنىڭ ءبىرى. «وتانداستارىمىز وسىنداي زالال ءۇشىن بارابار وتەماقى الۋعا ءتيىس. ەگەر ازاماتقا ادىلەتسىزدىك جاسالسا, ول جۇمساعان ۋاقىتى, اقشاسى نەمەسە ءتىپتى جۇيكەسى ءۇشىن وتەماقى الۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىك ازاماتتاردى قورعاپ قانا قويماي, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالار تاراپىنان زاڭسىز شەشىمدەر مەن ءىس-ارەكەتتەر قابىلداۋ قاۋپىن ازايتا وتىرىپ, تۇراقتى الدىن الۋ اسەرىن تيگىزەدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا – تاۋەلسىزدىك نىشانى
ءماجىلىس دەپۋتاتى, «Respublika» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى ايداربەك قوجانازاروۆ ءوز سوزىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا مارتەبەسىن اتا زاڭدا بەكىتۋ تۋرالى مالىمدەدى. بۇل – ەل ازاماتتارى تاراپىنان تۇسكەن ۇسىنىستىڭ ءبىرى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بولۋى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن ايقىندايتىن نەگىزگى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى سانالادى.
«ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ مارتەبەسىن كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ – تەڭگەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ماڭىزىن ناقتىلاپ, قارجى-ۆاليۋتا اينالىمى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ ارقىلى بولاشاقتا ءارتۇرلى الىپقاشپا پىكىرلەر مەن الىپقاشپا اڭگىمەلەردىڭ الدىن الار ەدىك», دەپ ناقتىلاپ ءوتتى دەپۋتات.
ا.قوجانازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر تەڭگە مارتەبەسى زاڭمەن رەتتەلگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى تۋرالى» زاڭعا سايكەس ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە. الايدا الەمدىك قارجى جۇيەسى وزگەرىپ جاتقان جاعدايدا بۇل ماسەلەنى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە ناقتىلاۋ اسا ماڭىزدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ تا وسى ويدى جالعاپ, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز كونستيتۋتسيا ارقىلى قورعالۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ول تەڭگەنىڭ تەك اقشا اينالىمىنىڭ نەگىزى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ەميسسيالىق ورگان – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ ءرولىن كونستيتۋتسيادا ناقتى كورسەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ونىڭ پىكىرىنشە, اتا زاڭدا تسيفرلىق قارجى قۇرالدارى مەن ۆيرتۋالدى اكتيۆتەردىڭ دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ناقتى كورسەتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ول بۇل نورمانى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
اتا زاڭنىڭ قازاق تىلىندەگى ماتىنىمەن جۇمىس ىستەيتىن ارنايى توپ قۇرىلىپ, جۇيەلى ءارى ناتيجەلى جۇمىس اتقارىلدى. بۇل تۋرالى قازگزۋ اق باسقارما توراعاسى, پروفەسسور تالعات نارىكباەۆ مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەرميندەر جۇيەلەنىپ, قازاق ءتىلى زاڭدىلىعىنا ساي جازىلعان.
«كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسىندا كوتەرىلگەن تەرميندەردىڭ بىرىزدىلىگى ماسەلەسىنىڭ ەسكەرىلگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مىسالى, زاڭگەرلەر قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا «قۇقىلى», «حاقىلى», «قۇقىعى بار», «قۇقىعى جوق», «حاقىسى بار» سياقتى تەرميندەر ءارتۇرلى كونتەكستە قولدانىلاتىنىن ءجيى سىنعا الاتىن. جاڭا ماتىندە وسى تەرميندەر ماعىناسىنا قاراي جۇيەلەنىپ, ءبىر ىزگە تۇسكەن. سونداي-اق تەرمينولوگيا ماسەلەسىندە قازاق تىلىندەگى زاڭدىلىقتار مەن ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلگەن», دەدى ول.
