سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ادەتتە وقۋشى ءۇشىن ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن مەكتەپكە قايتا بارۋ قورقىنىشتى بولۋى مۇمكىن. پاندەميا سەبەبىنەن بولعان كەيىنگى وقيعالار بۇل ۇرەيدى, ءتىپتى ەسەلەپ جىبەردى.
كلينيكالىق پسيحولوگ جانە فيلادەلفيا بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ زەرتتەۋ نۇسقاۋشىسى مۋنيا حاننا بيىل مەكتەپكە بارىپ وقيتىن وقۋشىلار ىندەت, ميكروبتان نەمەسە ۇيگە كەلگەندە اتا-اجەسىمەن كورىسۋدەن قورقاتىنىن ايتادى. بالالار, سونداي-اق ماسكا تاعۋدى, قاشىقتىق ساقتاۋدى ۇمىتىپ كەتەمىن-اۋ دەپ الاڭدايدى. ونىڭ ۇستىنە ولار كوكتەمدەگىدەي مەكتەپ قابىرعاسىنداعى قىزىقتى ساتتەردى دە جىبەرىپ العىلارى كەلمەيدى.
پسيحولوگ ماماندار وقۋشىلار مەن اتا-انالارعا مەكتەپكە باراردا ۇرەيدى قالاي جەڭۋگە بولاتىنىن ايتىپ بەردى.
سابىرلىق تانىتىپ, مۇقيات تىڭداۋ
دارىگەر حاننا, ەڭ الدىمەن, اتا-انالارعا سابىرعا كەلۋگە كەڭەس بەردى. اسىرەسە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اتا-انالارى ءۇشىن ءوز ۇرەيىن جەڭىپ, سابىرلىق تانىتىپ, بالاسىنا سەنىمدى ەكەنىن كورسەتۋى ماڭىزدى. «ادامنىڭ سەزىمى وزگەگە وڭاي بەرىلەدى. سابىرلى اتا-انا – سابىرلى بالا», دەيدى مامان. سونداي-اق بالانىڭ قورقىنىشىنا قۇلاق اسقان ءجون. ء«وزىڭىزدى ەمەس, بالانى تىڭداۋعا تىرىسىڭىز. سۇراق قويىپ, بالانىڭ ءوزى جاۋاپ بەرگەنىن كۇتىڭىز. بىردەن كەڭەس بەرىپ ارالاسىپ كەتپەڭىز. بۇل ارقىلى كوبىرەك اقپارات الىپ, ماسەلەنى ءوزىنىڭ شەشۋىنە مۇمكىندىك بەرەسىز», دەيدى ول. ماسەلەن, «دوسىڭ قاشىقتىق ساقتاماي, تىم جاقىن كەلسە نە ىستەيسىڭ؟», دەپ سۇراۋعا بولادى. پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا, بالانى تىڭداۋ ارقىلى ەرەسەك ادام ونىڭ جاعدايدى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاي الاتىنىنا جانە قولىنان كوپ نارسە كەلەتىنىنە سەنىم ۇيالاتادى.
بالانىڭ نازارىن ءوزى باقىلاي الاتىن نارسەلەرگە بۇرىڭىز
دارىگەر حاننا ماسكا تاعۋ, قولدى سابىنداپ جۋ, وزگە ادامدارمەن قاشىقتىق ساقتاۋ سەكىلدى قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارىنا ءمان بەرۋگە شاقىرادى.
نيۋ-يوركتەگى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يرۆينگ مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ پسيحولوگيا پروفەسسورى ەنن ماري البانو وقۋشى ۆيرۋس جۇقتىرۋدان نەمەسە جاقىندارىنىڭ اۋىرىپ قالۋىنان قورىقسا, وندا اتا-انا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ىندەت جۇقتىرماۋى ءۇشىن قانداي ارەكەتتەر جاساۋى كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىرۋى قاجەت دەيدى.
دارىگەر البانو ەگەر ماسەلە بەيسبول ماۋسىمىنىڭ نەمەسە مەرەكەلىك كەشتىڭ بولماۋى سەكىلدى مەكتەپتەگى شارالارعا قاتىستى بولسا, ەڭ الدىمەن, اتا-انالاردى تۇسىنىستىك تانىتۋعا جانە بالانىڭ جاعدايعا بەيىمدەلۋىنە جاردەمدەسۋگە شاقىردى. ماسەلەن, سپورتتىق شارا بولمايتىن بولسا, توپتى قاۋىپسىز جاعدايدا قالاي جيناۋعا بولاتىنىن بىرگە ويلاستىرۋعا بولادى.
تارتىپكە باعىنۋ
مايامي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگيا پروفەسسورى دجيلل ەرەنرەيح-مەي بالانىڭ ۋاقتىلى ۇيىقتاۋىن قاداعالاۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى. كەش ۇيىقتاپ, ۇيقىسى قانباي ويانعان بالا مازاسىز كەلەدى. ودان بولەك دۇرىس تاماقتانۋ مەن قوزعالىس تا جاس اعزا ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
قورشاعان ورتادا ءوزىن ءوزى ۇستاۋدى ۇيرەتۋ
بيىلعى وقۋ جىلىندا بالالار ۇلكەن سەنىمسىزدىكپەن بەتپە-بەت كەلەدى. سوندىقتان ۋاقىت تاۋىپ, ولاردى الداعى جاعدايعا دايىنداۋ كەرەك, دەيدى دارىگەر ەرەنرايح-مەي. مامان بالاڭىزدى دوسىمەن بىرگە مەكتەپتەگى جاعدايعا الدىن الا دايىنداۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى كىتاپحاناعا ەرتىپ اپارۋعا كەڭەس بەرەدى. وندا ماسكا تاعىپ كىتاپ وقۋ, كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەۋ سەكىلدى مەكتەپتەگى قاراپايىم ارەكەتتەردى جاساپ كورۋگە بولادى. سودان كەيىن بىرگە قول جۋدى ۇمىتپاڭىز. ولار, وسىلايشا قاشىقتىق ساقتاي وتىرىپ بىرگە ساباق وقۋدى مەڭگەرە باستايدى. مامان ءوزىڭ قورقاتىن نارسەلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدەن تۇراتىن بۇل ءتاسىلدىڭ مازاسىزدىقتى ەمدەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن ءادىسى ەكەنىن ايتادى. ياعني بۇل – پسيحولوگيادا قولدانىلاتىن تانىمدىق مىنەز-ق ۇلىق تەراپياسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى.
ال الاباما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگيا پروفەسسورى سيۋزان ۋايت بالالاردى كىشكەنتاي توپتارعا جيناۋعا بولاتىنىن ايتادى. وسىلايشا اتا-انانىڭ كوزىنشە وقۋشىلار ماسكا تاعىپ, قاشىقتىق ساقتاي وتىرىپ, ءبىر-بىرىمەن ارالاسا الادى. كەرەك بولعان جاعدايدا ەرەسەكتەر ەسكەرتۋ ايتىپ, بىلمەگەنىن كورسەتىپ جىبەرەدى. سونداي-اق «باسقا بىرەۋ ماسكاسىن شەشسە, نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سەكىلدى كەنەتتەن تۋىنداعان جاعدايلارعا دا بەيىمدەلە بەرگەنى جاقسى.
نەۆادا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كريستوفەر ا. كيرني اتا-انالارعا بالالارىنىڭ تاڭەرتەڭگى ءتارتىبىن ساباق باستالعانعا دەيىن كەم دەگەندە ءبىر اپتا بۇرىن رەتتەي بەرۋگە كەڭەس بەرەدى. ەرتە ويانىپ, كيىنىپ, سومكەنى بىرگە جيناۋعا بولادى. ماسكا مەن انتيسەپتيكتى سالعانىن قاداعالاپ, ادەتكە اينالدىرۋ ماڭىزدى. ەگەر مۇمكىندىك بولسا مەكتەپتى الدىن الا كورىپ قايتقان ءجون.
مامانداردى پاندەمياعا دەيىن دە مەكتەپتە قۇرداستارىمەن ءتىل تابىسا الماي, وقۋعا بارعىسى كەلمەيتىن بالالاردىڭ جاڭا وقۋ جىلىندا ءوزىن قالاي ۇستايتىنى الاڭداتادى. بالكىم, بۇل توپتاعىلار مەكتەپكە بارماي, ۇيدەن وقۋعا بولاتىنىن ەستىگەندە قۋانعان دا بولار. ولار ءۇشىن مىنا جاڭا جاعدايدا قورشاعان ورتادا ءوزىن ءوزى ۇستاۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى ودان سايىن ارتىپ وتىر.
وزگەرىسكە دايىن بولۋ
وقۋشىلار مەن قىزمەتكەرلەرىنەن Covid-19 انىقتالعان بىرنەشە مەكتەپ قاشىقتان وقىتۋعا كوشىپ كەتتى. اتا-انالاردىڭ مۇنداي جاعدايعا الدىن الا دايىن بولعانى ءجون. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى البانو اتا-انالارعا مەكتەپ ونلاين وقۋعا كوشكەن جاعدايدا بالالارعا ۇيدە ءبىلىم الاتىن ارنايى ورىن بەلگىلەپ, جاعدايىن جاساۋدى ەسكەرتتى. مامان كەيبىر ساباقتاردىڭ ونلاين بولىپ قالا بەرگەنى دۇرىس دەگەن پىكىردە. سەبەبى مەكتەپ قايتا جابىلىپ جاتسا, بالالار تۇبەگەيلى وزگەرىستى سەزبەي قالادى.
