ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى ەگىن-تەرىم ناۋقانىندا قۋاڭشىلىققا بايلانىستى بىرقاتار قيىنشىلىقتار ورىن العان. ماسەلەن, سىيىمدىلىعى 320 ملن تەكشە مەتر بولاتىن ۇلكەن الماتى كانالىنا كەلەتىن سۋ ادەتتەگىدەن 212 ملن تەكشە مەترگە از كەلگەن. سوندىقتان, كانال باسشىلىعى شارۋا قوجالىقتارىنا بەرىلەتىن سۋارمالى سۋ كولەمىن نورماعا ساي كەمىتكەن. بۇعان دەيىن كەي ايماقتاردا مولشەردەن ارتىق سۋارمالى سۋ الىپ كەلگەن ۋچاسكەلەردىڭ سۋ الۋ ءتارتىبى رەتتەلىپ, بەرىلەتىن سۋ مولشەرى سەكۋندىنا 100 تەكشە مەتردەن 80 تەكشەمەترگە دەيىن ازايتىلعان. ماماندار ءار شارۋا قوجالىعىنىڭ ەگىستىك القاپ كولەمىن, ەگىلەتىن ەگىن ءتۇرىن ەسكەرە وتىرىپ, بەرىلەتىن سۋدىڭ نورماسىن شىعارعان. وسى شارالاردىڭ ارقاسىندا سۋ قورىن 13 ملن تەكشە مەتردەن 28 ملن تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايتىپ, بارتوعاي سۋ قويماسىندا قۇرعاپ كەتۋ قاۋپىن سەيىلتكەن.
"شىلدە ايىندا سۋ ودان سايىن ازايا باستاعاننان كەيىن, ءبىز سۋ اينالىمىن ەنگىزدىك. ياعني, بەس كۇن شەلەك پەن بارتوعايعا سۋ بەردىك, بەس كۇن ۇلكەن الماتى كانالىنا بەردىك. ءبىز وسى كەزەڭدە ولارعا تولىق قۋاتتى سۋ بەردىك. وسى سۋدىڭ ارقاسىندا ولار ءبىرىنشى سۋارىلىمىن وتكىزدى. وسىلايشا بارلىق ەككەن ەگىندەرى امان قالدى. ال 10 كۇندىك سۋ اينالىمىن ەنگىزۋ ارقىلى 13 ملن تەكشە مەتر سۋدى 28 ملن تەكشە مەترگە دەيىن كوتەرىپ, بارتوعاي سۋ قويماسىنا سۋ جيناپ الدىق. وسىلايشا سۋ داعدارىسىنان امان ەسەن-وتتىك. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم بولدى. ول سۋ اينالىمىن ەنگىزبەگەندە, بارتوعايدا الدەقاشان سۋ تاۋسىلىپ قالار ەدى»,- دەدى "د.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى كانالىنىڭ" ديرەكتورى سەرىكقالي مۇقاتاەۆ.
سونداي-اق, بۇكىل ورتا ازيا ەلدەرىندە ورىن الىپ وتىرعان قۋاڭشىلىق پەن سۋ مۇزدىقتارىنىڭ از ەرۋىنە بايلانىستى شارۋالاردىڭ ەگىس القاپتارىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن, ەگىن القاپتارىنداعى كوكونىس مولشەرىن ازايتىپ, قۇرعاشىلىققا ءتوزىمدى, ء ارى سۋدى از تۇتىناتىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن كوپتەپ ءوسىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعان.
ء"بىز كوكتەمدە شارۋالارعا ۇسىنىس جاسادىق. كوكتەمدە قانداي كوكونىستەر مەن ەگىن ەكسەڭىزدەر دۇرىس بولادى, ال قانداي ەگىن ءتۇرى شىقپاي قالۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتتىق. ويتكەنى, ۆەگيتاتسيالىق كەزەڭنىڭ باسىندا «قازگيدرومەت» بىزگە اقپارات بەرىپ, قۋاڭشىلىق بولاتىنىن ايتتى. 45 پروتسەنتكە سۋ از بولاتىنىن ەسكەرتتى. ءبىزدىڭ بولىمشە اقپان ايىندا اۋىل جانە اۋدان اكىمدەرىنە حات جىبەردى. سۋ تاپشى بولاتىنىن ايتىپ, ەگىندى سوعان ساي ەگۋلەرىن سۇرادىق", دەدى سەرىكقالي مۇقاتاەۆ.
ءوز كەزەگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋالار دا "قازسۋشار" رمك قاراستى «د.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى كانالىنىڭ" ۇجىمىنا العىسىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, ەليتالىق تۇقىمدى سويا مەن جۇگەرى وسىرەتىن "بۋدان" شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەرمەك وسكەنباەۆ قيىن كەزەڭدە سۋسىز قالدىرماعان "د.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى كانالىنىڭ" ماماندارىنا العىسىن ايتتى.
"بيىل قۇرعاقشىلىق بولىپ وتىر. ول تابيعاتتىڭ زاڭى. بىراق ءبىزدىڭ ۇلكەن الماتى كانالى ۇجىمىنىڭ جاقسى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءبىز جاقسى ناتيجەگە جەتتىك. ءبىز جۇگەرىنى ارىقپەن سۋارامىز. تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانبايمىز. جۇگەرىنىڭ تامىرى جان-جاققا جايىلادى. سوندىقتان جۇگەرى ۋاقىتىندا سۋ ىشپەسە, ءونىم بولمايدى. ال, ۇاك ۇجىمى ۋاقىتىلى, قانشا سۋ كەرەك, مىسالى 500 ليتر سەكۋندىنا دەسەڭ, سونشا كولەمدە سۋ بەرىپ وتىر. ولار شارۋالاردىڭ سۇرانىسى مەن ىڭعايىنا قاراپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. سۋ كانالدان شىققانشا, ارنا ماماندارى جاۋاپ بەرەدى. ال, ونىڭ اۋماعىنان اسقاننان كەيىن شارۋالار ءوز ارناسىن تازارتىپ وتىرۋ كەرەك. سوندا عانا سۋ دۇرىس كەلەدى", دەدى ەرمەك وسكەنباەۆ.
ال 1982 جىلدان بەرى الماتى ىرگەسىندە الما وسىرۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان "سابير" قوجالىعىنىڭ باسشىسى يسمايل تومازوۆ بولسا, "د.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى كانالى" ماماندارىنىڭ تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك اتقارىپ, كەستەگە ساي سۋ بەرۋىنىڭ ارقاسىندا قۋاڭشىلىقتان امان شىقتىق دەپ وتىر.
"1985 جىلدان باستاپ, كانال اشىلعالى بەرى سۋ الىپ كەلەمىز. كانال كەلىسىمشارتتاعى ءوز مىندەتىن تولىق ورىنداپ وتىر. ءبىز دە ۋاقىتىندا اقشاسىن تولەپ وتىرمىز. ەگەر كانال بولماعاندا ءبىز كۇزدىك جەمىستەردى عانا وسىرەتىن ەدىك. قازىر بارلىق مۇمكىنشىلىگىنە ساي جۇمىسىن ىستەپ, بىزگە جاعداي جاساپ وتىر. سۋسىز ءومىر بولمايدى عوي. تابىسىمىزدىڭ 50-60 پايىزى وسى ارنانىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى", دەدى ي.تومازوۆ.
وسىلايشا "د.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى كانالىنىڭ" ماماندارى ۆەگيتاتسيالىق كەزەڭدە "بارتوعاي" سۋ قويماسىنا 70 پروتسەنت نەمەسە 212 تەكشە مەترگە سۋارمالى سۋدىڭ از كەلۋىنە قاراماستان سۋ قويماسىن قۇرعاقشىلىقتان امان الىپ شىعىپ, اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن شارۋالاردى ەگىن-تەرىم ناۋقانى اياقتالعانشا, سۋمەن قامتاماسىز ەتە الاتىن دەڭگەيگە قول جەتكىزگەن. قازىرگى تاڭدا وسى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا "د.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى كانالىندا" 20 ملن تەكشە مەتر سۋ بار. 11 تامىزدان باستاپ سۋارمالى سۋ بۇرىنعى ءتارتىپ بويىنشا سۇرالعان مولشەرگە ساي بەرىلىپ وتىر.
بارتوعاي سۋ قويماسى الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى, شەلەك وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. 1983 جىلى قولدانۋعا بەرىلىدى. بارتوعاي سۋ قويماسىنىڭ جوبالىق كولەمى - 320ملن.ت.م., ونىڭ ىشىندە پايدالى كولەمى – 250 ملن.ت.م..
بارتوعاي سۋ قويماسى, ۇاك-نىڭ باس قۇرىلىمى, شەلەك سۋ تورابى, كۇرتى سۋ قويماسى جانە تاسقۇتان سۋكوتەرگىش بوگەتى سەكىلدى ءىرى گيدروقۇرىلىمدار, "د.قوناەۆ اتىنداعى ۇاك" فيليالى تەڭگەرىمنە كىرەدى.
فيليال 6 وندىرىستىك بولىمشەدەن تۇرادى: بارتوعاي, شەلەك, تاۋسۇگىر, ەڭبەكشىقازاق, قاسكەلەڭ جانە كۇرتى بولىمشەلەرى.
ۇاك-نىڭ باس قۇرىلىمى ۇلكەن الماتى كانالىنىڭ باستاماسى بولىپ تابىلادى, جالپى ۇزىندىعى 168كم, ونىڭ ىشىندە 149كم فيليال تەڭگەرىمىندە. 1983 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن, ەڭبەكشىقازاق جانە تالعار اۋداندارىنىڭ 32 755 گەكتار ەگىندىك جەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. سۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى 87,0 ت.م/سەك. بۇگىنگى كۇنى ۇاك-نان 29,5 ت.م/سەك. سۋ ءوتىپ جاتىر.
2019 جىلى 47 178 گەكتار جەردى ەگىن سۋمەن قامتامسىز ەتۋ ءۇشىن, 358 كەلىسىم شارت, اعىمداعى جىلى 52 915 گەكتار جەردى ەگىن سۋمەن قامتامسىز ەتۋ ماقساتىندا 453 كەلىسىم شارت جاسالدى. شارۋالاردىڭ نەگىزىگى وسىرەتىن داقىلدارى سويا, جۇگەرى, كوپ جىلدىق ءشوپ, كوكونىس جانە باقشا.
2020 جىلدىڭ ەگىستىك كەزەڭىنىڭ باسىندا بارتوعاي سۋ قويماسىندا 292 ملن.ت.م سۋ جينالعان, تامىز ايىنىڭ 24 كۇنىنە سۋ قويماداعى سۋدىڭ كولەمى 14,72 ملن.ت.م. (2019 جىلى بۇل كولەم 75,87 ملن.ت.م قۇراعان) قۇرادى. ورتاشا تاۋلىكتىك كەلگەن سۋ 51,7 ت.م/سەك (2019 جىلى – 62,6 ت.م/سەك).
ازسۋلى كەزەڭگە جانە بيىلعى جىلى سۋدىڭ از كەلۋىنە بايلانىستى, ءساۋىر مەن شىلدە ايلارى اراسىندا بارتوعاي سۋ قويماسىنا كەلگەن سۋدىڭ كولەمى كوپجىلدىق كورسەتكىشتەن 212 ملن.ت.م. از.
شىلدە ايىنىڭ اياعىنا سۋدىڭ كولەمى - 13,91 ت.م قۇراعانىن ەسكەرە وتىرىپ, لاي تۇنبانىڭ سۋعا ءتۇسىپ كەتپەۋ ماقساتىندا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن جانە شارۋلارمەن بىرلەسە وتىرىپ تامىز ايىنىڭ 1 مەن 10 ارالىعىندا سۋ اينالىمىن (سۋدى كەزەكپەن بەرۋ) ەنگىزۋ بويىنشا شەشىم قابىلداندى. سونىڭ ارقاسىندا بارتوعاي سۋ قويماسىنا 28 ملن.ت.م سۋ جينالدى.
11 تامىز كۇنى, بارتوعاي سۋ قويماسىنداعى سۋدىڭ كولەمى 28,36 ملن.ت.م قۇراعان كەزدە سۋ اينالىمى توقتاتىلدى. بۇگىنگى كۇنى سۋ ادەتتەگى رەجيمدە بەرىلۋدە, بارلىق سۋ پايدالانۋشىلار ەگىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىلىپ جاتىر.
