سىناق پوليگونىنىڭ «بالاپان» الاڭىنداعى 200 مەتر تەرەڭدىككە سالىنعان جارىلعىش زات توننالىق تاستاردىڭ ءوزىن سەگىز شاقىرىمعا دەيىن ۇشىرعان. كوككە كوتەرىلگەن شاڭ-توزاڭ بىرنەشە كۇنگە دەيىن سەيىلمەگەن. سەمەيدىڭ زەڭگىر كوگىن قاراڭعىلىق باسقان. تۇنگى اسپان دا رادياتسيانىڭ اسەرىنەن قىپ-قىزىل بولىپ تۇرعان ەكەن.
حالىقتىڭ باسىنا قارا بۇلت تونگەن ۋاقىتتا كەڭەس وكىمەتى №7 «حالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن يادرولىق جارىلىستار» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ شولەيت دالاسىندا جاساندى كول جاسادىق» دەپ تورتكۇل دۇنيەگە ماقتانىپ جاتقان-تۇعىن. ال قاراپايىم حالىققا يادرولىق جارىلىستى شارۋاشىلىق ماقساتتا جۇرگىزىلەدى دەپ تۇسىندىرگەن.
يادرولىق جارىلىس 1965 جىلى 15 قاڭتاردا سەمەي پوليگونىنىڭ نەگىزگى سۋ كۇرەتامىرى – شاعان جانە اششىسۋ وزەندەرىنىڭ قۇيىلىسى ورنىندا جۇرگىزىلدى. جارىلىس ورنىندا ديامەترى 500 مەتر, تەرەڭدىگى 80-100 مەتر قازانشۇڭقىر پايدا بولعان. جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ اسەرىنەن شۇڭقىردىڭ تۇبىندەگى گرانيت تاستار ەرىپ, شىنىداي جىلتىراپ جاتقان. ارنانى قۇرۋ بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن سوڭ ەكى ۇلكەن سۋ قويماسى, اتاپ ايتقاندا ىشكى قازانشۇڭقىردا جانە سىرتقى شاعان, اششىسۋ وزەندەرى القاپتارىنىڭ سۋىمەن تولتىرۋ ەسەبىنەن پايدا بولدى. ءسويتىپ, بۇل حالىق اراسىندا «اتومكول» اتالىپ كەتتى.
جۇمىسشىلار ءۇشىن شاعاننان شۇڭقىرعا دەيىن ارنا قازۋ وڭايعا سوقپاعان كورىنەدى. قۇرىلىسشىلار ءۇشىن قيىنى قارا جۇمىس ەمەس, سونداعى رادياتسيا ساۋلەسى بولاتىن. رادياتسياعا قاراپ تۇرعان وكىمەت بار ما؟! ولاردىڭ ويى – شۇڭقىردى سۋعا تولتىرۋ. «ۇرىستا تۇرىس جوق» دەپ قۇرىلىسشىلار ىسكە كىرىسكەن. تەحنيكالاردىڭ كابيناسى قورعاسىن پلاستينالارمەن قاپتالعانىمەن, جۇمىسشىلاردى زياندى ساۋلەلەردەن قورعاي المايتىن. زياننىڭ اسەرى سول, قۇرىلىسشىلاردىڭ كوبى قايتىس بولدى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» ەمەس پە, امان قالعاندار دا جوق ەمەس. كول توڭىرەگىندە جۇمىس ىستەگەندەردىڭ ءبىرى – ۆلاديمير جيروۆ.
– رادياتسيا الاڭىندا جۇمىس ىستەگەندە جيىرما ءۇش-اق جاستا ەدىم. قاقاعان قىستا كومسومولدىق تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جىبەردى. تەمىر «بۋدكالاردا» تۇردىق. سۋىقتان شىعار دەپ ويلادىم, مۇرنىمنان قان اعىپ, تاماعىم قارلىعىپ, قاتتى اۋىردىم. سويتسەم, رادياتسيانىڭ اسەرى ەكەن عوي. قاراپ وتىرسام, ءۇش ءجۇز جىگىتتىڭ وتىز شاقتىسى عانا ءتىرى قالىپپىز, – دەيدى ۆ.جيروۆ.
تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, سول ۋاقىتتا پارتيا باسشىلىعىنا تاپسىرمانىڭ ءساتتى ورىندالعانى تۋرالى باياندامالار جولدانىپ جاتتى. 1966 جىلى «يزۆەستيا» گازەتىندە «جاقىن ماڭداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى قولدان جاسالعان كولدە شومىلۋدا» دەپ جالعان اقپارات تا تاراپتى.
تۇپتەپ كەلگەندە كەڭەستىك عالىمدار قازاقستان جەرىندە مۇنداي قىرىققا جۋىق شۇڭقىر جاساۋدى كوزدەگەن. سونداعى وقىمىستىلاردىڭ ويلارى: «ازيانىڭ قۋاڭشىلىق ايماعىندا وسىنداي سۋ رەزەرۆۋارلارىن كوپتەپ سالىپ, قار سۋىن جيناقتاۋ. شۇڭقىر تۇبىندەگى ەرىگەن تاستار جينالعان سۋدىڭ ءسىڭىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. ءسويتىپ, كولگە مال سۋراۋعا بولادى» دەگەن ەكەن.
جوبا ءساتسىز بولعانىمەن كەڭەس عالىمدارى جۇمىستارىن جالعاستىرا بەردى. كولگە جىلدار بويى ءارتۇرلى بالىقتار, جاندىكتەر جىبەرىلدى. تۇبىنە سۋ وسىمدىكتەرى مەن بالدىرلاردىڭ تۇقىمى شاشىلدى. وكىنىشكە قاراي ولاردىڭ 90 پايىزى ورتانىڭ قولايسىز جاعدايىنا بايلانىستى قىرىلىپ قالعان. ءتىرى قالعاندارى مۋتاتسياعا ۇشىراپ كەتكەن. سازانداردىڭ ۇزىندىعى ەكى مەتردەن اسىپ, جىرتقىش بالىققا اينالعان. شاياندار دا وزگەرىسكە ۇشىراعان.
كەيىنگى جىلدارى جاريا بولعان قۇپيا قۇجاتتارعا سەنسەك, «شاعان» جەراستى سىناعىنان كەيىن 11 ەلدى مەكەننىڭ اۋماعى راديواكتيۆتى لاستانۋعا ۇشىراعان. ال حالىقارالىق ەكولوگيالىق تازالىقتى باقىلاۋشى «گرينپيس» ۇيىمى بۇل جارىلىستى ادامزاتقا قارسى جاسالعان ەڭ سوراقى قىلمىس دەپ باعالاعان.
ءسويتىپ, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى.
«سەمەي يادرولىق پوليگونىندا تەرمويادرولىق جارىلىستىڭ سالدارىنان پايدا بولعان «اتوم كولى» جاعاسىندا تۇرعانىم ەسىمە تۇسەدى. قاپ-قارا سۋ ايدىنى مەن توڭكەرىلىپ تۇسكەن جەردىڭ جانسىز شومبال كەسەكتەرى قيال-عاجايىپ كورىنىستەن اۋمايدى. سول ارادا مەن دۇنيەمىزدىڭ قانشالىقتى وسال ەكەنىن مەيلىنشە انىق سەزىندىم. حح عاسىردا بۇكىل الەم وسىنداي «توڭكەرىلگەن» قازانشۇڭقىرعا اينالۋى مۇمكىن ەدى... ءبىزدىڭ حالقىمىز يادرولىق جانتالاسا قارۋلانۋدىڭ بارلىق سالدارىن ءوز باسىنان وتكەردى. سوندىقتان ءبىزدىڭ دۇنيەنى يادرولىق ءوزىن-ءوزى جويۋ قاۋپىنەن قۇتقارۋ جولىندا تىنباستان əرەكەت ەتۋگە بۇكىل ادامزاتتى شاقىراتىنداي مورالدىق قاقىمىز بار», دەپ جازادى ەلباسى ءوزىنىڭ «G-global: ءححى عاسىر الەمى» اتتى كىتابىندا.
قازىرگى ۋاقىتتا كول جاعاسىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر جوق. ايدىنىنا ۇيرەك-قازدار مۇلدەم قونبايدى. تەك تۋريستەر عانا ءوتىپ بارا جاتىپ توقتايدى, بالىعىن اۋلاپ كورمەك بولادى. جالپى بۇگىندە كولدە زياندى رادياتسيا بار ما؟ ادامدار ءۇشىن قاۋىپتى مە؟ بۇل تۋرالى مامانداردان سۇراپ كورگەن ەدىك.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازانشۇڭقىردىڭ راديواكتيۆتى لاستانعان ەرنەۋى ادامدار مەن جانۋارلار ءۇشىن قاۋىپتى بولىپ تابىلادى. مۇندا ۇزاق ۋاقىت بولۋ قايتا ساۋلەلەنۋگە ۇشىراتۋى مۇمكىن. سوندىقتان قورشاۋلار مەن ارنايى كورسەتكىشتەر ورناتۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋ قاجەت. ال سۋداعى راديونۋكليدتەردىڭ مولشەرى نورماتيۆتىك دەڭگەيدەن اسپايدى, – دەيدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اسان ايدارحانوۆ.
ءيا, ادامزاتقا زاۋال توندىرگەن اجداھا نىسپىلى جويقىن قارۋدان ارىلۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن قازاقستاننىڭ جەر-جاھانعا ىزگىلىك ەلشىسى بولىپ تانىلۋى بەكەر ەمەس. حالقىمىزعا مۇنداي قاسىرەتتەر ەندى جۋىماسىن.
مەرەي قاينار ۇلى,
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى
