وبلىس ورتالىعى مەن بۇل ەلدى مەكەننىڭ اراسى شامامەن العاندا 120 شاقىرىم. اقسۋ-ايۋلىدان ءارى ءىرى تەمىر جول ستانساسى اقادىردى بەتكە الاسىز. بۇل ارالىقتاعى جولدىڭ كەيبىر جەرلەرىندە كەزدەسەتىن كەدىر-بۇدىرى بولماسا, جالپى العاندا كولىككە كۇش تۇسىرمەيتىن بىرسىدىرعى جايلىلىعى بار. سەكسەن شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, اقادىرعا جەتكەننەن كەيىن اسفالتپەن قوشتاسىپ, سالدىر-گۇلدىر گرەيدەر جولعا تۇسەسىز.
جول دەگەن اتى بولماسا, بەتىندە ۇساق تاستارى حانتالاپايدىڭ اسىعىنداي شاشىلىپ جاتاتىن گرەيدەر دەگەنىڭىز جول تالعامايتىن تەمىر تۇلپار بولماسا, استى الاسا اۆتوكولىكتەردىڭ سورى. اقادىردان الپىس شاقىرىم جەردەگى اقشاعىل دەپ اتالاتىن شاعىن رازەزگە دەيىن جەتكەنشە قويۋ شاڭعا كومىلىپ, ويقى-شويقى جولدا سەلكىلدەيسىز دە وتىراسىز. بۇرىندارى وسى ارالىقتاعى جولدىڭ بەتىن ارنايى اۆتوگرەيدەر ماشيناسى اندا-ساندا ءبىر تەگىستەپ وتىرۋشى ەدى, قازىر ول زامان كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقانداي.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن با ەكەن, كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىندا جۇرگەنىمىزدە وسى جولدىڭ بەتىن قىرناپ جۇرگەن اۆتوگرەيدەر تەحنيكاسىن كورىپ, تاڭ-تاماشا قالعانىمىز بار. بىراق, مۇنىڭ سىرى كوپ ۇزاماي اشىلدى دا. سويتسەك, اعىباي باتىر باسىنا مينيسترلەردىڭ ءبىرى باراتىن بولعان ەكەن. سودان جول اياق استىنان تەگىستەلىپ, اقشاعىل مەن كيىكتىنىڭ تۇسىنا كەسەنەگە اپاراتىن باعىتتى نۇسقاعان بىرنەشە بەلگى تاياقشا دا قويىلعان ەدى. سوندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرىنىڭ: «شىركىن-اي, مينيسترلەر باتىر باسىنا ءجيى بارىپ تۇرسا ەكەن...» دەپ قاعىتقانى ەستە...
سودان اقشاعىل اۋىلىنا جەتكەننەن كەيىن الگى گرەيدەر تەمىر جولدىڭ ۇستىمەن شىعىسقا قاراي تارتادى. ال اعىبايدىڭ باسىنا دەپ جولعا شىققان ءسىز بىلتىر وسى ماڭداعى ۇزىنجال كەنىشى سالعان گرەيدەر جولعا ءتۇسىپ, وڭتۇستىك باعىتتاعى كيىكتى اۋىلىنا بەت تۇزەيسىز. ەكى اۋىلدىڭ اراسى جيىرما شاقىرىمعا جەتەر-جەتپەس جەر.
شويىن جولدىڭ بويىنداعى شاعىن عانا اۋىلعا جەتكەنىڭىزدە جەرگىلىكتى حالىق «باتىر باسى» دەپ اتايتىن اعىباي كەسەنەسىنە اپاراتىن دالانىڭ جالعىز عانا قارا جولى وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي اششى ىشەكتەي شۇباتىلىپ الدىڭىزدا جاتادى.
كيىكتى دەمەكشى, بۇل اۋىلدا شۇبىرتپالى رۋىنان شىققان اعىباي باتىرعا اتالاس تۋىس بولىپ كەلەتىن ءبىرشاما اعايىن تۇرادى. سونىمەن قاتار اتالعان ەلدى مەكەندە ابىلاي حاننىڭ زامانىندا اعا باتىر ساناتىندا قول باستاعان ەر تاڭىباي ۇرپاقتارى دا مەكەن ەتەدى. سەنىمدى دەرەكتەرگە قاراعاندا, تاڭىباي باتىر تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي مازارىنا جەرلەنگەن.
حوش, كيىكتىدەن اعىباي باتىر كەسەنەسىنە اپاراتىن جولدىڭ ۇزىندىعى 45 شاقىرىمداي بولادى. تاياۋدا, جول ءتۇسىپ «باتىر باسىنا» بارعانىمىزدا بايقادىق, بۇرىندارى تەپ-تەگىس بولىپ تاسپاداي تارتىلىپ جاتاتىن جولدىڭ بەرەكەسى كەتە باستاپتى. ءسىرا, كەسەنەنى كورگىسى كەلەتىن كەلىمدى-كەتىمدى جۇرت كوبەيگەن بولۋ كەرەك, جولدىڭ ەكى تابانى قازىلىپ, ەسەسىنە ورتا تۇسى جال بولىپ كۇدىرەيە تۇسكەن. ياعني بۇل جولمەن استى الاسا اۆتوكولىكتەر جۇرە المايدى. ال كۇن جاۋىندى-شاشىندى بولسا, قانداي مىقتى كولىك بولسا دا ورتا جولدا قالاتىن ءتۇرى بار ەكەن.
البەتتە, جول باستاۋشى ادام بولماسا, سىرتتان كەلگەن جولاۋشىنىڭ قۇلا دۇزدە اداسىپ كەتۋى وپ-وڭاي. ماڭايدا كيىكتىدەن باسقا تاياۋ تۇرعان ەلدى مەكەن جوق. جاقىنداۋ دەگەن مويىنتى اۋىلىنىڭ ءوزى كەسەنەدەن 85 شاقىرىم جەردە. ايتايىن دەگەنىمىز, قارا جولدىڭ بويىندا جولاۋشى جازعانعا ءجون سىلتەيتىن ءبىر دە ءبىر بەلگى جوق...
وسىندايدا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى ەسكە تۇسەدى. وندا مىناداي سوزدەر بار: ء«بىزدىڭ بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالىپ, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتى عانا قورعاعان جوق... ولار ۇلتتىڭ بولاشاعىن, كەلەر ۇرپاعىن, ءبىزدى قورعادى. سان تاراپتان سۇقتانعان جات جۇرتقا اتامەكەننىڭ قارىس قادامىن دا بەرمەي, ۇرپاعىنا ميراس ەتتى».
ءيا, قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولىپ, ۇلت ازاتتىعى جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن اعىبايدىڭ قاسيەتتى كەسەنەسىنە بارىپ, ءتاۋ ەتۋ بۇگىنگى دامىعان ەلدىڭ بالالارى ءۇشىن ءالى دە قيامەت-قايىم بولىپ وتىر. استانامىزدىڭ ءبىر كوشەسىن جوندەۋگە دۇنيەنىڭ اقشاسىن ايامايتىن جوعارىداعىلار جۇرت اۋليە ساناپ, تاۋبە كەلتىرەتىن تاريحي تۇلعانىڭ رۋحىمەن قاۋىشۋعا اپاراتىن جولدى تارتىپكە كەلتىرۋگە كەلگەندە باستى اۋىرتپايتىنى قايران قالدىرادى. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا باتىر مازارىندا شىراقشى بولىپ وتىرعان حاميت اتانىڭ مىنا ءبىر اڭگىمەسى سەپ بولدى. «جىلدا, – دەيدى شىراقشى, – باتىردىڭ كەسەنەسىنە ەلوردا جاقتان جوعارى قىزمەتتە جۇرگەن ادامدار كەلىپ تۇرادى. سولاردىڭ ءبارى الدىمەن جولدىڭ اۋىرلىعىن تىلگە تيەك ەتەدى. كەلەسى جولى تىكۇشاقپەن كەلۋ كەرەك ەكەن دەگەندى ايتادى...».
ءيا, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جۇرگەن شەندىلەر ءۇشىن تىكۇشاقپەن كەلۋ دەگەن تۇككە تۇرمايتىن شارۋا. اقشا قالتادان شىقپاعان سوڭ, وكىمەتتىڭ قارجىسى مەن تەحنيكاسىن اياسىن با؟
ءالى ەستە, كەزىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان ءبىر ازاماتتىڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە باتىر باسىنا تىكۇشاقپەن ۇشىپ بارعانىن ءوز كوزىمىزبەن كورگەنىمىز بار. كەيدە ويلايسىڭ, اگاراكي قولىندا بيلىگى بار سولاردى كۇننىڭ شىجىعان ىستىعىندا شاڭى بۇرقىراعان, وي-شۇڭقىرعا تولى قارا جولعا سالىپ قيناسا, مۇمكىن جولدىڭ جايىن ويلاپ, تولعانار ما ەدى دەپ...
ءاسىلى, اعىبايدىڭ باسىنا اسىعاتىن جۇرت قاتارىنىڭ جىلدان- جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانى تەگىن ەمەس. «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا, نەگە قالعان؟» دەمەكشى, جەرگىلىكتى حالىقتى بىلاي قويعاندا, وزگە جۇرتتىڭ ءبىرازى كيە قونعان كەسەنەنىڭ بەيمالىم قۇدىرەتىنە بۇگىندە ابدەن قانىعىپ العان. اقجولتاي باتىردىڭ اۋليەلىگىنە سىيىنعان ەل بۇل جەرگە مال اكەلىپ, قۇربان شالادى. وسىنداي عۇرىپتان كەيىن پۇشپاعى قاناماعان ايەلدەردىڭ بالالى بولعان, بەيمالىم دەرتكە دۋشار بولعان جانداردىڭ قۇلان-تازا ايىققان, بالە-جالاعا ۇشىراعان پەندەلەردىڭ قىرسىقتان تاقا قۇتىلعان مىسالدارى ايتا بەرسە كوپ-اق. ال اعىباي مازارىنىڭ شىراقشىسى حاميت اتا بولسا, بۇل جەرگە سوناۋ يت ارقاسى قيانداعى يەرۋساليمنەن, ءتىپتى ەۋروپاداعى گرەكيادان اتتىڭ تەرىن اياماي جيھانكەزدەر كەلىپ جۇرگەنىن ايتادى...
جالپى, اعىباي باتىر كەسەنەسى ورىن تەپكەن تاياتقان-شۇناق تاۋلارىنىڭ باۋرايى نەبىر تاڭعاجايىپ سىرعا, تىلسىم تاريحقا تولى. مىسالى, وسى ماڭداعى شۇناق تاۋىندا ەجەلگi مەتەوريت كراتەرى ورىن تەپكەن. عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا, ول 12 ميلليون جىل بۇرىن ميوتسەن داۋiرiندە مەتەوريتتىڭ جەرگە قۇلاۋىنان پايدا بولعان ەكەن. كراتەردىڭ ەنى ءۇش شاقىرىمداي, ال تەرەڭدiگى 400 مەتر. ەگەر دە سالىستىرار بولساق, اقش-تاعى الەمگە ايگىلى اريزون مەتەوريت كراتەرىنىڭ ەنى شۇناقتاعىدان ەكi جارىم ەسە قىسقا, ال ونىڭ تەرەڭدiگى بار بولعانى 229 مەتر عانا.
ال اعىباي مازارىنان قوزىكوش جەردەگى اتاقتى «تاڭبالى تاس» پەتروگليفتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ تىلسىم سىرىمەن عالىمداردى ىنتىقتىرىپ كەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا دەنى قولا ءداۋىر كەزەڭىنە جاتاتىن 200-دەن استام سۋرەت بار ەكەن. كونە زاماندا تاسقا قاشاپ سالىنعان ادامداردىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ, اربالاردىڭ, ءتىپتى جۇلدىزدى اسپان بەينەلەرىنىڭ تاڭبا-سۋرەتتەرى كورگەن جاندى تاڭ-تاماشا قالدىرادى.
وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, وبالى نەشىك, قاراعاندى وبلىسىندا وسىنداي كيەلى جەرلەردى ۇلىقتاۋعا ءتيىس «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا باسا ءمان بەرىلگەن. مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلىتاۋ اۋدانىنداعى جوشى حان كەسەنەسىنىڭ ىرگەسىندە ءىرى تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. اتالعان باعدارلاما اياسىندا وڭىردەگى باسقا دا تاريحي مەكەندەردى تانىپ-ءبىلۋ باعىتىندا قىرۋار شارۋالار قولعا الۋ جوسپارلانعان.
وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ءوڭىر باسشىسى جەڭىس قاسىمبەك وبلىس اكىمىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى شتاتتان تىس كەڭەسشىسى ەسەبىندە ايماقتىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن بەلگىلى مەتسەنات بەكزات التىنبەكوۆتى قىزمەتكە تارتتى. بۇدان بولەك, وبلىستىق «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىلىعىنا ايتىس اقىنى ايتباي جۇماعۇلوۆ تاعايىندالدى.
مىنە, وسى اتالعان كەڭسەنىڭ جەتەكشىسى ديۆاندا وتىرىپ الماي اعىبايدىڭ كەسەنەسى سىندى قاسيەت قونعان جەرلەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋمەن اينالىسسا دەگەن تىلەك بار. مىسالى, «تەمىردى قىزعانىندا سوق» دەمەكشى, وبلىس باسشىسى مىقتى قولداۋ كورسەتىپ تۇرعان كەزدە اعىبايدىڭ كەسەنەسىنە اپارار جولدى رەتكە كەلتىرۋدىڭ ءجونىن, اقجولتاي باتىر جاتقان جەردى اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرۋ جوباسىن ۇسىنۋدى قولعا السا... ەگەر دە, بۇل يگى شارۋالار ساتىمەن ىسكە اسىپ جاتسا, وندا ارۋاقتى ەردىڭ كەسەنەسىن ءبىر كورسەم دەپ ارمان قىلعان الاش بالاسى ءوز الدىنا, الىس-جاقىننان باتىردىڭ مازارىن, تاڭبالى تاس پەتروگليفتەرى مەن شۇناق كراتەرىن تاماشالاۋعا قۇمارتىپ جۇرگەن تۋريست دەيتىن قاۋىم ارقا توسىنە ءتىپتى دە اعىلار ەدى.
ەندى, ءسوز سوڭىندا مىنانى سىعىمداپ ايتقىمىز كەلەدى: كەشەگى قيلى زاماندا وتارشىلدىقتىڭ تامىرىنا بالتا سىلتەگەن ەسىل ەر اعىبايدىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە – مازارىنا اپارار جولدى جونگە كەلتىرە الماي وتىرعانىمىز ەلدىگىمىزگە سىن. ەگەر دە, ساياسي ەرىك-جىگەر تابىلسا, باتىر مەن بۇقارا اراسىن جالعاپ جاتقان قارا جولدى كۇرە جولعا اينالدىرۋعا بولۋشى ەدى. ماسەلەن, اقادىر كەنتى مەن كيىكتى اۋىلىنىڭ اراسىنداعى 80 شاقىرىمدىق داپ-دايىن گرەيدەر جولعا ءبىر قابات اسفالت جاپسا, ونىڭ سونشالىقتى قىمباتقا تۇسپەسى ايدان انىق, ەندى. ال كيىكتىدەن ءارى قاراي اعىباي كەسەنەسىنە دەيىنگى ارالىقتاعى قارا جول ماسەلەسىن دە قارجىنىڭ ىڭعايىنا قاراي قاراستىرۋعا بولۋشى ەدى.
جوعارىدا ايتقان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالادا ەلباسى بىلاي دەپ جازادى: «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس».
ءيا, تۇسىنگەن ادامعا بۇل سوزدەردىڭ مارجان ەكەندىگىندە داۋ جوق. دەسە دە, «ابىلاي اسپاس ارقانىڭ» تۇپكىرىندەگى اعىباي كەسەنەسى, ونىڭ ماڭىنداعى تاريحى تىم تەرەڭدە جاتقان تابيعي جادىگەرلەر تۋرالى اقپاراتپەن ينتەرنەت ارقىلى تانىسۋ ءبىر باسقا دا, بارىپ كوزبەن كورۋ جاس ۇرپاق ءۇشىن عانيبەتتى ءھام عيبراتتى ءىس قوي. ال وسىنشاما باعا جەتپەس رۋحاني قازىناعا باستايتىن جولدى جونگە كەلتىرۋ – اتقا مىنگەن ازاماتتاردىڭ موينىنداعى قاسيەتتى بورىش!
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى
