قازاقستان • 28 تامىز، 2020

توزاق بۇلتى تورلاعاندا

712 رەت كورسەتىلدى

مەن 1949 جىلى تامىزدا 5-سىنىپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاۋعا دايىندالىپ ءجۇردىم. ول كەزدە حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشار بولاتىن. كيىم-كەشەك جوقتىڭ قاسى. ينتەرناتتىڭ بالالارىنا قىزىعاتىنبىز. ولاردىڭ جاعدايى، كيىم-كەشەگى، تاماعى بىزدەردەن الدەقايدا جاقسى بولدى. ءالى ەسىمدە، اجەم مەن شەشەم 3-4 كۇن باسىن كوتەرە الماي جاتتى. اس-اۋقات تا جوقتىڭ قاسى. شاماسى 50-70 گرامداي ەتىپ ناندى ارقايسىمىزعا ءبولىپ بەرەدى. امال نە، كونەسىڭ.

1949 جىلى 28 تامىز كۇنى كەشكە اجەم ماعان تاپسىرما بەردى. «بالام، شەشەڭ ەكەۋ­مىز قاتتى اۋىرىپ تۇرمىز. تاڭەرتەڭ ەر­تە­رەك تۇر، ءبىر قايناتىم شاي تاۋىپ كەل. ءولىپ بارامىز» دەپ، شاي سۇرايتىن جە­تى ءۇيدىڭ اتىن اتادى. شاي بولماسا ول كىسى­لەر قاتتى قينالاتىن ەدى. «اجە، مەن ول كىسى­لەردەن وسىدان 10-15 كۇن بۇرىن سۇ­را­عان­مىن. بىرىندە بار، ەكىنشىسىندە جوق. ءبىرى رەنجىپ بەرەدى. ەكىنشىسى، «ەندى كەل­مە وزىمىزدە دە جوق» دەيدى»، دەپ ەدىم، اجەم «وندا، ءبىزدى ءولتىر؟!» دەپ زەكىپ قال­دى. امالسىز: «اجەتاي، جارايدى تاڭەر­تەڭ بارامىن. اكەلەمىن»، دەدىم. ءتۇنى بو­يى ۇيىقتاي الماي شىقتىم. «ەندى نە ىس­تەي­مىن؟» دەپ جاتىرمىن. تاڭ دا ات­تى. شا­ما­سى تاڭعى ساعات 7 بولسا كەرەك. ءۇي-ءۇيدى ارالاۋ باستالدى. وسى كۇنى ويلاپ وتىر­سام، ناعىز قايىرشى بولعان ەكەن­مىن. ەندى نە ىستەيسىڭ؟ قالايدا شاي تابۋىم كەرەك. سول ماقساتپەن تىزىمدە جوق ءبىر اپا­­نىڭ ۇيىنە كىرە بەرگەنىم سول ەدى، تو­بە­­مىزگە بومبا تۇسكەندەي «گۇرس» ەتكەن قات­تى داۋىس شىقتى. ساسقانىمنان اۋلا­­عا قالاي جۇگىرىپ شىققانىمدى دا باي­­قا­ماي قالدىم. ەسىك الدىنداعى مال قور­ا­نىڭ ءبىر قا­بىرعاسى وپىرىلىپ قۇلاپ ءتۇستى. ىلە-شالا ۇيدەن 4-5 ادام جۇگىرىپ شىعىپ، «نە بولدى؟» دەپ مەنەن سۇرايدى. «بىل­مەي­مىن» دەپ قىسقا قايىردىم. سول ساتتە ەرە­سەك بى­رەۋى «انانى قارا. توقا تۇم­سىعى جا­عىنا قا­راڭ­دارشى؟» دەدى. قارا­ساق، جەر­دەن قارا قوشقىل بۇلت قويۋ­لا­نىپ، دوڭ­گە­لە­نىپ جوعارى كوتەرىلىپ بارا­دى. «ول نە؟ ول نە؟» دەپ ءبىر-بىرىنەن سۇ­راي­دى. مەن ءبىر رەت قارادىم دا، ءارى قا­راي قارا­­عان جوق­پىن. «تاعى سوعىس باس­تال­دى-اۋ. ەن­دى نە بولادى؟» دەپ جىلاپ جى­بەر­­­دىم. اكەم ساحاليندە «حالىق جاۋى» دەپ ايىپ­­تا­لىپ، 10 جىلعا سوتتالىپ ءول­دى. تۋ­­عان ءىنىسى مۇساتاي لەنينگراد قالا­­سى­نىڭ تۇبىندە سوعىستا قازا تاپتى. نەمە­رە اعا­م جا­زىق­سىز ءىستى بولىپ ول ءجۇر. ەندى ول­­گە­نى­مىز عوي دەگەن وي كەلدى. ول كەزدىڭ بالا­لارى بۇگىنگى بالالارداي ەمەس، ەرتە ەسەيەتىن.

ەسىمدى جيعان سوڭ قايتادان ء«بىر قايناتىم شاي» سۇراۋعا كىرىستىم. شاماسى 2 ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ءۇش ۇيدەن ازداپ-ازداپ شاي الدىم. ۇيگە كەلسەم، اجەم «اپىرىم-اي، كەلدىڭ بە؟ بومبا ءتۇستى عوي. بەكەر جىبەرگەن ەكەنمىن دەپ ەسىم شىعىپ وتىر ەدىم» دەدى دە، مەنى قۇشاقتاپ، ءسۇيىپ-ءسۇيىپ الدى.

اۋدان ورتالىعىندا ۋ-شۋ. 3-4 ساعات­تان كەيىن سول كەزدەگى اقش-تىڭ «Studebaker» دەگەن ماشينالارى قاپتاپ كەتتى. اسكەري ادامدار پايدا بولدى. مەن وزىمشە «سوعىس باستالعان ەكەن عوي، ەندى نە ىستەيمىز؟» دەپ ءىشىم اشىپ، كوزىمنەن جاس پارلاپ، كەتپەي قويدى. ءبىرازدان كەيىن حالىقتى جيناپ، اسكەريلەر ميتينگ وتكىزدى. ولاردىڭ قۋانىشتارىندا شەك جوق. مەن ەشنارسە تۇسىنبەدىم. ءبىرازدان كەيىن ءبىر اعا ۇيگە كەلىپ، اجەم مەن شەشەمە «ول اتوم دەگەن بومبانىڭ سىناعى ەكەن. قورىقپاڭىزدار. ءبىز ەندى امەريكادان دا كۇشتى بولدىق. بىزگە ەشقانداي جاۋ قاۋىپتى ەمەس. شەشە، قۋانا بەرىڭىزدەر» دەگەنى ءالى ەسىمدە. سوندا اجەم: «ەكى بالامدى جالماۋىزدار جۇتتى. تۇرمىس – مىناۋ. قاشان نانعا، شايعا جاريمىز؟ قۇرىپ كەتسىن بومباڭ. زارەمىزدى ۇشىردى عوي. نەگە ەسكەرتپەگەن؟» دەپ اشۋلاندى. الگى اعاي «شەشە، ايتۋعا بولمادى عوي؟» دەپ تۇسىن­دىرمەك بولىپ ەدى، اجەم «وندا ءبارى­مىزدى سەنىمسىزدەر قاتارىنا قوسىپ، اتىپ تاستاڭدار، قۇرىپ قالعىرلار»، دەپ قاتتى اشۋلاندى. بالا بولسام دا، بو­يىمدى قورقىنىش بيلەدى. اسكەريلەر قۋانىپ، اراقتارىن ءىشىپ مارە-سارە. قايناردىڭ حالقىندا زارە جوق. كوكەيدە «ەندى نە بولادى؟» دەگەن سۇراق قانا بار. وسى­لايشا، اتوم بومباسىنىڭ العاش­قى سى­ناعى استان-كەستەڭىمىزدى شىعاردى. ۇكىمەت وسى ايماقتىڭ تۇرعىندارىن ادام­­عا ساناماعانعا ۇقسادى.

وسىدان باستاپ اسپاندا سىناق وتە ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇردى. سىناق كەزىندە دالاعا شىعىپ، شۇڭقىرعا جاتۋ، اتوم بومباسىنىڭ بۇلتىنا قاراماۋ كەرەك ەكەن. كەزىندە ونى دا ەسكەرتكەن جوق. مەنىڭ سىنىپتاس دوستارىم بۇلت­تى قىزىق كورىپ ىلعي دا كوز الماي قا­راپ ءجۇرىپتى. اللانىڭ ماعان بەرگەن ءبىر سىيى، مەن سول بۇلتقا قاراماۋشى ەدىم. ال ۇنەمى قاراعان دوستارىمنىڭ 80 پا­يىزى كوزدەن ەرتە ايىرىلدى نەمەسە سوعان تاقاۋ جاعدايدا بولدى. بىراق سول 5 جىلدىڭ زاردابىن مەن دە كوردىم.

1953 جىلى 2-10 تامىز ارالىعىندا ابى­رالى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىن ءار جەرگە 3-5 كۇنگە كوشىردى. تاعى دا شى­ن­دىق­تى ايتقان جوق. قاينار – اۋداننىڭ ور­­تا­لىعى. ءاربىر ۇيگە «Studebaker» اۆتو­كولىگىن بەردى. تۇرعىندار ءۇي ءىشىن مۇلكىمەن، ءتىپتى وتىندارىمەن بىرگە الا كە­تەمىن دەسە دە ءوز ەركى ەدى. ءار وتباسى مۇ­­شەسىنە (جاڭا تۋعان بالاعا دەيىن) 500 رۋب­ل­­دەن بەردى. ءبىزدىڭ ۇيدە نەمەرە اعام­­نىڭ بالاسى 28 شىلدەدە تۋدى. اتىن مەي­­رام­بەك دەپ مەن قويدىم. ەلدىڭ ءبارى ما­عان «ول قانداي مەرەكە؟» دەيتىن ەدى. ول بى­­لاي بولدى. سول جىلى مەن 9-سىنىپتى ءتا­مام­دادىم. راديو تىڭدايمىن. سوندا اقش پەن سولتۇستىك كورەيا سوعىسىپ جاتىر دەگەن حابار تاراعان بولاتىن. ءبىزدىڭ مەم­لەكەت كورەياعا كومەكتەسۋدە. «بۇل سو­عىس ۇلكەن سوعىسقا اينالىپ كەتە مە؟» دە­گەن قور­قىنىش بولدى. وسى 28 شىلدەدە سوعىس اياق­تالدى دەگەن حاباردى راديودان ەستي سالا ىنىمە وسى اتتى ۇسىندىم. كوش­­كەندە سول ىنىمە دە 500 رۋبل بەردى. مۇ­­نىڭ بارلىعى قىپ-قىزىل ساياسات ەدى. حا­­لىق­­تىڭ نا­را­زىلىعىن تۋعىزباۋدىڭ ءادىسى. كون­گىش قا­زەكەم بارىنە وپ-وڭاي كونە بەردى.

ءبىزدى ارقالىق تاۋىنىڭ باۋىرىنا كوشىردى. مەن ەكى بالامەن بىرىگىپ سيىر، قويلارىمىزدى ايداپ كەتتىك. بالامىز عوي، 15 ساعاتتا 100 شاقىرىمعا تاياۋ جەر ءجۇرىپ، تۇنگى ساعات 1-ءدىڭ كەزىندە ءبىر تاۋ­دىڭ تۇبىنە كەلدىك. الدىمىزدا – وزەن. ات وتپەي تۇرىپ الدى. كۇن كۇركىرەپ، جاڭبىر دا قۇيىپ تۇردى. ءبىز ۇيدەن شىققاندا كۇن جىلى بولعان سوڭ كويلەكشەڭ شىققان ەدىك. توڭىپ قالدىق. ءبىر ۋاقىتتا وزەننىڭ ارعى جاعىنان ۇرگەن ءيتتىڭ ءۇنى ەستىلدى. ءبىز مالدى تاستاپ، ءوزىمىز اتتارىمىزبەن سول يت ۇرگەن جاققا جۇردىك. يت ۇرگەن سوڭ، ادامداردىڭ دا داۋىسى ەستىلە باستادى. ءتۇننىڭ قاراڭعىلىعى سونشالىقتى، ەشتەڭە كورىنبەيدى. ارامىزداعى ءبىر بالا بىزدەن 3 جاستاي ۇلكەن ەدى. سول «قو­رىق­پاڭدار. ادامدار بار ەكەن. قازىر جەتە­مىز» دەپ ايقايلادى. ءبىر ۋاقىتتا بىزگە وزەننىڭ ارعى جاعىنان ءبىر ادام اتپەن كەلىپ، ء«اي، كىمسىڭدەر؟» دەدى. ءبىز قۋانىپ، «اعا، ءبىز قايناردان كەلدىك»، دەدىك. ول كىسى «ەەە، بالالار ەكەنسىڭدەر عوي. سوندا تۇرا  تۇرىڭدار. مەن قازىر كەلەمىن. وزەننەن وتەتىن جەردى بىلمەيسىڭدەر» دەدى. ءسويتىپ ول كىسى دە جەتتى. وزەننەن وتكىزدى.

سويتسەك، كيىز ۇيدە، جايلاۋدا جاتقان قويشىلار بولىپ شىقتى. «كىمسىڭدەر؟» دەپ سۇراپ جاتىر. مەن «ناسەننىڭ بالاسىمىن» دەپ ەدىم، اپا دا، اعا دا ءبىر كىسىدەي «ويباي-اۋ، الەمنىڭ نەمەرەسى ەكەنسىڭ عوي»، دەپ قۇشاقتاپ، بەتىمنەن ءسۇيدى. سوندا بىلگەنىمدەي، مەنىڭ اجەم بۇكىل ابىرالى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى اناسى بو­لىپتى. ءبىزدىڭ تاماق ىشۋگە دە شامامىز كەلمەي، جىلى توسەكتىڭ ىشىنە كىرىپ قات­تى ۇيىقتاپ قالىپپىز. تاڭەرتەڭ ساعات 9-دار­دا ءۇي يەلەرى ءبىزدى وياتىپ، ىستىق تا­ماق بەرىپ، وتە جاقسى كۇتتى. مالدى ءۇي­دىڭ جا­نىنا ءيىرىپ قويىپتى. ويانعان سوڭ الگى اعا «بالالارىم، قاينارلىقتاردى كورى­نىپ تۇرعان اناۋ تاۋدىڭ باۋىرىنا كو­­شى­رەدى. كەشكە كەلىپ قالار. سەن­دەر دە­ما­لىڭدار»، دەپ قوناقجايلىق كور­سەتتى. ايت­قا­نىنداي كەشكى ساعات 8-9 شاما­سىندا ما­شي­نالاردىڭ جارىعى كورى­نىپ، اعا نۇس­قاعان تاۋدىڭ ىرگەسىنە توق­تاي باستادى. ءبىز ەر­تەسىنە ساعات كۇن­دىزگى 11-گە تامان بار­دىق. بارلىق اۋىل­داسى­مىزعا شاتىر تىگىپ بەرىپتى. ءار ۇيگە بىرنەشە اسكەري ازا­مات كومەك كورسەتىپ ءجۇر. دالادا قازان ور­ناتىپ، تاماق ىس­تەلۋدە. ەندى بىرەۋلەر انا جەردە، مىنا جەردە قوي سويىپ جاتىر. كەشكى ساعات 4-5-ءتىڭ شاماسىندا اراق ءىشىپ، ۋ-شۋ بولىپ جاتقان حالىق. سويتسەك اسكەريلەر ءار شا­تىردىڭ تۇسىنا كە­لىپ، شەلەك-شەلەك اراق-سپيرت تاراتىپ كەتە­دى ەكەن. ءبىز بالال­ار كۇندىز تاۋعا با­رىپ، بۇلدىرگەن، ءار­تۇرلى جەمىس-جيدەك تەرىپ جەپ، وتقا جاعۋ­عا ءۇيدى-ۇيىمىزگە ار­شا اكەلدىك. مەن 10-سى­نىپقا كوشكەن جىل بو­لاتىن. نە ءۇشىن كوشىرگەنىن ءالى بىل­مەي­مىز. ەكى كۇن­نەن كەيىن ءبىر ورىس پول­كوۆ­نيگى كەلىپ، ماشي­نانىڭ ۇستىندە تۇ­رىپ «ۋرا! ۋرا! پوبەدا. ۆپەرۆىە ۆ ميرە ۋس­پەش­نو پرو­ۆەدە­نو يسپىتانيە ۆودورودنوي بومبى»، دەپ ايعايلاپ تۇر. ءبىزدىڭ قاي­نار­­­لىقتار دا ۋرالاپ جاتىر. بىزدەر ول بوم­با­نىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەسەك تە ەلگە قوسىلىپ، ۋرالادىق.

قاينارعا ءۇي-ىشىمەن بىرگە قايتتىم. اۋىلعا ءبىزدىڭ ماشينا ءبىرىنشى بولىپ كىردى. سونداعى بايقاعانىمىز – ۇشقان قۇس جوق، ۇرگەن ءيتتىڭ داۋىسى ەستىلمەيدى. يت-قۇسى تۇگەل قىرىلىپ قالعان يەسىز اۋىل­عا كىرگەندەي بولدىق. ءبىزدىڭ ءۇي ورتا­­لىقتا بولاتىن. ۇيگە ءتورت-بەس اعا كەلدى. مەن «سىزدەر قاشان كەلدىڭىزدەر؟» دەپ سۇرا­دىم. ولار ۇندەمەدى. مەن تۇسىن­ب­ەدىم. ءبىر جىلدان كەيىن ەستىدىك، بوم­با­نىڭ ادامعا اسەرىن تەكسەرۋ ءۇشىن ابى­را­لى اۋدانى­نىڭ 42 كوممۋنيسى مەن كوم­­سو­­مو­لىن ورتالىققا الىپ قالىپتى. الگى اعا­لار سولاردىڭ قاتارىندا بولسا كەرەك-ءتى.

تۇرعىندار «جەل شاعان، كۋرچاتوۆ جاعىنا قاراي سوقتى. قاينارعا بومبانىڭ، رادياتسيانىڭ اسەرى شامالى بولدى»، دەپ ءجۇردى. وسىلاي دەگەندەردىڭ كوپشىلىگى 50 جاسقا تولماي ومىرمەن قوشتاستى. ءبىر-اق ادام ءتىرى. 87-گە كەلدى. ەسىمى – ەلەۋعازى. تەمىرتاۋدا تۇرادى. دەنەسىن قوتىر باسىپ كەتتى. ەشبىر ەم قونبادى. كەيىنگى جىلدارعا دەيىن بالالارىنان بولەك تۇردى. مەن ونداي ازاماتتاردى ناعىز باتىرلار دەر ەدىم. الايدا ۇكىمەت ولاردى كەرەك تە قىلعان جوق. سولاردىڭ ەسىمدەرىن تاريحتا ماڭگىلىك قالدىرۋ ءۇشىن سۋرەتتەرىن قايناردىڭ توقا تۇم­سى­­عىندا اتومعا ارناپ تۇرعىزىلعان ەسكەرت­­كىشتىڭ جانىنا ورناتسا، شىركىن. ول ءۇشىن سەمەيدەن كەلەتىن جولدىڭ اتوم ەس­كەرت­كىشى جاعىنا قاقپا ورناتىپ، سول قاقپا مەن ەسكەرتكىشتىڭ ارالىعىنا جول سالىپ، ونىڭ ەكى جاعىن (اراسىن 20-30 مەتر ەتىپ) بولسە، ءبىر-بىرىنە قاراما قارسى 21-دەن (42) باعانعا سۋرەتتەرىن ورناتسا دەگەن ۇسىنىس بار. سونىمەن قاتار 1937-1940 جىلدارى «حالىق جاۋى» دەپ جا­زىق­سىز سوتتالىپ، رەسەيدىڭ تۇك­پىر-تۇك­پىرىندە ءومىرى ۇزىلگەن 10 شاقتى باتىر­­عا دا ەسكەرتكىشتى قوسا ورناتسا ساۋاپ بولار ەدى. ۇكىمەت ول ءۇشىن ءارى كەتسە 50 ملن تەڭگەگە شىعىندالار. سول ەستە بولسا ەكەن.

مەن 1954 جىلى 10-سىنىپتى بىتىر­گەننەن كەيىن الماتىعا وقۋعا كەل­دىم. سىناقتىڭ اسەرىنەن سول جىلى قىر­كۇيەك­تەن 1955 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن اياقتان جەلكەمە دەيىنگى 87 جەرىم­نەن شيقان شىقتى. ءولىم اۋزىنان قالدىم. دارىگەرلەر ەمدەدى. ودان كەيىن تاش­كەنتكە وقۋعا بارعاندا 95 جەرىم­نەن شي­قان شىقتى. باعىما وراي، ينستي­تۋت­تىڭ جانىندا ستۋدەنتتەر پوليكليني­كاسى بار ەدى. سوندا مەنى ءبىر ەۆرەي دارى­گەرى ەمدەپ، «سىنوك، تى روديلسيا ۆ رۋ­باش­كاح. ەتو رەزۋلتات يادەرنىح يسپىتا­ني. تەپەر تى بۋدەش جيت 100 لەت» دەدى. مۇمكىن سولاي بولار. العاشقىدا 5 جىل قايناردا (1949-1954 جج)، كەيىن 1960-1974 جىلدارى سەمەيدە تۇردىم. قۇرداستارىمنىڭ كوپ­شىلىگى دۇنيەمەن ەرتە قوشتاستى. ءبىرازى كوزدەن ايىرىلدى.

سۋتەگى بومباسىنىڭ سىناعى وتكەننەن كەيىن قىركۇيەك ايىندا دەگەلەڭ تاۋى­نىڭ ماڭايىنداعى، مىرجىقتىڭ ماڭىن­داعى، مايلىقارانىڭ باسىنداعى بۇگىنگى كۋرچاتوۆ اتالىپ جۇرگەن جەردەگى اتاق­تى كۇيشى تاتتىمبەتتىڭ اۋىلىنداعى شا­رۋاشى­لىقتاردىڭ 10 مىڭداي تۇرعىنى (شانشار، جالىقباس، ءبايبورى رۋىنىڭ كەدەي تارماعى) اباي اۋدانىنىڭ اباي، بىرلىك، جارما اۋدانىنىڭ سكوتوۆود، ميحايلوۆكا، بەلتەرەك سوۆحوزدارىنا كوشىرىلدى. تۇرعىندار كەمى ءتورت عاسىر قونىس ەتكەن جەرلەرىنەن ايىرىلعىلارى كەلمەگەنىمەن، وسىلاي بولدى. اتا-بابالارى ماڭگىلىك تىنىستاعان مەكەن قايتسە دە ىستىق قوي. بىراق كەڭەس وكى­مەتى ونداي قاسيەتتى سەزىمدەردى كەرەك تە قىل­عان جوق. كوشىردى. وسى كەزدە قونىستان، كالينين دەگەن جەردەگى جالىق­باس رۋى­نىڭ كەمپىر-شالدارى «Studebaker» ماشينالارىنىڭ استىنا «بىزدەردى قاينارعا اپارىپ اعايىن-جۇرتپەن قوش­تاس­تىرىڭدار، ايتپەسە بارمايمىز»، دەپ جاتىپ الىپتى. جارتى سوتكەدەن كەيىن كەلىسىم بەرىپ، قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا (كۇنى ەسىمدە جوق) تاڭەرتەڭگى ساعات 11-دە «توقا تۇمسىعىنداعى جازىققا الىپ كەلىپتى. ول كەزدە ماشينا، اۆتوبۋس جوق. مەنى اجەم تاڭعى 6-دا «بوكەتايىم، تۇر. مەنى توقا تۇمسىعىنا اپار. تۋىس­تارىم­مەن قوشتاسىپ قالايىن»، دەدى. ءبىز ول جەرگە ساعات 9-دان اسا كەلدىك. جي­نال­عان­داردىڭ قاراسى وتە كوپ ەكەن. دەگە­لەڭ­­نەن «Studebaker» ماشينالارى اعىلىپ كەلىپ جا­تىر. بۇل جازىق الاڭ بەيبىت زاماندا قاي­عىلى الاڭعا اينالدى. جىلاۋ، كورى­سۋ، قوشتاسۋ. اقتابان شۇبىرىندىدا حا­­لىق­تى قالماقتار قىرسا، ءدال سول كۇنى دە­گەلەڭ جالىقباستارىن كەڭەس وكى­مەتى­نىڭ جەندەتتەرى قىرىپ جاتقانداي كورىندى.

9-سىنىپتى بىتىرگەن كەزىم. ءىشىم ورتەنىپ، جىلاعانىم ءالى كوز الدىمدا. كەڭەس وكىمەتى ابىرالىلىقتارعا، سو­نىڭ ىشىندە، جالىقباستارعا سوعىس اشقان­داي سەزىمدە بولدىم. وسى كوش ابى­را­لىنىڭ تۇرعىندارىنا اتوم بوم­باسىنىڭ قاسىرەتىمەن قاتار، تۋىستار ءبىر-بىرىنەن ايىرىلعان قاسىرەتتى دە الا كەلدى. كەيىن، ارادا 40-50 جىل وتكەن­نەن كەيىن الماتىدان سەمەيگە كەلدىم. تاكسيگە وتىردىم. جۇرگىزۋشى جاس بالا ەكەن. «بالام، قاي جەردىڭ بالاسىسىڭ؟» دەپ ەدىم، «اعا، جارما اۋدانىنىڭ «بەلتەرەك» سوۆحوزىنانمىن. بىراق اتا-بابامىز ابىرالىنىڭ جالىقباسى»، دەپ جاۋاپ قايىردى. «كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟» دەگەن ساۋالىما «ۇسەنبايدىڭ»، دەدى. «تۋىسقان ەكەنسىڭ. قايروللا دەگەن اعاڭ­دى بىلەسىڭ بە؟» دەدىم. «اعا، اكەم ەرتە قايتىس بولدى. ول زاماندا كولىك قاتى­ناسى ناشار ەدى عوي. تۋىستارمەن قاتى­ناسىمىز ءۇزىلىپ قالدى. ءسىز ايتىپ وتىرعان اعانى بىلمەيمىن» دەدى. مەن ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ، باسقا اعالارىنىڭ تەلە­فون نومىرلەرىن بەردىم. مىنە، وسى­دان كەيىن ولاردىڭ تۋىسقاندىق قاتى­ناستارى جالعاسىپتى.

بۇل ءبىر-اق مىسال. سول كوشكەندەردىڭ كوپشىلىگى اتوم، سۋتەگى بومبالاردىڭ جارىلىسى كەزىندە سىناقتىڭ قاق ورتاسىندا بولدى. تۇرعىندارى كوشىپ كەتكەن كەيبىر مەكەندەردىڭ اتتارى دا جوعالىپتى. جۇزدەگەن ادامعا اتوم بومباسىنىڭ زاردابىن شەككەندەر رەتىندە كورسەتىلەتىن كومەكتەر دە بەرىلمەدى. وعان دۇنيەجۇزىلىك ساياسي كارتادا سول زارداپ شەككەندەر تۇرعان ەلدى مەكەن اتاۋلارىنىڭ مۇلدە جوق بولىپ كەتۋى سەبەپ بولىپتى. زەينەتكەرلىككە شىققاندارى دا سونداي ازاپتى باستان وتكىزدى. جاستارى 30-40-قا جەتپەي قىرشىن كەتكەندەر دە از ەمەس. ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءبىرىن-ءبىرى بىلمەي­دى، تانىمايدى. سول زاماندا ماسكەۋ­دەگى گەنەرالداردىڭ باسىم كوپشىلىگى شوۆينيستىك سەزىمدە تاربيەلەنگەندەر ەدى. ولار تاريحتىڭ نە ەكەنىن تۇسىنگەن جوق. قازاقتى ءتورت ت ۇلىككە تەڭەدى. سونىڭ ءبىر مىسالى – مىناۋ! ەل كولەمىندە وتكەن توعىزقۇمالاق ويىنىنىڭ چەمپيو­نى، ءبىر كەزدەرى ء«بىلىم جانە تەحنيكا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولعان، بىرنەشە فيلمدەردى قازاقشاعا اۋدار­عان، ماعان ورىس تىلىنەن ساباق بەرگەن، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تۋعان جيەنى تالاپ­بەك سۇلتانبەكوۆتى ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ 1953 جىلى قاينارعا مۇعالىم ەتىپ جىبەرىپتى. كەلىسىمەن ونى «ۆوەنكوماتقا» شاقىرىپ، كۋرچاتوۆتاعى گەنەرالداردىڭ ۋاقىتشا اۋدارماشىسى ەتىپ قابىلدايدى. سول ۇستاز بىردە: «كەزەكتى سىناق وتكەن سوڭ تىكۇشاقپەن 4-5 گەنەرال دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ساي-سايىن ارالادى. مەن بىرگە ءجۇرمىن. ءار سايدا ورتەنىپ جاتقان تۇيە، جىلقى، سيىر، قويلار كەزدەستى. ءبىر سايدىڭ ۇستىنەن ءوتىپ بارا جاتىپ، شالا-جانسار جاتقان شال مەن بالانى كور­دىك. ادام شوشيتىن جاعداي. مال ىزدەپ شىققاندار بولار دەپ ءتۇيدىم. سىناق­تىڭ بولاتىنىن ولارعا ەسكەرتپەگەن عوي. ارامىزداعى گەنەرالداردىڭ ءبىرى الگى شال مەن بالانى كورىپ، تەلەفونمەن شتابقا حابارلاستى. ونداي دا بايلانىستارى بار ەكەن. انا جاقتان جاۋاپ ساڭقىلداپ تۇر. ۇلكەن باستىق بولار، «راسسترەليات» دەگەنىن انىق ەستىدىم. كوزىمنەن جاس ىتقىپ شىقتى. قاسىمداعى ءبىر گەنەرال پيستولەتىن سۋىرىپ الىپ: «پرەكراتي يستەريكۋ، سكوتينا»، دەدى. امالسىز، ىشىمنەن جىلاپ، كوز جاسىمدى ارەڭ تىيدىم. «وسى وقيعا تۋرالى 50 جىل ەشكىمگە ايت­پايسىڭ»، دەپ مەنەن انت الدى. مىنە، ەلۋ جىل ءوتتى. بوكە، ساعان عانا ايتىپ وتىرمىن»، دەپ اعىنان جارىلدى.

ايتا بەرسە، ماسكەۋدىڭ جاساعان قور­لىق­تارىندا شەك جوق. وسى جارى­لىستا­ر­دان كەيىن قازاق حالقى اتوم بومبا­سىنىڭ سىناعىن توقتاتۋ جونىندە باس كوتەرە باستادى. ابىرالىنىڭ اۋدان­دىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى بولات ءجۇنىس ۇلى جاكىشەۆ (1939-1993 ج.) باستاعان دەلەگاتسيا 1986 جىلى قاڭتار-اقپان ايلارىنىڭ بىرىندە بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اتىنان سول كەزدەگى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نيكولاي يۆانوۆيچ رىجكوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدى. ماسەلە بىرەۋ – اتوم بومباسىنىڭ سىنا­عىن توقتاتىپ، ابىرالىنى قايتا قۇرۋ قاجەت! مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، اتوم بومباسىنىڭ سىناعىنان زارداپ شەككەن تالاي ەلدى مەكەن بار. بىراق، سونىڭ اراسىندا ابىرالىداي زارداپ شەككەنى جوق. پاتشا جانە كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا وسى ابىرالى حالىقتىڭ دا، ءتورت ت ۇلىكتىڭ دە سانى جاعىنان كۇللى قازاق دالاسىنداعى الدىڭعى قاتارداعى بولىس، كەيىن اۋدان بولعان ەدى. ونى تاراتپاۋعا بولدى. سول كەزدەگى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسەنوۆ پەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى حامزا بايبولاتوۆتىڭ اۋزىنان بىلاي دەپ ەستىدىم: «اۋداننىڭ 30 پايىز جەر كولەمىن اسكەريلەر العانمەن، 70 پايىزى ول جەردەن الىس ورنالاسقان ەدى. ابىرالىنىڭ ءوز تىرشىلىگىن جالعاس­تىرۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بار-تۇعىن. الايدا ونىڭ تاراۋىنا قازاقتىڭ رۋ­شىل­دىعى سەبەپ بولدى. سول كەزدەگى وب­لىس­تىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، بايان­اۋىلدىڭ ازاماتى حاسەنوۆ اسەر ەتىپتى. ونىڭ تۋىستارى 1937-1940 جىلدارى ابىرالىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنان باستاپ، كوپشىلىك باسقارۋشى ورىنداردا (باياناۋىلدىقتار) بولىپتى. سول تۋىستارى كەيىن «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالعان كورىنەدى. سونى ۇمىتپاعان حاسەنوۆ اۋداندى تاراتتىرامىن»، دەپ اشىق ايتىپتى. شىندىعىنا كەلگەندە، ول اعالارىمىزدىڭ سوتتالۋىنا ابىرالىلىقتاردىڭ ەش قاتىسى بولعان جوق. قارقارالىدان كەلگەن كايگورودتسەۆ دەگەننىڭ ءىسى بۇل. ول باياناۋىلدىقتاردى عانا ەمەس، ابىرالىنىڭ 40-تان استام تۇرعىنىنىڭ وبالىنا قالعان ادام بولاتىن. ءبىرازىن (اراسىندا باياناۋىلدىقتار دا بار) سول كەزدەگى وبلىستىق پارتيا كو­مي­­تەتىنىڭ ءبولىم باستىعى راحمەت جو­تا­باەۆ اعا ارناۋلى كوميسسيانى باس­قار­عان كەزىندە ولاردىڭ زاڭسىز سوتتال­عانىن دا­لەل­دەپ، اقتاپ الدى. ال سوتتالىپ، قايتىپ كەلمەگەن، ساحاليندە ولگەن­دەردىڭ اراسىندا مەنىڭ اكەم ناسەن دە بولدى.

اقىرى، ايتقانىن ىستەپ، حاسەنوۆ وب­لىس­تىق كوميتەتتىڭ بيۋروسىندا ابىرالى اۋدانىن تاراتتىردى. ونىڭ شارۋا­شى­لىقتارىن باسقا جەرگە كوشىر­مەي، سول اۋداننىڭ وزگە جەرلەرىنە ورنالاس­تى­رۋ مۇمكىندىگى دە بولدى. ەندىگى كۇنى بۇل اۋداننىڭ بۇرىنعى جەرلەرىن وزىنە قاي­تارىپ بەرىپ، ءالى دە اۋىل شارۋاشى­لىعى شال­قىعان ۇلكەن اۋدان جاساۋ قاجەت-اق. كە­لە­شەكتە سولاي بولادى دەگەن سەنىم بار.

اتوم بومباسىنىڭ سىناعىن توقتاتۋ­دى ابىرالىلىقتار باستاعاننان كەيىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ «نەۆادا-سەمەي» دەگەن قوعام قۇردى. 1987 جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ كەشىرىم بوزتاەۆ كەلدى. ولار جالعا­عان كۇرەستەر تۋرالى بوزتاەۆتىڭ كىتابىن­داعى دەرەكتەرگە دە توقتالعان ءجون بولار.

دەگەلەڭ تاۋىنىڭ استىندا ۇلكەن لابو­راتوريا-قالا سالىنعان. سول زامان­نىڭ ۇزدىك قۇرال-اسپاپتارىمەن، سۋ جاڭا جابدىقتارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى ارقىلى جارىلىس كەزىندە سەكۋندىنا 500 مىڭ كادر سۋرەتكە ءتۇسىرىلىپتى. سول سۋرەتتەردە جارىلىس كەزى ايقىن كورىنەدى. ماسەلەن، سۋتەگى بومباسى سىنالادى دەپ، بىزدەردىڭ باسقا جاققا كوشىرىلگەن كەزىمىزدە سەمەي اەرودرومىنان اۋىر بومبا تاستايتىن ۇشاق ۇشىپ شىعادى. ونىڭ سوڭىنان قورعاۋشى ۇشاقتار دا ۇشادى. جەردە بۇيرىق بەرەتىن پۋلتتە وفيتسەر وتىر. سامولەتتەن بەلگى كەلىپ، بومبانىڭ جارىلۋىنا 3 مينۋت قالعان ءسات. 16 شاقىرىم بيىكتىكتەن بومبا جەرگە قاراي قۇلديلادى. سول كەزدە ەكراندى اپپاق بۇلت جاۋىپ كەتتى. بىرەر سەكۋند وتكەننەن كەيىن ديامەترى 16 شاقىرىمعا جەتەتىن قاپ-قارا ساڭىراۋقۇلاق سياقتى بۇلت پايدا بولا باستادى. جەردە ونىڭ ەكپىندەتە شىققان جويقىن تولقىنى وت بولىپ جانىپ، جولداعىنى كوزدى اشىپ جۇمعانشا جوق قىلىپ بارادى. ديكتور: «ورتالىقتان 9 شاقىرىم جەردەگى كىرپىش ۇيلەردىڭ تالقانى شىقتى. جوعارعى قاباتتاعى قويلار ءولدى، ءبىرىنشى قاباتتاعىلارى جاراقاتتاندى. سەگىز شاقىرىم جەردەگى مالدار ءولدى، كۇيىپ قالدى. دالادا سامولەتتەر جانىپ جاتىر»، دەپ ايعايلاپ تۇر.

جەتى شاقىرىم جەردەگى ءوندىرىس عي­ماراتتارى دا تالقاندالدى. التى تۇر­عىن ءۇي ۇگىتىلىپ، ۇيىندىگە اينالدى. سال­ما­عى ونداعان توننانى قۇرايتىن 5 تانكتى سىرت جاققا لاقتىرىپ جىبەردى. تاستان قا­­لا­نعان 4 ءۇش قاباتتى ءۇيدىڭ بول­شەك-بول­شەگى ءبىر شاقىرىم جەرگە جەتتى. جا­ر­ى­لىس ەپيتسەنترىنە تاياۋ اۋدا­ن­داعى وز­گەرىستەر: «جەردىڭ بەتى قاق ايىرىلىپ، تو­پىراق تا ورنىنان جىل­جى­عان. ماڭا­يىن­داعى­لاردىڭ بارلىعى جو­يىل­عان. توننەل­دەر قيراعان. مەترو تارىز­دى­لەرى امان. بۇل جەر­دەگى ءتورت ت ۇلىككە كوپ زيا­نى تيمەگەن. 3 شاقىرىم جەردەگى تەمىر­­بەتوندى ۇيلەر ب ۇلىنبەگەن. ەپي­تسەنتر­دەن 19 شا­قى­رىم جەردەگى ماكەت قالا تو­لى­عى­مەن تال­قاندالعان. باسپالداقتارى جو­ع­ا­رىعا بايلاپ قويعانداي، اسىلىپ جاتىر».

سىناق جاسالعان كەزدە تولقىننىڭ جولىندا بولعان 120-220 شاقىرىم جەر­لەر­دەگى وسى كورىنىستەر تۋرالى ءفيلم­دى كەشىرىم بوزتاەۆ ءۇش رەت كورىپتى. ەل قو­نىستانعان جەرلەردە ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرى سىنىپ، شاتىرلارىن ۇشىرىپ اكەتىپتى. پوليگوننىڭ زياندى ەكەندىگىن، ونى قالاي دا جابۋ قاجەتتىگىن تۇڭعىش كوتەرگەن ابىرالىلىقتاردى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قولداعان – 1987 جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعان كەشىرىم بوزتاەۆ بولاتىن. ونىمەن تالاسۋشىلار دا بار. ءتىپتى، «ول ەشقانداي ماسەلە كوتەرە العان جوق» دەپ ءار جەردە جاريا­لاۋشىلار دا تابىلدى. بىراق، ومىردەن وسى كۇرەستىڭ كەسىرىنەن ەرتە كەتكەن ك.بوز­تاەۆتىڭ ورىس تىلىندە جازىلعان «سەمي­پالاتينسكي پوليگون» اتتى كىتابىندا كورسەتىلگەن دەرەكتەردى وتىرىك دەپ ايتا المايمىز. ەندى سوعان كوشەيىك.

1987 جىلى اقپان ايىندا ەكى رەت سىناق جۇرگىزىلگەننەن كەيىن ك.بوز­تاەۆ سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتى­نىڭ بيۋروسىندا كوكپ وك-نە شيفرلى تەلەگرامما دايىندايدى. سول كەزدە­گى قا­زاقستان مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ­پەن كەلىسىپ، شيفرلى تەلەگراممانى م.گورباچەۆتىڭ اتىنا جىبەرىپتى. وندا:

«كوكپ وك سەمەيدىڭ ماڭايىنداعى يادرولىق پوليگونىنداعى سىناق تۋرالى.

سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مىنانى حابارلايدى. 1949 جىلدان بەرى 340 مىڭ حالقى بار سەمەي قالاسىنا تاياۋ جەردە يادرولىق سىناق جاسالۋدا. العاشقىدا جەر بەتىندە، ال 1963 جىلدان باستاپ جەردىڭ استىندا سىناق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىر 40 جىل وتكەننەن كەيىن جاعداي وزگەردى. بۇل وڭىردە حالىقتىڭ سانى 3 ەسە ارتتى. مالدىڭ سانى بىرنەشە رەت كوبەيدى. وسىعان قاراماي جىلىنا 12-14 رەت سىناق جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ حالىق شارۋاشىلىعىنا زيانى مولىنان. اسىرەسە، حالىقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ىشەتىن سۋ قۇدىقتارى جابىلىپ قالۋدا. تۇرعىن ۇيلەر قۇلاپ، قاۋىپتى جاعدايلار تۋعىزۋدا. جەردىڭ كوپشىلىگى جارىلعان. ول جەرلەردەن سىرتقا گاز شى­عۋدا. 1987 جىلى سەمەي ارقىلى ساعا­تىنا 350-450 ميكرورەنتگەن گاز جەر استىنان شىققان. 12 اقپاننان كەيىن پوليگوننىڭ سىرتىنداعى ەلدى جەرلەردە رادياتسيانىڭ مولشەرى ساعاتىنا 4 000 رەنتگەنگە جەتكەن. جەلدىڭ باعىتى رادياتسيانى سەمەي قالاسىنان باسقا دا جەرلەرگە، سەمەي-21 مەن شاعانعا دا جەتكىزدى.

وسىنداي قاۋىپتى جاعدايلاردان كەيىن سەمەي پوليگونى ماڭايىنداعى حالىق ۇلكەن نارازىلىق تانىتۋدا. سول سەبەپتى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتى كوكپ وك-نەن سىناقتى ۋاقىتشا توقتاتۋدى، بولماسا سىناق سانىن ازايتۋدى سۇرايدى»، دەپ جازىلعان.

مىنە، بۇل كوپ جىلدار ازاپ شەگىپ كەلە جاتقان دالا حالقىنىڭ تالابى بولاتىن. كوپ كەشىكپەي ولجاس سۇلەيمەنوۆ «نە­ۆادا-سەمەي» قوزعالىسىن باسقاردى. بۇل قوزعالىس سەمەي پوليگونىنداعى سى­ناق­­تاردى توقتاتۋ كەرەك دەگەن ۇران كوتەردى. وسى تۇستا كەشىرىم بوزتاەۆتىڭ مى­نا جاز­عانىن قاز-قالپىندا بەرە كەتەيىن:

«ەتا تەلەگرامما پروزۆۋچالا تۋگيم ناباتنىم زۆونوم بەدى ي ترەۆوگي، ەتو بىل گولوس پوستراداۆششەي ستەپي. ا ۆسكورە رازدالسيا پريزىۆ ولجاسا سۋلەي­مەنوۆا ك ورگانيزوۆاننومۋ دۆيجەنيۋ زا پرەكراششەنيە يادەرنىح يسپىتاني نا سەميپالاتينسكوم پوليگونە. يا يمەيۋ ۆ ۆيدۋ يزۆەستنوە ۆىستۋپلەنيە پوەتا 28 فەۆراليا (1987 گ.) پو كازاحسكومۋ تەلەۆيدەنيۋ. جيزن ۆسەگدا ناحوديت يسپولنيتەلەي سۆوەي ميروتۆورچەسكوي پريرودى. ودنيم يز نيح پوسچاستليۆيلوس ستات منە».

ك.بوزتاەۆتىڭ كرەملگە وبلىستىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى اتىنان جى­بەرگەن تۇڭعىش رەسمي قۇجات ەدى بۇل. جەلتوقسان قوزعالىسىنىڭ الاۋى سون­بەگەن، ماسكەۋدىڭ جۇيكەسى جۇقارىپ تۇر­عان كەزدە وسىنداي شەشىمگە تەك قانا ەردىڭ ەرى عانا بەل بايلاي الدى. سول ەر – كەشى­رىم بولدى. ونىڭ ەڭبەگىن جوق­قا شىعا­­رىپ «ول كەزدە وبكوم ونداي قادام­عا بارا المايدى. ول وتىرىك» دەگەن دە سوزدەردى ەستىگەنبىز. ونداي كەۋدە باتىر ادامدارعا جاراسپايدى.

ەكى كۇننەن كەيىن ك.بوزتاەۆقا سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ.كولبين قوڭىراۋ شالىپ، بىلاي دەپتى: «ۆاشا تەلەگرامما پوپالا ك ميحايلۋ سەرگەەۆيچۋ. ۋ گورباچەۆا سوستويالسيا رازگوۆور س مينيستروم وبورونى د.ت.يازەۆىم، كوتورىي زاياۆيل، چتو ك.بوزتاەۆ ناگنەتاەت وبستانوۆكۋ، پولي­گون چيستىي – نەت وسنوۆاني دليا بەس­پو­كويستۆا». وسى كۇننەن باستاپ ك.بوز­تاەۆقا بەيرەسمي شابۋىلدار باستالىپتى. ك.بوزتاەۆقا سول كەزدەگى كۋرچاتوۆ قالا­لىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سافرونوۆ، قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى چايكوۆسكي بىلاي دەپتى: «اسكەري ءوندىرىس كەشەنىنىڭ كابينەتىندە: «بوزتاەۆ گەنەرالدارعا شابۋىل جاساعان تۇڭعىش ادام، ول وتە قاۋىپتى ادام».

ماسكەۋگە تەلەگرامما 1987 جىلى 20 اقپان­دا جىبەرىلگەن ەدى. ول تۇستا ك.بوز­تاەۆ وبلىستاعى ءبىرىنشى حاتشىلىققا كەل­گەنىنە نەبارى ون شاقتى كۇن عانا بول­­عان-تىن. 28 اقپاندا مەملەكەتتىك كو­ميس­سيا كەلەدى. ونىڭ قۇرامىندا كسرو مي­نيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانىنداعى اسكەري ءوندىرىس كەشەنى كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – كوميسسيانىڭ توراعاسى ۆ.بۋكاتوۆ، اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ءون­دىرىسى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى، يادرو­لىق قارۋدى جاساۋ مەن ونى سىنايتىن ىستەردى باسقارۋشى ۆ.ميحايلوۆ، كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ 12-ءشى باس باس­قارماسىنىڭ باستىعى، يادرو­لىق قارۋ­­دى جاساۋ جانە ونى سىناۋ جۇمىس­تا­­رىن باسقارۋشى، گەنەرال-پولكوۆنيك ۆ.گە­راسيموۆ، كسرو مەملەكەتتىك تابي­عات كو­ميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.دادايان، كوكپ وك-ءنىڭ قورعانىس ءون­­دى­­رى­سى ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى ۆ.سترە­­ح­­­نين، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمي­نيسترى­­­نىڭ 3-ءشى باس باسقارماسىنىڭ باس­تى­عى، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لى­گى­­­نىڭ جابىق مەكەمەلەرىن باسقارۋشى ە.شۋل­­جەنكو، كسرو مەديتسينا عىلىمى اكا­­دە­­­ميا­سىنىڭ اكادەميگى ل.بۋلگاكوۆ بولدى.

بۇل – پوليگون پايدا بولعاننان بەرى ءبى­رىن­­شى رەت قۇرىلعان كوميسسيا ەدى. كو­ميسسيا مۇشەلەرى پوليگوندا ەكى كۇن جۇ­مىس ىستەدى. ولاردى ۇجىمدار­عا اپارىپ، حا­لىقپەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستى­رىلدى. كەيىن ناۋرىز ايىندا وبلىستىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ بيۋروسىندا كوميسسيا مۇ­شە­لەرىنىڭ قاتىناسۋىمەن بيۋرو وتەدى. سون­داعى سويلەگەندەردىڭ سوزدەرىنىڭ ستەنو­گرام­مادا جازىلعانىنان ءۇزىندى كەلتىرەيىك:

– ك.بوزتاەۆ: «سەمەي وبلىسى «ب» كاتە­گورياسىنا كىرمەگەن. جەڭىلدىك نەمەسە زياندى جاعدايلاردى بولدىرماۋعا قاتىس­تى جاعدايلار جاسالعان جوق. 40 جىل بويى بولمادى. ەندى بالە پايدا بول­عاننان كەيىن ەستەرىڭە ءتۇستى. گاز شاعاندا سىرتقا شىعىپ كەتتى. وعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟».

– ب.گۋسەۆ: «13 اقپاندا سەمەي-شاعان باعىتىندا ءبىر ساعاتتاي سۋرەتكە ءتۇسىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. سول كەزدە شاعانعا دەيىنگى 40 شاقىرىم جەردە ساعاتىنا دوزانىڭ مولشەرى 500-600-دەن 2 000-عا دەيىن جەتتى».

– ۆ.بۋتاكوۆ: «كوميسسيانىڭ شەشىمى بويىنشا بۇل زاڭدى مولشەردىڭ 3 پايىزى عانا بولدى».

– ك.بوزتاەۆ: «سەمەي وبلىسى ءسىز ايتىپ وتىرعان زوناعا جاتپايدى».

– ۆ.ميحايلوۆ: «مەن نەۆادادا بولدىم. سىناقتى بىرگە وتكىزدىك. ولار بۇل قارۋدى ءارى قاراي جەتىلدىرۋدى قىزۋ جۇرگىزىپ جاتىر. ال ءبىز بولساق بىرەسە موراتوري جاريالاپ، پوليگوننىڭ ءۇنىن ءوشىرۋدى نەمەسە سىناقتى ءتىپتى توقتاتۋدى ۇسىنامىز. ال امەريكا يادرولىق قارۋىن ءارى قاراي سىناۋدا. پوليگوندى جاپساق – امە­ريكالىقتار جاپپايدى»، دەي كەلىپ، گاز­دى سىرتقا شىعارماۋعا قاتىستى جاسا­لىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. بىراق گازدىڭ ءبارىبىر ءبىر جەردەن تەسىپ شى­عاتىنىن ايتىپ، ونىڭ زيانى جوق دەدى.

– ا.ەرەمەنكو: «اڭگىمە مەنى قاناعات­تان­­دىرمادى. كوميسسيا مۇشەلەرى وزدە­رىن قورعاۋدا. ءسىز ءوز ادامدارىڭىزدان سۇ­را­­ڭىزدار. نەگە ولار نۇسقاۋلارىڭىزعا سىل­­تەيدى؟ جىلىنا12-14 رەت سىناق جۇر­گىزۋ­دىڭ ءوزى-اق ايتىپ تۇرعان جوق پا؟ 12 اق­پان­دا 14 اپاتتى جاعداي ورىن الدى. جى­لۋ ورىندارى ىستەن شىقتى. كانال قۇ­بىر­لارى زالالداندى. قۇدىقتار جابىل­ىپ قالۋدا. ادامدارعا دا، جەرگە دە دەمالىس بەرۋ كەرەك. پوليگوندى جاۋىپ، سىناق الاڭىن باسقا جەرگە اۋىستىرۋ قاجەت».

– ك.بوزتاەۆ: «پوليگوندى جابۋ تۋرا­لى باعىتىمىز وزگەرمەيدى. بۇل ءبىزدىڭ سوڭ­­عى تالابىمىز. 40 جىل بويى ادام­دار­­­دىڭ دەنساۋلىعىنا تيگەن زياندى قال­­­پى­نا كەلتىرۋ ءۇشىن ەشكىمگە ەشقانداي كو­مەك كور­­سەتىلگەن ەمەس. وسى ماسەلەلەردى كوكپ وك-ءنىڭ الدىنا قويىپ، شەشۋ كەرەك».

كوميسسيا ەشقانداي شەشىم قابىل­داعان جوق. تەك قانا سىناقتىڭ سانىن ازايتۋدى بەلگىلەدى. پوليگوندى جابۋ ءۇشىن كۇرەس ءالى دە 2،5 جىل ءجۇردى.

1989 جىلى 21 ساۋىردە 50 كيلوتونناداي قۋاتى بار يادرولىق سىناق جاسالدى. ول ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قارسىلىعىنا بەرگەن جاۋاپتارى بولاتىن. قىركۇيەك ايىندا كوكپ وك قاۋلى دايىنداپ، سەمەي وب­كومىنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي، جى­لىنا 14-18 رەت سىناق جۇرگىزىپ، پولي­گوندى جابۋ، سىناقتى توقتاتۋدى 1995 جىلى 1 قاڭتارعا بەلگىلەپتى. سونى ەستى­گەن سوڭ ك.بوزتاەۆ تاعى دا بيۋرو شاقىرىپ، م.گورباچەۆتىڭ اتىنا تا­عى دا حات دايىنداپ، پوليگون تۋرالى تولىق دەرەكتەردى كەلتىرەدى. ەندى بۇل جەر­دى جابۋدى سەمەي وبلىسى عانا ەمەس، شقو، قاراعاندى، پاۆلودار وبلىستارى، الماتى قالاسى، رسفسر-دىڭ التاي ولكەسىنىڭ قالالارى تالاپ ەتەتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار حالىقتىڭ 40 جىل بويى كورگەن زيانىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن وتەماقىنى تولىعىمەن تولەۋدى جاڭادان قابىلدانعالى جاتقان كوكپ-نىڭ قاۋلىسىندا ناقتى كورسەتۋدى تالاپ ەتتى. «28 قىركۇيەكتە م.گورباچەۆ بۇل ماسەلەنى زايكوۆ، يازوۆ، باكلانوۆقا قايتادان قاراپ شىعۋدى تاپسىردى. زايكوۆ پوليگونداعى سىناقتى 1993 جىلى 1 قاڭتاردا توقتاتۋعا كەلىسىپ، «ودان بەرى بولمايدى. ءبىز امەريكادان كوپ قا­لىپ قويدىق»، دەدى. مەن وعان كەلىسىم بەر­مەدىم. پوليگوندى تەز ارادا جابۋ كەرەك دەدىم»، دەيدى كەشىرىم بوزتاەۆ.

پوليگوننىڭ جابىلۋى كۋرچاتوۆ قالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەرگە پاي­دالى ەمەس ەدى. ولار قالانىڭ حال­قىنا، وبكومعا، اسىرەسە ك.بوزتاەۆقا، ونى قولداۋشى و.سۇلەيمەنوۆكە قارسى كوكپ وك-نە حات جىبەرىپ، پوليگوندى جابۋعا قارسىلىقتارىن ءبىلدىردى. تولىپ جاتقان شابۋىلدار تۋرالى بوزتاەۆ بىلاي دەپتى:

«وبەكتوم ناپادەنيا سو ستورونى ۆپك، جيتەلەي كۋرچاتوۆا ستالي ولجاس سۋلەي­مەنوۆ ي يا. نو ولجاس وماروۆيچ تۆور­چەسكي رابوتنيك، ليچنوست سۆوبودنايا، ك تومۋ جە ۆ سيلۋ توگو، چتو جيۆەت ۆ الما-اتە يلي ۆ موسكۆە، نەسكولكو وتسترانەن وت ستاۆشيح ەجەدنەۆنىمي سترەسسوۆىح سيتۋاتسي.

منە جە بىلو ترۋدنەە پريحوديلوس پرينيمات نا سەبيا بۋريۋ ناپادوك، كوتوروە نادو بىلو ۆىدەرجيۆات يلي وتراجات...».

پوليگوندى جابۋعا ۇلكەن كومەك كور­سەتكەن اكادەميك، اتوم بومباسى سالا­سىنىڭ مامانى مەليحوۆ بولدى. ول – دۇنيەجۇزى مويىنداعان عالىم. پولي­گونعا ەكى رەت كەلىپ، ماڭايىن­داعى حالىق­پەن كەزدەسىپ، سىناقتى توقتاتۋ­دىڭ قا­جەت­­ت­ىلىگىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ، م.گور­­باچەۆكە حات جازىپ پولي­گوندى جابۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىن مويىنداعان.

سونىمەن 1989 جىلعا جوسپارلانعان سىناقتار سانى 18-دەن 7-گە دەيىن ازايدى. تاباندى كۇرەستىڭ جەمىسى – وسى! ماسكەۋدە كوميسسيا قۇرىلىپ، اسكەري قولباسشىلار: «پوليگوندى جابۋدى شىعارىپ جۇرگەن مىناۋ ادام»، دەپ ك.بوزتاەۆتى سۇق ساۋساعىمەن كورسەتىپ، «بۇل ساۋاتسىزدىق. مەملەكەتكە جاسالىپ وتىرعان قاستاندىق»، دەگەنگە دەيىن بار­عان. كوكپ-نىڭ قاۋلىسىن دايىندايتىن كوميسسياعا قاتىسقان ۆ.مالينينگە (سەمەي وبكومىنىڭ وكىلى) بىلاي دەپتى: «ۆى نيچەگو نە پونيماەتە، ۆاشي ترەبوۆانيا نە يمەيۋت پود سوبوي وسنوۆاني. وني ناپراۆلەنى نا پودرىۆ وبوروننوي موششي سترانى. ۆام ۆووبششە نە پولوجەنو ۆنيكات ۆ ناشي دەلا. مى دولجنى زولوتىمي بۋكۆامي ناچەرتات سوزداتەلەي يادەرنوگو ورۋجيا. ي ۆىرازيتەلنو تىكنۋل نا مەنيا پالتسەم زاكونچيل (گەنەرال-پولكوۆنيك گەراسيموۆ) سلوۆامي... چەرنىمي يمەنا ەگو پوحوروننيكوۆ. پريزناتسيا يا پوچۋۆستۆوۆال سەبيا وچەن نەۋيۋتنو. نو ەششە بولەە ياروستنىە ناپادكي سلەدوۆالي ۆ ادرەس ك.بوزتاەۆا. وني گوۆوريلي: «وتكۋدا ۆزيالسيا ەتوت ساموزۆانەتس، زابروسالي ناس پيسمامي، پروتەستامي».

وسىدان كەيىن ماسكەۋدىڭ گازەت-جۋرنالدارى، تەلەارنالارى ك.بوزتاەۆتى جامانداعان «پوليگوندى جابۋ: «وتاندى ساتقان»، دەگەن سىڭايداعى  ماقالالارىن بۇر­گە، قاندالالار سياقتى قۇرتتاي قايناتتى.

اقىرىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.

سىناقتىڭ حالىققا زيانىن زەرتتەپ جۇرگەن جاس عالىم بالماحانوۆ باستاعان ەكسپەديتسيانىڭ 1958 جىلى دايىنداعان مىناداي دەرەكتەرى بار:

«ەكسپەديتسيا ۆىياۆيلا رانەە نەيزۆەستنىي سۆوەوبرازنىي: كومپلەكس پاتولوگيچەسكيح سيمپتوموۆ، كوتورىي حاراكتەريزوۆالسيا استەنيچەسكيم سوستويانيەم، انەميەي، لەكوپەنيەي، ليمفوتسيتوزامي ي ليمفوپەتسيامي، نارۋشەنيامي كوجي ي درۋگيمي سپەتسيفيچەسكيمي زابولەۆانيامي. نوۆىي سيپتوموكومپلەكس بىل وتسەنون كاك رەزۋلتات وستروگو ي حرونيچەسكوگو لۋچەۆوگو ۆوزدەيستۆيا ۆ رەالنىح ۋسلوۆياح يادەرنىح ۆزرىۆوۆ. ەتي سيمپتومى فيكسيروۆاليس ۋ 50-60 پروتسەنتوۆ وبسلەدوۆاننوگو ناسەلەنيا. نوۆايا دليا رەگيونا بولەزن بىلا نازۆانا «سيندروم كاينارا» – پو يمەني سەلا كاينار، گدە وكازاليس نايبولشەە چيسلو تاكيح پوس­تراداۆشيح. ەتو بىلا لۋچەۆايا بولەزن».

كەشىرىم بوزتاەۆتىڭ كىتابى تۋرالى ەل باسشىلارى، اتاقتى پارتيا قىز­مەت­كە­رلەرىنىڭ كوپشىلىگى بىلمەۋى مۇمكىن. ول زامان­داعى ادامداردىڭ 90 پايىزى و دۇ­­نيەلىك بولىپ كەتتى. ونىڭ ۇستى­نە، كە­ڭەس ۇكىمەتى كەزىندە دە، ودان كەيىن­گى 30 جىل­دىڭ مۇعدارىندا دا باتىر كە­شىرىم بوز­تاەۆتى ەشكىمنىڭ ەسكە العى­لارى كەلمەدى. ەلگە كەڭىنەن تانىمال كەي­بىر قاي­رات­كەرلەر ونىڭ اتىن شىعار­سا، وزدەرى­نىڭ ەسىمدەرى كومەسكىلەنىپ قالا­تىنداي كورەدى.

اينالايىندار! بۇل تاجالعا قارسى كۇرەستى كەڭەس وكىمەتى زامانىندا قورقىپ، ەشكىم باستاي المادى. ونى باستاعان كەشىرىم بوزتاەۆ ەكەنىن سەمەيدە اركىم بىلەدى ءارى ايتادى دا. ول ءوز قىزمەت بابى­نا زيان كەلەتىنىن بىلە تۇرا، وسىنداي ەر­لىك­كە بارىپ، (سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ كەلگەنىنە 10-12-اق كۇن بولعانىنا قارا­ماستان) جۇمىسىن وسى كۇرەستەن باستادى. ء«وزى جوقتىڭ كوزى جوق» دەمەي، ونىڭ ەسى­مىن ەندى ەل كولەمىندە ماقتانىش كورۋىمىز كەرەك. سەمەي قالاسىندا وعان ارناپ ەسكەرتكىش ورناتىلسا دا دۇرىس بولار ەدى.

مەن وسى سىناقتاردىڭ اسەرىنەن سىنىپتاس دوستاردىڭ 95 پايىزىنان 40-60 جىل بۇرىن ايىرىلىپ قالدىم. ولاردى قول­دان جاسالعان تاجال الىپ كەتتى.

اللا سوعىستىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن! بولا قالعان جاعدايدا اتوم بومباسى دا كومەكتەسپەيدى. پوليگوننىڭ جەر استىندا بىرنەشە قالا، توننەل، مەترو بار دەپتى ك.بوزتاەۆ. ونى بىزدەر تولى­­­عى­مەن ءبىلۋىمىز كەرەك. اسكەري­لەر­دىڭ قاراماعىنداعى جەر­لەردى حالىق­­­قا قايتارىپ، ابىرالى اۋدانىن قايتا­دان قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت. ول مال شارۋاشىلىعى داميتىن كەلە­شەگى زور اۋدان ورتالىعى بولا الادى. مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن شارۋاشىلىقتار اشسا، قالاداعى جۇمىسسىزدار تۋعان ولكەلەرىنە قايتىپ ورالار ەدى. باس-اياعى 4-5 جىلدان كەيىن سول اۋدان مەملەكەتتەن ەشتەڭە الماي-اق ءوزىن-ءوزى اسىراي الادى. كەرىسىنشە، كول-كوسىر پايداسىن دا بەرەدى.

دۇنيە ءجۇزىن جايپاپ جاتقان ىندەتكە يە بولا ال­ماي جاتقان كەزدە كوتەرىپ وتىر­عان ماسە­لە­لەرىنىڭ ەشبىر قيسىنى جوق» دەر­سىزدەر. ال مەن كوروناۆيرۋستى سەمەي پوليگونىنان زارداپ شەككەن اۋدانداردىڭ، سونىڭ ىشىندە ابىرالىلىقتاردىڭ قاسىرەتىنەن ارتىق قورقىنىش دەپ سانامايمىن. سىناق وتكەننەن كەيىن ەرتەڭىنەن باستاپ تۋبەركۋلەزبەن (ول كەزدە ەمى جوق بولاتىن) ەكىنىڭ ءبىرى اۋىردى. راكقا ءار 3-4 ادامنىڭ ءبىرى شالدىعىپ جاتتى. «كوپ ءيتتىڭ» ءبىرى – برونحيتپەن اۋىر­دى تۇرعىندار. مەن وسى «يتپەن» اۋىر­عانىما 67 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بالما­ح­انوۆ كورسەتكەن اۋرۋلار­دىڭ سالدارى­نان سەمەي، قاراعاندى، پاۆلودار، شى­عىس قازاقستان جانە باسقا وبلىستار­دا بىرنەشە مىڭداعان ادام ومىرىمەن قوش­تاستى. اۋداندا بولماعان جاعداي تىر­كەلىپ، كۇنىنە 15-20 ادام ءولىپ جاتتى. ەش­كىم ونى ەسەپتەگەن جوق. ءالى دە جىلى­نا مىڭداعان ادام سول سىناقتاردىڭ كەسىرى­نەن قىرىلىپ جاتىر دەسەك، وتىرىك ەمەس. بىراق ەشقانداي ەسەپ جۇرگىزىلمەيدى. قازىر­گى پنەۆمونياڭىز دا سول كەزدە پايدا بول­دى (بۇل جاڭا اۋرۋ ەمەس).

سوندىقتان مەن كوتەرىپ وتىرعان ماسەلە پاندەميادان ءبىر مىسقال كەم ەمەس. 

 

بولاتبەك ناسەنوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار