مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا جاريالاعان «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا «سەمەي ءوڭىرى – قازاق تاريحىنداعى كيەلى ولكەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان ەلدىڭ رۋحاني دامۋىندا ەرەكشە ورنى بار سەمەي قالاسىن تاريحي ورتالىق رەتىندە بەلگىلەگەن ءجون. ۇلى اباي مەن شاكارىمنىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان ءوڭىر ايرىقشا قۇرمەتكە لايىق. وسىعان وراي, شاھاردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندى تۇردە دامىتىپ, ونداعى تاريحي-مادەني نىسانداردى جاڭا تالاپقا ساي جاڭعىرتامىز. ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى. سودان بەرى قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟ سەمەيدى تاريحي ورتالىققا اينالدىرۋ باعىتىندا نە ىستەلدى؟ جۋىقتا تاريحي شاھارعا ارنايى بارىپ, زيالىلاردىڭ ءىزى قالعان كونە نىسانداردىڭ جاعدايىمەن تانىسقان ەدىك.
سەمەي جانە سماعۇل سادۋاقاسوۆ
راس, سەمەيگە كەلگەن جۇرت اباي زامانىنىڭ, الاش كەزەڭىنىڭ رۋحىن سەزىنگىسى كەلەدى. سول داۋىردەن قالعان, ىشىنە سىر بۇككەن عيماراتتاردى كورگىسى كەلەدى. مۇنداي عيماراتتار سەمەيدە بارشىلىق. بۇل رەتتە اباي قورىق-مۋزەيى مەن «الاش ارىستارى – مۇحتار اۋەزوۆ» مۋزەي-ءۇيىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇدان باسقا اباي زامانىن, الاش قايراتكەرلەرى بيلىك قۇرعان ۋاقىتتىڭ تىنىسىن سەزدىرەتىن عيماراتتار دا بار ەكەن. مۇنى جۇرتتىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
اۋەلى بيىل 175 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتىپ جاتقان ۇلى اباي زامانىنان, الاشورداشىلاردان قالعان تاريحي ورىندارعا از-كەم توقتالساق.
اباي كوشەسىنىڭ ءبىر تۇسى «تاتكراي» دەپ اتالادى. بۇل جەردەگى ەسكى ۇيلەردى ەرتەدە تاتار كوپەستەرى سالعان. كوپەستەردىڭ قولدارىندا قارجى بار. قارجى بولعان سوڭ بيلىك تە بولدى. ال قازاقتىڭ ءومىر-تىرشىلىگى جاڭا سەمەيدە ءوتىپ جاتتى. بىرەن-سارانى عانا جەل قايىققا ءمىنىپ وڭ جاعالاۋعا وتە-تۇعىن. ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءوزى ومبىدان كەلە سالا ورتالىقتاعى شارۋالارىن ءبىتىرىپ, ارعى بەتكە الاش قالاسىنا اسىعاتىن. قالانىڭ سول جاعالاۋى رەسمي تۇردە الاش قالاسى اتانعانىمەن, بەلگى بولاتىنداي عيماراتتار ساقتالماعان ەكەن.
تاريحي دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, قازاقتار سول جاعالاۋدا تۇرعاندىقتان, سەمەي قالاسى سول جىلداردا التاي اۋماعىنا ءوتىپ كەتە جازداعان. 1919 جىلدارى اعايىندى بارانوۆتار قول جيناپ, كوپشىلىك قولداپ, «سەمەي التاي اۋماعىنا قارايدى» دەگەن شەشىمدى شىعارتىپ العان ەكەن. سودان سماعۇل سادۋاقاسوۆ سەمەيدىڭ رەسەيگە كەتۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ماسكەۋگە اتتانعان كورىنەدى. جالىندى جىگىت قازاق جەرى ءۇشىن لەنينگە دەيىن جەتىپ, شەشىمدى بۇزعىزعان. قابىلدانىپ كەتكەن شەشىمدى بۇزۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ول «سىبىردە بالەنباي وزەن بار, ءبارى ورىستىكى, قىرعىز اعايىنعا ءبىر وزەندى قيمايسىزدار ما؟» دەگەن ماعىنادا حات جازعان كورىنەدى. ءسويتىپ سەمەي قازاق ەلىندە قالدى. وكىنىشكە قاراي, قالادا سەمەيگە اراشا تۇسكەن الاشورداشىنىڭ اتىمەن اتالاتىن كوشە جوق. ەرتە مە, كەش پە, سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ اتىنا قالادان كوشە بەرىپ, قاسقايتىپ ءمۇسىنىن قويۋ دا بۇگىنگى قالا تۇرعىندارىنىڭ پارىزى بولسا كەرەك.
ال قالا تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن كونە نىساندار جايىندا الاشتانۋشى مۇرات كەنەمولدين اڭگىمەلەپ بەردى.
– قازاقتار سەمەيدىڭ سول جاعالاۋىندا تۇرعانىن بىلەسىزدەر. 70-80-جىلدارى كوپ قاباتتى پانەلدى ۇيلەر سالىنا باستاعاندا ەسكى نىساندار ءسۇرىلىپ كەتتى. جالپى, بۇل زارەچنايا سلوبودكا ەلدى مەكەنى 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنە دەيىن-اق ەل اۋزىندا الاش قالاسى بولىپ اتالىپ كەلگەن. وعان سەمەي قالاسىنداعى «قازىرگى زامان تاريحىنىڭ قۇجاتتاما ورتالىعىندا» ساقتالعان «پلان گورودا الاش ۋتۆەرجدەننىي 28-نويابريا 1916 گ.» دەپ اتالاتىن رەسمي قۇجات دالەل بولادى. وكىنىشكە قاراي, الاش قالاسىنىڭ اتاۋى 1927 جىلدىڭ 15 قىركۇيەگىندە وتكەن سەمەي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى جيىنىنىڭ قاۋلىسىمەن جاڭاسەمەي قالاسى بولىپ وزگەرتىلدى, – دەيدى م. كەنەمولدين.
الاشتانۋشى مۇرات كەنەمولديننىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدەگى الاشوردا ۇكىمەتى مەن وبلىستىق قازاق كوميتەتى, زەمستۆو باسقارمالارى كەڭسەلەرى, «سارىارقا» گازەتى جانە «اباي» جۋرنالى رەداكتسيالارى سەمەيدىڭ سول جاعالاۋىندا, ياعني الاش قالاسىنداعى ءابدىراحمان ءجۇسىپوۆ, قاراجان ۇكىباەۆ, الەكساندر ەرىكالوۆ سىندى داۋلەتتى, زيالى ازاماتتاردىڭ ۇيلەرىندە ورنالاسىپتى. سونىمەن قاتار وسى «وكەان» جانە «نوۆوسترويكا» بازارلارى اۋماعىندا بىرنەشە مۇسىلمان بەيىتتەرى ورنالاسقان. ءتىپتى بۇل اۋماقتاردا «موگيلنايا» دەگەن كوشە اتاۋى دا بولعان ەكەن. بۇل كونە زيراتتاردا 1830 جىلدارى الاش قالاسىنىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالاۋشىلار ءتىنىباي كاۋكەنوۆ پەن جولامان جانداربەكوۆ ءتارىزدى قازاقتىڭ يگى جاقسىلارى جەرلەنگەن.
كونەنىڭ كوزى – وڭ جاعالاۋدا
وڭ جاعالاۋداعى ەڭ ەسكى كوشە – قازىرگى اباي كوشەسى. مۇنداعى ەسكى عيماراتتاردىڭ كوبى كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ, بۇگىنگە جەتكەن. وڭ جاعالاۋ XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا تاتارلار كوشىپ كەلگەن سوڭ عانا جاڭارا باستاعان. بايقاپ قاراساق, ولار سالعان ۇيلەردىڭ ءالى سان عاسىر تۇرارى انىق. استىڭعى قاباتى كىرپىشپەن جينالىپ, ءۇستى بورەنەمەن كوتەرىلىپتى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, استىڭعى قاباتىندا جالشىلارى تۇرسا, ەكىنشى قاباتىندا وزدەرى تۇرعان. ال بالقاراعايدان قيىپ سالعان بىردەن-ءبىر سەبەبى – مۇنداي ۇيدە تۇرىپ, قاراعايدىڭ اۋاسىمەن تىنىستاعان ادام ەشقاشان قۇرت اۋرۋىمەن (تۋبەركۋلەزبەن) اۋىرمايدى ەكەن. قاقپالارى دا سول زامانعى ديزاينعا ساي قىزىل كىرپىشپەن ءورىلىپتى.
كونە كوشە بويىندا كۇمبەزى كوك تىرەپ تۇرعان – اعايىندى مۋسيندەردىڭ دەمەۋىمەن كوتەرىلگەن تاتار مەشىتى مەنمۇندالايدى. ءسال قيىستاۋ 1850 جىلدارى سالىنعان بۋ ديىرمەنى تۇر. تۇرعىندار بيدايلارىن وسىندا ارقالاپ كەلىپ, پۇل تولەپ, ۇن تارتقىزىپتى. ديىرمەن ءونىمدى جۇمىس ىستەپ, اۋقاتتارى ارتقان سوڭ عانا مەشىت سالعىزعان.
ەسكى ديىرمەننىڭ عيماراتىن جاقىننان كورمەك نيەتتە ەسىگىن بەتكە الىپ ەدىك, قىزمەتكەرى بولسا كەرەك, الدىمىزدان كەسە-كولدەنەڭ شىعىپ رۇقسات بەرمەدى. قىسقاسى – جەكە تەرريتوريا. الىستان قىزىقتاپ, سىرتىنان تاڭدانىپ قايتتىق. كىرپىشتەرى ءباز-باياعى قالپىندا.
سەمەيدىڭ نەگىزى, جۇرەگى – ەرتىستىڭ بويىمەن سوزىلعان اباي كوشەسى. كوشە بويىنداعى كونە عيماراتتاردىڭ كوبى ساقتالعان. ءبىرى دۇكەن, ەندى ءبىرى قاراپايىم وتباسىنىڭ تۇرعىن ءۇيى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قالا ىشىنە «ابايدىڭ جۇرگەن جولى» دەپ تۋريستىك مارشرۋت جاساپ, سول زاماننىڭ ەلەمەنتتەرىن پايدالانىپ, بەزەندىرىپ قويسا اباي زامانىنداعى رۋح سەزىلىپ تۇرار ەدى. باعىتتى تۇيەمويناققا بۇرىپ, ودان ءارى ءانياردىڭ ءۇيى, ابايدىڭ بارعان كىتاپحاناسى دەپ جالعاستىرا بەرۋگە بولار ەدى. ءانياردىڭ ءۇيى بۇگىندە ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايىنا قاراستى «الاش
ارىستارى – مۇحتار اۋەزوۆ» مۇراجاي-ءۇيى بولىپ تۇر. ۇلى اقىن توقتاپ جۇرگەن ەكى قاباتتى ۇيدە كەيىننەن ءاليحان بوكەيحان مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ وتباسىلارىمەن تۇرعانى بەلگىلى.
تۇيەمويناق دەيمىز, ۇستىنەن قاراعاندا تۇيە تارىزدەس ارال اباي زامانىنان بەرتىنگە دەيىن «پولكوۆنيچي وستروۆ» اتالىپ كەلگەن. تاتارلاردىڭ سابانتويى جىلدا وسىندا ءوتىپ, گۋبەرناتور دا وسى ارالدا دەمالعان. گۋبەرناتور وسىندا بولعان سوڭ تەلەگراف, پوشتا, ءبارى ورتالىقتا ەدى.
تەلەگراف عيماراتى توزىپ كەتكەن
تەلەگراف دەمەكشى, قازاقستانداعى تۇڭعىش تەلەگراف سەمەيدە بولعانىن جۇرتتىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس. 1915 جىلدارى بوي كوتەرگەن تەلەگراف عيماراتى بۇگىندە ءب ۇلىنۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. قابىرعاسىنداعى ءمارمار تاقتاسىنا قاراساق, 1989 جىلدان بەرى مەملەكەت قاراۋىندا كورىنەدى. مەملەكەتتىڭ قول قۋسىرا قاراپ قانا وتىرعانىنان نە قايىر؟! جوندەلمەسە, قايتا قالپىنا كەلتىرىلمەسە...
ءبىزدى نايمانباەۆ كوشەسىندەگى تاريحي تەلەگراف عيماراتىنا وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك ءاليحان وماربەكوۆ الىپ باردى. قالانىڭ ورتاسىنداعى عيماراتتى قاۋلاپ وسكەن تال جاسىرىپ تۇرعاندىقتان كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيدى. ەسىگىنىڭ الدىندا قوقىستىڭ قوس جاشىگى تۇر. جاقىنداپ سۋرەتكە تۇسىرە بەرگەنىمىز سول ەدى, الدىنان ءوتىپ بارا جاتقان قىز «نەۋجەلي ۆوسستانوۆيت؟» دەدى. نە دەرىمىزدى بىلمەي توسىلدىق. ءوزىن ولگا دەپ تانىستىرعان قالا تۇرعىنى تەلەگراف تاريحىن ولكەتانۋشى پاۆەل نيكولاەۆيچ جۋكوۆ جاقسى بىلەدى دەپ ءجون سىلتەدى, تەلەفون ءنومىرىن بەردى. حابارلاستىق.
– 1915 جىلى بوي كوتەرگەن قازاقستانداعى تۇڭعىش ارنايى تەلەگراف – وسى. عيماراتى وتە ادەمى, ۇلكەن ەدى. كەيىن لۋشينيكوۆ ەسىمدى ازامات قۇندى جادىگەرلەرمەن تولتىرىپ, مۇراجاي ەتتى. وكىنىشكە قاراي, ول ومىردەن وتكەن سوڭ تۇك قالمادى. قازىرگى قالعان بولىگى وسى عانا. قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. قولدا بار قۇندى عيماراتتاردىڭ ءبىرى, – دەيدى جاناشىرلىق تانىتقان پ.ن.جۋكوۆ.
1918 جىلى 20 ناۋرىزدا «الاشوردا» توراعاسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تاپسىرۋىمەن حالەل عابباسوۆ اۆتونوميا قۇرۋ جونىندە سەمەيدەن تەلەگراف ارقىلى ستالينمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن. سول جىلدىڭ ساۋىرىندە ءا.بوكەيحان, ءا.ەرمەكوۆتەرمەن بىرگە الاش اۆتونومياسىن الۋ جونىندە تەلەگراف ارقىلى ستالينمەن تاعى دا سويلەسكەن. 1918 جىلعى 21 ساۋىردە حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميسسارياتىنا جولداعان جەدەلحاتىندا الاشوردا اۆتونومياسىن دەرەۋ مويىنداۋ تۋرالى تالاپ قويادى. بىراق جاۋاپ بولماعان. دەمەك, الاشورداشىلار وسى تەلەگراف ارقىلى بايلانىسۋلارى ابدەن مۇمكىن.
تۇرمەنى دە تۋريستىك ورىنعا اينالدىرۋعا بولادى
قولدا بار دۇنيەنىڭ قادىرىن كەش ءبىلىپ جاتاتىنىمىز شىندىق. ونى ايتىپ وتىرعانىمىز, 1870 جىلدارى شويىن جولدىڭ بويىنا سالىنعان تاريحي تۇرمەنى دە جەرمەن-جەكسەن ەتىپتى. كىرپىشىن كولىككە تيەپ جاتقانىن كوزىمىز كوردى. بىلە-بىلسەك مۇندا ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇل, ءاليحان, احمەتتەر وتىرعان. كەيىن تاۋەلسىزدىك جولىندا قۇربان بولعان قايرات رىسقۇلبەكوۆتى دە وسىندا قاماعان.
يزولياتوردا ون بەس جىل باسشى بولعان ءاليحان وماربەكوۆ «تۇرمە دە تۋريستىك ورىنعا اينالار ەدى عوي» دەپ وكىنەدى.
– قازاقستاندا ءجۇز ەسكى عيمارات بولسا, ءبىرى وسى تەرگەۋ يزولياتورى ەدى. ارينە ادام جانىن تۇرمە تۇرشىكتىرەدى. بىراق بۇل – تاريح. مۇندا تالاي ادامنىڭ تاعدىرى قيىلدى. ءمادي ءانشى: «اباقتى قاتار-قاتار بولادى ەكەن, ىشىنە جاقسى جامان تولادى ەكەن» دەگەن. كوردىڭىز بە, ناقاقتان ناقاق قامالعان جاقسىلار دا بولعان. عيماراتتى ساقتاپ قالۋدىڭ جولى بار ەدى. بۇزىلار الدىندا شىرىلداپ, جازباعان جەرىمىز قالمادى. اقشانىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزىندە ادام پىكىرىن تىڭداي ما؟! قالا ورتاسى. ءۇي سالۋعا, بيزنەسكە ىڭعايلى جەر. ساتىلدى دا كەتتى, – دەپ كۇرسىندى ءا.وماربەكوۆ ءسۇرىلىپ كەتكەن تۇرمەنىڭ ورنىنا قاراپ.
قانشاما قان توگىلگەن, جان قيىلعان جەرگە ءۇي سوقسىن, بيزنەس نىسانىن كوتەرسىن, تىلسىم كۇشتىڭ اسەرى بولماس پا ەكەن دەگەن ۇرەيلى وي كەلەتىنى راس. بەرليندە «گەستاپو» دەگەن بولعان. ول كوممۋنيستەردى عانا قيناعان جوق, نەمىستەردى دە ايامادى. گەرمانيا نەگە «گەستاپونى» تاريحتان جوق قىلىپ جىبەرمەدى؟ ويتكەنى اقىلدى حالىق. ەرتەڭ حالىقتىڭ مادەنيەتكە دەگەن كوزقاراسى وزگەرەدى, ءال-اۋقاتى ارتادى, سەمەيگە اباي, ءاليحان, مۇحتارلاردىڭ جۇرگەن جەرىن كورەمىز دەپ تۋريستەر اعىلادى. سوندا «بۇل جەردە تۇرمە بولعان» دەگەننەن گورى, «بۇل – تۇرمە» دەسە, الدەقايدا ارتىق ەدى عوي.
ارالداعى ايگىلى الكاتراس تۇرمەسىنە دە تۋريستەر تولاسسىز قاتىنايدى. كەرەك دەسەڭىز, گەرمانياداعى مىڭداعان ادامنىڭ قانى توگىلگەن كونتسلاگەرلەر دە تاريحي نىسانعا اينالعان. ال بىزدىكى – ءبۇلدىرۋ, جويۋ. جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشتى تاسقا شاپقانداي بولىپ اتتاندايمىز. حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن باسشى بولسا, بۇيتپەس پە ەدىك. مىنە, سەمەيلىك زيالىلاردى وسى ماسەلەلەر تولعاندىرادى.
جەرگىلىكتى بيلىك پرەزيدەنت ماقالاسىنداعى تاپسىرمالاردى بۇلجىتپاي ورىندايتىن بولسا, قاڭىراپ تۇرعان تەلەگراف عيماراتى دا, 1875 جىلى سالىنىپ, ەكى رەت ورتكە ورانعان زووۆەتينستيتۋتتىڭ الىپ عيماراتى دا جونگە كەلتىرىلەر ەدى. جاڭارتىلماسا دا سىرتتان كەلگەن ەل ساناسىنا سىڭىرەتىن رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ورنىنا اينالدىرۋعا ابدەن بولادى.
مەرەي قاينار ۇلى,
جۋرناليست
سەمەي
