مەتەوريت قۇلاعان جەر

بۇدان بەرگى كەزەڭدە مەتەورولوگ ماماندار مەن عالىمدار ونىڭ قۋاتى ون مىڭداعان مەگاتوننا بومباعا تەڭ بولعاندىعى جونىندە ءارتۇرلى عىلىمي بولجامدار جاساعان. ءسويتىپ جويقىن جارىلىستىڭ تەرەڭدىگى 700 مەتر­گە دەيىن جەتىپ, اتالعان ۇزىندىق ولشەمىنە تەڭ قازانشۇڭقىر پايدا بولعان. ءارى مەتەوريتتىڭ اسا اۋىر سالماعىنان جەر قىرتىستارى توڭ­كەرىلىپ ءتۇسىپ, سونىڭ سالدارىنان بۇل ارادا شاتقالدار مەن شىڭدار ءتۇزىلىپتى. ونىڭ اۋماعى مەن ديامەترى التى شاقىرىمعا دەيىن سوزىلادى. ال جارىلىس تو­ڭىرەگىندەگى قىسىم جۇزدەگەن كيلوبارعا, سونىڭ ىشىندە تەمپە­راتۋرا بىرنەشە مىڭ گرادۋسقا جەت­كەنى جونىندە دە عىلىمي پايىم­داۋلار بار.

مەتەوريت قۇلاعان جەردە ونىڭ ۇساق­­تالعان سىنىقتارى مەن قال­دىقتارى قالۋى تابيعي جايت. بۇ­عان يمپاكتيت جانە تەكتيت دەگەن اتاۋلار بەرىلگەن. قاي­تالان­باس وقيعا ىرعىز دالاسىندا بول­عان­دىقتان اسپان دەنەسىنىڭ سى­نىقتارى «يرگيزيت» دەپ تە ايتى­لىپ ءجۇر. عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن تۇجىرىمدار ءدال وسى تەكتەس تاستار پلانەتانىڭ بىردە-ءبىر تۇك­پىرىندە كەزدەسپەگەنىن العا تارتادى. وسىلايشا ونىڭ جەر بەتىنەن تابىلۋى تەك جامانشىڭ كراتەرىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى دەسەك قا­تەلەسە قويماسپىز.

بۇگىندە جامانشىڭ شاتقا­لىنداعى كراتەر رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار گەومورفولوگيالىق نىساندار تىز­بەسىنە كىرەدى ءارى ايرىقشا قور­عالاتىن تابيعي اۋماقتار قاتا­رىنان ورىن الادى. بۇل جايت مەتەوريت قۇلاعان تۇس تۋريستىك, ەكو­لوگيالىق, عىلىمي جانە مادەني قۇندىلىق رەتىندە باعالانا الاتىنىن بىلدىرسە كەرەك. ناقتىراق ايتقاندا, جامانشىڭ مەتەوريت كراتەرى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 18 قاراشاداعى №1212 قاۋلىسىمەن بەكىتىل­گەن «رەس­پۋب­ليكالىق جانە حا­لىق­ارالىق ما­ڭىزى بار مەملە­كەت­تىك تابيعي قورىق قورىنىڭ گەو­لوگيالىق نى­ساندار تىز­بەسىندە» جيىرما بە­سىنشى نومىرىمەن تىر­كەلگەن. سو­نىمەن بىرگە تاڭ­عا­جايىپ نىسان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» جوباسى تىزبەسىنە ەنگى­زىلگەن. قازىرگى كەزدە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسى ەلىمىزدە باسىم باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. وسى ورايدا جا­مانشىڭ مەتەوريت كراتەرى وڭىردەگى تۋريستىك نىسانداردىڭ قاتارىندا تۇر­عا­نىن ايتۋعا ءتيىس­پىز. راسىندا دا ونىڭ تۋريستىك ورتالىققا وتە لا­يىقتى ەكەندىگى ەشقانداي تا­لاس تۋعىزبايدى. ەلىمىزدىڭ شالعاي وڭىر­­لەرىندەگى بىرقاتار تۋريستىك سي­پاتتاعى نىسانداردىڭ جاراق­تان­دىرىلۋى ءتيىستى الەمدىك تا­لاپ­تارعا ساي­كەس كەلگەنىمەن اۆ­­­تو­­­جولدىڭ ناشارلىعى, اسفالت توسەلمەگەنى, بارىنىڭ ءوزى ويقىل-شويقىل ەكەندىگى تۋريس­تەر تاسقىنىنىڭ تەجەلۋىنە اكە­لىپ سوقتىرىپ جۇرگەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇنداي جاع­دايدى باتىس قازاقستان وبلى­سىن­داعى بوكەي وردا تاريحي-مۋزەي كە­شەنىنە قاتىستى ايتۋعا دا بولار ەدى.

ال ىرعىز كەنتى ماڭىنداعى تۋريزمگە لايىقتى نىسان جونىندە بۇلاي دەۋدىڭ ەشقانداي ءجونى جوق. ويتكەنى تاقتايداي تەگىس «با­تىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حا­لىقارالىق جول-كولىك ءدالىزىنىڭ تۇسىندا ورنالاسقان شاتقالعا اۆ­توكولىك يەلەرى تۋريستەردى ءۇش-ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە شارشاتپاي جەتكىزە الادى. ايتسە دە ءبىز ىرعىز اۋدانىنا ءىسساپار كەزىندە جامانشىڭ مەتەوريت كراتەرىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ جونىندەگى ماسەلەلەر قاعابەرىستەۋ قالىپ جۇرگەنىن سەزىنگەندەي كۇي كەشتىك. اسىرەسە مۇندا ءالى كۇنگە دەيىن جەر بەتىندە بالاماسى جوق ەرەكشە نىساندى ساقتاۋ مەن قور­عاۋ جانە ونى ءىرى تۋريستىك با­عىت­قا اينالدىرۋ جونىندەگى جۇ­مىستار كەنجەلەپ قالىپ جۇرگە­نى ايقىن بايقالادى.

رەسپۋبليكامىزدىڭ وزگە وڭىر­لەرىندە وسى تەكتەس نىساندارعا «اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي» مارتەبەسى بەرىلىپ, ونى تەك ءوز ەلى­مىزدىڭ ازاماتتارىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وزگە مەملە­كەتتىڭ وكىلدەرىنە دە تانىتا الاتىنداي اۋقىمدى ءىس-شارالار ات­قارىلعان. بۇلاردىڭ قاتارىندا الماتى وبلىسىنداعى «ەسىك مەم­لەكەتتىك تا­ريحي-مادەني قورىق مۋزەيى» جا­نە اقمولا, سول­تۇستىك قا­زاق­ستان, تۇركىستان وبلىس­تارىن­داعى «قۇ­ماي», سىرىمبەت جانە وتىرار مەم­لەكەتتىك ارحەو­لو­گيالىق مۋزەي نى­ساندارى مەن قورىق­تارىن اتاۋعا بولار ەدى. سونىمەن بىرگە اتالعان تاريحي ورىندار سول وڭىرلەردىڭ ءباسى مەن ءيميدجىن كوتەرۋگە دە سەپتىگىن تيگىزىپ جۇرگەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

وسىنداي اتاۋعا جامانشىڭ كراتەرى دە ابدەن لايىقتى. اي­تا­لىق, ىرعىز اۋدا­نىن­داعى ءبىر توپ اعا بۋىن وكىلدەرى وعان «اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي» مارتە­بەسىن بەرىپ, ونى ىرعىز اۋدان­دىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋ­زەيىنىڭ فيليالى نەمەسە ءوز ال­دىنا دەر­بەس كوممۋنالدىق كاسىپ­ورىن رە­تىندە اشۋ قيسىندى بولاتىنى جو­نىندەگى وي-پى­كىرلەرىن العا تارتتى. زەر­دەلەي قا­راساڭىز بۇل وتە ورىندى ۇسى­نىس-تىلەكتەر ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

 بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە تيەك بولىپ تارتىلعان ماسەلە تۇرعىندار تاراپىنان 2019 جىلى تاعايىندالعان اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭ­دا­سىن ورازاليننىڭ ىرعىز اۋدانىنا العاشقى ساپارى كەزىن­دە دە كوتەرىلىپتى. سول كەزدە ول ىر­عىزدىقتار تىلەگىنە تۇسىنىستىك تانى­تىپ, 2019 جىلدىڭ 17 شىلدەسى كۇنى وسىعان وراي №53-تس حاتتاماسىن ازىرلەپ جامان­شىڭ اۋما­عىندا تۋريستىك جوبانى جا­ساق­تاۋ جونىندە اۋدان اكىمىنە ءتيىستى ورگاندارمەن جانە مۇد­دەلى ۇيىم­دارمەن قاجەتتى جۇ­مىس­تار جۇرگىزۋدى تاپسىرىپتى. ايتسە دە جوعارىدا ايتىلعانداي اق­توبە وبلىستىق مادەنيەت باس­قار­ماسى مەن وبلىستىق پلانەتاري جە­تەكشىلەرى بۇل ىسكە ءجۇردىم-بار­دىم قارايتىندىعى اڭعارىلادى.

ال تۇتاستاي العاندا وبلىس اكى­مىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «جا­مانشىڭ-2019» اتتى عىلىمي-تا­جىريبەلىك كونفەرەنتسيا وت­كىزىلگەن. سونىمەن بىرگە مەتەوريت قۇلاعان جەرگە عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيا­سى ۇيىمداستىرىلىپ, ونىڭ قۇ­رامىنداعى وتاندىق جانە شەتەلدىك بىلىكتى عالىمدار ءبىراز ۋاقىت بويى جۇمىس جۇرگىزگەن. وسى ەكسپەديتسيا كەزىندە بەلگىلى رەسەيلىك عالىم, پروفەسسور پاۆەل فلورەنتسسكي جامانشىڭنىڭ جارىلىستان پايدا بولعان ويپات ەكەنىن عىلىمي تۇردە تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ بەردى.

ءتۇيىپ ايتقاندا, جوعارىدا كورسەتىلگەن ماسەلەلەر شەشىمىن تاباتىن بولسا, ونىڭ جۇمىسىن العا باستىرۋعا بارلىق مۇمكىن­دىك بار. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن تابيعي-تاريحي ورىننىڭ اينالاسىنا جەمىس اعاشتارىن ەگۋ جانە كراتەردەن تابىلعان تەكتيتتەر مەن يمپاكتيتتەرگە ارنالعان ەكسپوزيتسيالار جاساقتاۋ كوزدەلگەن. بۇ­دان كەيىنگى كەزەكتە كراتەر ما­ڭىنا ەتنوگرافيالىق اۋىل ورنالاس­تىرىلىپ, مۇندا ۇلتتىق-مادەني قۇندىلىقتاردى زەردەلەۋ جونىندەگى جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. تەك ساباقتى ينە ساتىمەن بولسىن دەڭىز.

اقتوبە وبلىسى,

ىرعىز اۋدانى