قوعام • 20 تامىز، 2020

لينگۆيستيكالىق لاندشافت

88 رەت كورسەتىلدى

ابدەن جاۋىر بولعان تاقىرىپتى قايتا-قايتا قوزعاي بەرۋدەن ءمۇيىز شىقپاس دەيسىڭ. الايدا «جىلاماعان بالا» بولمايىق، مۇمكىن بىرەۋ-مىرەۋ ەستىپ قالار دەگەن دامەدەن ماقۇرىم ەمەسپىز.

جەر-جاھانداعى ءبىراز مەملەكەتتىڭ استانالارىنا تابانىمىز ءتيىپتى. ونىڭ ىشىندە وزگەنىڭ وتارى بولعانى دا، ەشقاشان تىزەسىن ەشكىمگە بۇكپەگەنى دە، تاۋەلسىزدىككە ءبىز سياقتى سوڭعى 30 جىلدىڭ كولەمىندە قولدارى جەتكەنى دە بار ەكەن. ال استانا دەگەن جاي قالا ەمەس، سول مەملەكەتتىڭ بەتكە ۇستار مىقتى نىشانى، كەلگەن مەيمانعا ۇلتىنىڭ تاريحى مەن بەت-بەينەسىن تانىتاتىن سيمۆولى ءتارىزدى. ونى اۋەجايدان تۇسكەن سوڭ جول بويىنداعى كوشەلەرگە كوز تاستاپ-اق اڭعارىپ جاتاسىڭ.

ءبارىن تىزبەلەمەي، وزىمىزدەن ونشا الىس ەمەس بەيجىڭ، دەلي، باكۋدى الايىق­شى. ءۇندىستان اعىلشىنداردىڭ وتارى بولعانى ايان، الايدا مۇندا تابانىمىز تيگەن ساتتەن باستاپ ەسكى دەليدە دە، جاڭا دەليدە دە ءۇندى حالقىنىڭ ۇلت­تىق رۋحى مەنمۇندالايتىنىن بايقا­دىق. ال باكۋ – تاۋەلسىزدىكتى بىزبەن قاتار العان ەلدىڭ استاناسى. بىراق باكۋ كوشە­لەرى ءسىزدىڭ قاي ەلدىڭ استاناسىندا جۇر­گەنىڭىزدى ەش ۇمىتتىرمايدى. كوشەدەگى كورنەكى­لىكتىڭ ءبارى، دۇكەندەر مەن مەيمانحانا، مەي­رام­حانالاردىڭ اتتارى دەيسىز بە، تەگىس ازەربايجان تىلىندە. ىشىنە ەنسەڭىز، الدى­ڭىزدان ەلدىڭ ۇلتتىق تاعامى شىعادى.

دەلي داڭعىلدارىنان دا، بەيجىڭ كوشە­­سىنەن دە، ءوز جازۋلارىن، ءوز تىلىندەگى سوزدەرىن كورەسىز. وسىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا سىرتتان كەلەتىن قوناقتاردان كەندە ەمەس. تۋريستەر دە، بىلايعى ىسساپارمەن جۇرگەندەر دە اعىلىپ جاتىر. سىرت كوزگە ءوز مادەنيەتىن قاراپايىم عانا كورىنىسپەن بايقاتا بىلگەنىنە ەرىكسىز ريزا بولاسىڭ.

ال ءبىزدىڭ استانامىزدا اينالامىزدى قورشاعان لينگۆيستيكالىق لاندشافت قانداي؟ ءوزىمىز-اق ءبىر كوز جۇگىرتەيىكشى. ءىرى ويىن-ساۋىق، ساۋدا ورىندارىنىڭ كوبىنىڭ اتاۋلارى جاقسى-اق. «حان شاتىر»، «سارىارقا»، «كەرۋەن»، «الەم»، «شاپاعات»، «راحمەت»، «كەرەمەت»، «دۋمان» سىندى جازۋلار تىلگە جەڭىل، كورەر كوزگە سۇيكىمدى. بىراق ىشىنە ەنسەڭىز، قازاقشا جازۋى بار بۋتيك تاپپايسىز عوي. ەكسپو وتكەن اۋماقتا «MEGA Silk Way» ورتالىعى بار. ناناسىز با، نانبايسىز با، وسى اتشاپتىرىم ۇلكەن ورتالىقتىڭ ءىشىن قانشا ارالاسام دا «التىن الاڭ» دەگەننەن باسقا بىردە-ءبىر قازاق تىلىندە، قازاق الىپبيىندە ماڭدايشاسىندا جازۋى بار، جۇرەككە جىلى تيەر دۇكەن تاپپادىم. لاتىن ارپىمەن «Barys فان-شوپ»، «Balausa Jewelry»، «Kazyna Gold» سىندى ءۇش-ءتورت ارالاس ءتىلدى جازۋدى قاناعات تۇتپاساڭىز، وزگەگە اۋرە بولماي-اق قويىڭىز.

ەلورداعا كەلگەن ادام سوقپاي كەتپەي­تىن، سىرت ساۋلەتىمەن تارتىپ تۇراتىن «حان شاتىر» ساۋدا ورتالىعىندا 182 بۋتيك بار ەكەن. سونىڭ ىشىندە «بىلەزىك»، «ديدار» دەگەن ەكى عانا قازاقشا جازۋ تاپتىم. بۇل – قالاداعى وسىنداي ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بارىنە ءتان جاعداي. قىسقاسى، ءسىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسىندا ەمەس، وزگە مەملەكەتتە جۇرگەندەي بولاسىز.

ساۋدا ورتالىقتارىنان شىعىپ كوشە ارالاساڭىز، «نۋ پاناەحالي»، «دوروگايا، يا پەرەزۆونيۋ» دەگەندەر مەن وڭشەڭ ەۋروپاعا بەت بۇرعان جات ءتىلدى اتاۋلار اراسىندا «كوكساراي»، «دالا»، «مەدەۋ»، «جىبەك جولى»، «Qazan»، «جەتى قازىنا» ءتارىزدى باس-اياعى 30-40-قا جەتەر-جەتپەس مەيرامحانا، ءدامحانا، دۇكەن قالىڭ نوپىرگە جۇتىلىپ، ءوزىڭىزدى قازاق ەلىنىڭ استاناسىندا ءجۇر دەگەن اسەردەن الىستاتا بەرەدى.

ءبىز، ءسىرا، اسىرە ەلىكتەگىش حالىقپىز. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالداردان نەنى اڭعارۋعا بولادى؟ بيلىك تاراپىنان ەلور­داداعى ءىرى ورتالىقتارعا اتاۋ بەرىلگەندە ۇلتتىق ەرەكشەلىك كادىمگىدەي ەسكەرىلەدى ەكەن. ال ىشىنە كىرسەڭ، مازمۇن باسقاشا. بۇگىنگى زامان – جەكەمەنشىكتىكى. بۋتيك يەلەرى مەن مەيرامحانا، ءدامحانا، دۇكەن، مەيمانحانا اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ قوجايىنى – جەكە ادامدار، ءوز ورتامىزدان شىققان كاسىپ يەلەرى. ەندەشە، نەگە ءوز قولى وزدەرىنە جەتكەن حالىق ءوز ەرەكشەلىگىن ساقتامايدى؟ باكۋگە بارىپ ازەربايجاننىڭ، دەليگە بارىپ ءۇندىنىڭ پاتريوتتىعىنا قاشانعى قىزىعامىز؟ نەگە بىزدەر انا ءتىلىمىزدى الدىمەن ءوزىمىز قۇرمەتتەپ، وزگەنى دە ساناسۋعا ۇيرەتپەيمىز؟ سوعان دا ۇكىمەت كىنالى مە؟ جوق، ار جاعىندا اسىرە ەلىكتەپ، اعىلشىنشا، ءيا ورىس تىلىندە جازسام بەدەلدىرەك، جۇرتقا وتىمدىرەك بولادى دەگەن جالتاقتىق پەن ءوز قاعىنان جەرۋشىلىك بار. مۇنى مويىنداۋ كەرەك، ايتپەسە ءبىزدى قورشاعان لينگۆيستيكالىق لاندشافت وزگەرمەك ەمەس!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار