ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى كەڭەس وداعى – ورتاق وتانىمىز بولدى دەسەك تە, سول وتاندى قورعاعان قانشاما بوزداق – اعا-اپالارىمىزدىڭ ەرلىگى لايىقتى باعاسىن الا المادى. باۋىرجان مومىش ۇلى, راحىمجان قوشقارباەۆ, حيۋاز دوسپانوۆالاردىڭ تاعدىرى وسىعان دالەل.
مۇنداي تاعدىر تەك ادام ەمەس, ەلدى مەكەندەرگە دە قاتىستى بولادى ەكەن. ەلىمىزدەگى «گەنەرالدار كەڭەسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى پرەزيديۋمى توراعاسىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى گەنەرال-مايور ماحمۇت تەلەعۇسوۆ ەل پرەزيدەنتىنە حات جازىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسكەرىلمەي جۇرگەن ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارىپتى.
ادەتتە «ەشكىم دە, ەش نارسە دە ۇمىتىلمايدى» دەپ جاتامىز. ماحمۇت وتەگەن ۇلى رەسەي فەدەراتسياسىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەلدى مەكەندەرگە «قاھارمان داڭقى» قۇرمەت بەلگىسى بەرىلەتىنىن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى كەزىندە جاۋ بومباسىنىڭ استىندا قالىپ, وتقا ورانعان ەلدى مەكەندەر بار بولعانىمەن, ول وسى كەزگە دەيىن ەسكەرىلمەي, لايىقتى باعاسىن الا الماي كەلە جاتقانىن ايتادى. «بۇل تاريحي ادىلدىك ەمەس» دەيدى گەنەرال.
ماسەلەن, كەڭەس وداعى قورعانىس حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ءستاليننىڭ 1941 جىلعى 26 قاراشاداعى №0444 قاۋلىسىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك, كازتالوۆ, وردا (قازىرگى بوكەي ورداسى) مەن فۋرمانوۆ اۋداندارى ستالينگراد اسكەري وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. مىنە, وسىنىڭ ءوزى-اق اتالعان ءوڭىردى سوعىس وتكەن اۋماق دەپ تانۋعا جەتكىلىكتى. ويتكەنى وسى اۋدانداردىڭ جەرگىلىكتى حالقى سول زۇلمات كۇندەردىڭ ىزعارىن انىق سەزدى, اۋىرتپالىعىن ءبىر كىسىدەي كوتەردى.
گازەتىمىزدىڭ بيىلعى 29 ساۋىردەگى سانىندا جاريالانعان «جەل وتىندەگى جانىبەك» اتتى ماقالادا سوعىس جىلدارى جانىبەك اۋدانىنىڭ فاشيست شابۋىلىنان تارتقان زاردابى تۋرالى جازعان ەدىك. جانىبەك ەمەس, وسى كۇندەرى بوكەي ورداسى اۋدانى دا تۇراقتى تۇردە اۋە شابۋىلىنا ۇشىراپ وتىرعان. ماسەلەن, 1942 جىلدىڭ 12 تامىزىنا باستاپ جاۋ ۇشاقتارى شوڭاي تەمىرجول ستانساسىن – 24, سايقىندى – 36, جانىبەكتى – شامامەن 40 رەت بومبالاعان ەكەن. ناتيجەسىندە, 300-دەن كەم ەمەس بەيبىت تۇرعىن مەن اسكەريلەر قازا تاۋىپ, 250 ادام ءتۇرلى دارەجەدە جاراقات الدى. تەك جانىبەك پەن بوكەي ورداسى اۋدانىنا كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق شىعىن 7161,7 مىڭ سومدى قۇراعان.
«سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندەگى جاۋ بومباسىنىڭ نەگىزگى نىساناسى ساراتوۆ تەمىرجول ستانساسى بويىمەن جالعاساتىن جەراستى مۇناي قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى ەدى. شوڭايدا مۇناي ايداۋ ستانساسى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن-ءتىن. ستالينگراد مايدانىنا قارۋ-جاراق, جانارماي, ازىق-ت ۇلىك پەن مەديتسينالىق كەرەك-جاراق, كيىم-كەشەك وسى اۋداندار اۋماعىنداعى تەمىرجولمەن تاسىمالدانعان ەدى. وسى سەبەپتى دە بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋداندارى جاۋ بومباسىنىڭ استىندا قالدى. 1942 جىلى سايقىن ستانساسىندا ستالينگراد مايدانىنان شىققان 196-گاتچينسك اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جارالى جاۋىنگەرلەرىن تاسىمالداعان سانيتارلىق پويىزدى جاۋ ۇشاقتارى بومبالادى», دەپ جازادى گەنەرال.
سول شابۋىل كەزىندە قازا تاپقان اسكەردىڭ سۇيەگى 1984 جىلى عانا تابىلىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەندى. 2019 جىلى راۆنيننىي رازەزى ماڭىنداعى تەمىرجول بويىنان 74-تەڭىز اتقىشتار بريگاداسى اسكەرلەرىنىڭ سۇيەگى تابىلىپ, جەرلەندى. ستالينگراد قالاسىنداعى «كراسنىي وكتيابر» مەن «بارريكادا» زاۋىتتارىنىڭ تىلعا كوشىرىلگەن جۇمىسشى وتباسىلارى دا جاۋ بومباسىنان قازاق توپىراعىندا اجال قۇشتى. ولار دا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كۇشىمەن جەرلەنىپ, بەلگى قويىلدى.
سول جىلدارى جانىبەك اۋدانىندا 8-اۋە اسكەري ارمياسىنىڭ رەزەرۆتىك شتابى بولدى, زاپاستاعى اسكەري اەرودروم, 57-اۋە جانە 1-تانك بولىمدەرىنىڭ قارۋ-جاراق جانە ازىق-ت ۇلىك قويمالارى سالىندى. اۋدان ورتالىعىندا مەكتەپ عيماراتتارىندا ءۇش اسكەري گوسپيتال جاساقتالدى.
1942 جىلى اۋدان اۋماعىندا اەرودرومدار جەدەل سالىنىپ, 8-اۋە اسكەرى ءبولىمىنىڭ ورنالاسۋىنا ءتيىستى كومەك كورسەتىلدى. بۇل جەرگىلىكتى پارتيا كوميتەتىنىڭ وراسان زور قولداۋى ارقاسىندا عانا جاسالعانىن 8-اۋە اسكەرى كومانديرىنىڭ ساياسي جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور ا.ۆيحارەۆ ارنايى اتاپ, العىس بىلدىرگەن.
شوڭاي جانە سايقىن ستانسالارىندا زەنيت باتارەيالارى ورناتىلىپ, اۋە پولكتەرى, سانيتارلىق-اسكەري قامتاماسىز ەتۋ بولىمدەرى ورنالاستىرىلدى. بوكەي ورداسى اۋىلىندا ۇشقىشتار جانە اسكەري قىزمەتكەرلەر دايارلايتىن نالچيك اسكەري ۋچيليششەسى ورنالاستى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاتارىنان ساننۇسقاۋشىلار مەن مەرگەندەر دايارلاۋ كۋرستارى جۇرگىزىلدى.
ون التى جاستاعى مەكتەپ وقۋشىلارى – كومسومولداردان قۇرالعان اسكەري شتاب اسكەري پويىزداردى نىسانا قىلعان جاۋ ۇشاقتارىن شاتىستىرۋ ءۇشىن جالعان اەرودروم قۇراستىردى.
شوڭاي – سايقىن – جانىبەك تەمىرجول ستانسالارىن 7 زەنيتتىك برونەپويىز, 629, 731 جانە 788 جويعىش اۋە پولكتەرى, 21 جاۋ ۇشاعىن اتىپ تۇسىرگەن, بۇدان باسقا 3 جاۋ ۇشاعىن جويعان 102-پۆو جويعىش اۆياتسيالىق ديۆيزيا قورعادى. جانىبەك اسپانىن قورعاۋدا ۇشقىش-كۋرسانتتار د.گۋدكوۆ پەن س.تانوۆ گاستەللو ەرلىگىن قايتالادى.
جانىبەك جانە بوكەي ورداسى اۋداندارىنىڭ چەكيستتەرى 1942 جىلدىڭ قىركۇيەگى مەن 1944 جىلدىڭ مامىرى ارالىعىندا جانىبەك – سايقىن – شوڭاي تەمىرجولى جەلىسىن جارۋعا بەكىنگەن ديۆەرسانت-پاراشيۋتيستەر توبىمەن قارۋلى قاقتىعىستا ەرلىكپەن ارەكەت ەتتى.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك مەن بوكەي ورداسى اۋداندارى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى ەردەنبەك نەتقاليەۆ, نيكولاي چۋريكوۆ, مانشۇك مامەتوۆا, احمەديار قۇسايىنوۆ, تەمىر ماسين, حالىق قاھارمانى حيۋاز دوسپانوۆانىڭ جانە باسقا دا تولارساقتان قان كەشىپ, وتان قورعاۋدا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن ۇل-قىزداردىڭ كىشى وتانى.
جانىبەك اۋدانىنان 3602 ادام مايدانعا الىنسا, سونىڭ 2341-ءى ۇرىس دالاسىندا قازا تاپتى. بوكەي ورداسى اۋدانىنا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان 4613 ادامنىڭ 3028-ءى تۋعان جەرگە ورالعان جوق.
ۇلى جەڭىسكە تىل ەڭبەككەرلەرى دە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
فاشيستەر باسىپ كىرگەن اۋماقتان جەر اۋدارىلعان ەۆرەي مەن نەمىس وتباسىلارى جانىبەك اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنە ورنالاستىرىلدى. جاپپاي كوشىرىلگەن كوپپەن بىرگە ۆورونەج, ۆوروشيلوۆگراد, روستوۆ, ستالينگراد وبلىسى مەن قالماق اكسر, كراسنودار مەن ستاۆروپول ايماعىنىڭ كەڭشار مەن ۇجىمشارلارىنان 87 300 باس ءىرى قارا, 439 100 باس قوي مەن ەشكى, 24 600 باس جىلقى, 1700 باس تۇيە اكەلىندى. جەرگىلىكتى اتقارۋ كوميەتەتى مەن اۋدان تۇرعىندارى وسى كوشىپ كەلگەن قاۋىم مەن مالدى ورنالاستىرۋ, ولاردى ءۇي-جاي, ازىق-ت ۇلىكپەن, مالىن جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن ۇتىمدى ۇيىمداستىردى. كەيىن جاۋ باسىپ العان اۋماقتار ازات ەتىلگەننەن سوڭ جەر اۋدارىلعانداردىڭ ءوز وتاندارىنا امان-ەسەن ورالۋىنا جاعداي جاسادى.
جانىبەك اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ستالينگراد مايدانىنا 346 باس ءىرى قارا, 4 590 كيلو ەت, 164 كيلو ۇن, 556 كەلى سارى ماي, 155 دانا قىسقا تون, 350 كەۋدەشە, 600 جۇپ بايپاق, 1 041 دانا قولعاپ, 1 165 دانا باس كيىم, 423 جىلى شالبار, 4340 كەلى ءجۇن, 42 500 رۋبل, 124 920 سوم كولەمىندە مەملەكەتتىك زايم جىبەرگەن ەكەن.
بوكەي ورداسى اۋدانى 1942 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 4 592 كيلو ەت, 360 كيلو سارى ماي, 3 610 كيلو ۇن, 245 دانا قۇس (ەت تۇرىندە), كيىم-كەشەك, ماحوركا, 23 ملن سوم اقشالاي جىبەرگەن. روستوۆ وبلىسىنا 100 شاقتى ءىرى قارا, ۋكراينا, دونباسس, ستالينگرادقا ەكى اي ىشىندە تانك كولونناسىن قۇرۋ ءۇشىن 5 ملن 300 مىڭ سوم جيناعان. 1942-1943 جىلدارى مايدانعا مۇنداي كومەك بىرنەشە مارتە كورسەتىلدى.
كەڭەس وداعى حالىق كوميسسارياتىنىڭ قاۋلىسىمەن 1947 جىلدان باستاپ, سوعىس كەزىندە زارداپ شەككەن اۋدانداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جيىرما جىل بويى ۇزدىكسىز ارنايى قارجى ءبولىپ كەلدى. بىراق قازاقستانداعى بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋداندارىنا بۇل تيمەدى. ويتكەنى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلىعى «اسكەري ۇرىس ارەكەتتەرى ەدىلدەن اسقان جوق» دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الدى. بۇل تۇجىرىم بويىنشا قازاقستاندىق اۋماق مايدان دالاسى بولعان جوق, ياعني اسكەري ۇرىس امالدارى ورىن المادى. وسى سەبەپتى, جانىبەك پەن بوكەي ورداسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنا ەنگىزىلگەن جوق.
«پرەزيدەنت مىرزا! جوعارىدا ايتىلعان تاريحي دەرەكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك پەن بوكەي ورداسى اۋداندارىنا «قاھارمان اۋدان» قۇرمەت اتاعىنا بەرۋگە ىقپال ەتۋىڭىزدى وتىنەمىز» دەيدى ءوز حاتىندا «گەنەرالدار كەڭەسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى پرەزيديۋمى توراعاسىنىڭ ۋاقىتشا مىندەتىن اتقارۋشى, گەنەرال-مايور ماحمۇت تەلەعۇسوۆ.
بۇل تىلەككە ەلىمىزدەگى « ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى, تىل ەڭبەك ارداگەرلەرى مەن سوعىس بالالارى كەڭەسى» قوعامدىق قورى, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جانىبەك جانە بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ ارداگەرلەرى, جالپى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ارداگەرلەرى تولىق قوسىلعان.
ايتا كەتەيىك, بيىلعى 9 مامىر – جەڭىس كۇنى قۇرمەتىنە جانىبەك جانە بوكەي ورداسى اۋداندارىنىڭ ورتالىعىندا «قاھارمان اۋدان» دەگەن جازۋى بار ەسكەرتكىشتەر اشىلدى. بىراق بۇل مارتەبە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن بەكىتىلسە قۇبا-قۇپ دەيدى قاھارمان اۋداندار تۇرعىندارى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
