سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر الىشەر عۇماروۆ پەن مەيىربەك تاجقۇرانوۆ
مۇحامەد-سالىقتىڭ مەكەنى
جالپى, بوعدا تاۋى ەكەۋ. ءبىرى, ياعني ۇلكەن بوعدا تاۋى قازىرگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ استراحان وبلىسى اۋماعىندا, قازاقستان-رەسەي شەكاراسىندا جاتىر. ونىڭ سىڭارى كىشى بوعدا تاۋى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بوكەي ورداسى اۋدانىندا ورنالاسقان. ەكى تاۋدىڭ اراسى 40 شاقىرىم عانا.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, بوعدا تاۋلارى ءبىر كەزدەرى وسى جەردى جايلاعان قالماقتاردىڭ قاسيەتتى مەكەنى بولعان ەكەن. ەدىل قالماقتارى اراسىندا ساقتالعان اڭىز بويىنشا جوڭعاردىڭ قوس باتىرى جاڭا قونىسقا – ەدىل مەن جايىقتىڭ اراسىنا سوناۋ الاتاۋدان ءبىر-ءبىر تاۋدى ارقالاپ اكەلمەك بولىپتى. قوس باتىر ءارى تاقۋا, ءدىندار ەكەن. دىتتەگەن جەرىنە جاقىنداعان كەزدە الگى جىگىتتەر قازاقتىڭ سۇلۋ قىزىن كورىپ قالىپتى. بۇعان دەيىن كوڭىلىن ەشبىر ءدۇنياۋي قىزىققا بۇرماي كەلگەن تاقۋالاردىڭ جۇرەگى شىداماي, وزگەشە بۇلك ەتە قالىپتى دەيدى. سول كەزدە ارقاداعى ءزىل باتپان تاۋ ەڭسەنى باسىپ, ەكەۋى دە ءسۇرىنىپ, ەتپەتىنەن قۇلاپ تۇسسە كەرەك. تاۋ جىنىستارىنىڭ كەي تۇسى قىپ-قىزىل بولۋى – باتىردىڭ قانى ەكەن دەسەدى اڭىزدا...
ال قازاقتاردىڭ بۇل بيىكتى نەگە جامانتاۋ اتاعانى بەلگىسىز. كوكتەم شىعىپ, كۇن جىلىسىمەن-اق بۇل تاۋدىڭ قوينى-قونىشىنان مىڭ سان جىلان جىلجىپ شىعىپ, شىڭ باسىنا جينالاتىنىن, جىلاننىڭ كوپتىگىنەن تاۋ-تاس كورىنبەي كەتەتىندىگىن كورگەن جۇرت ونى جامانتاۋ دەپ اتاعان دەيدى ءبىر اڭىز.
دەگەنمەن, كىشى بوعدا, جامانتاۋ ءوڭىرى اۋەلدەن جايلى قونىس, جەرۇيىق مەكەن بولعان. بوكەي مەن جاڭگىر بيلەگەن ىشكى وردا حاندىعىندا بۇل قونىسقا ساراي ماڭىنداعى اقسۇيەك قوجالار باۋىر باسقان. بۇگىندە تاۋ باۋرايىندا ساقتالعان كونە قورىمدا ساقتالعان قۇلپىتاس دەرەگى بۇل ءوڭىردىڭ يەسى – قوجا رۋى وكىلدەرى بولعانىن كورسەتىپ تۇر.
قوجا دەمەكشى, وسى ءوڭىردىڭ ەڭ ايگىلى وكىلى – قازاقتان شىققان تۇڭعىش ەتنوگراف عالىمداردىڭ ءبىرى, ورىس گەوگرافيا قوعامىنا مۇشە بولعان مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ. نەبارى 39 جىل ءومىر سۇرسە دە وشپەستەي ءىز قالدىرعان, تالاي-تالاي تانىمدىق ماقالاسىمەن قازاقتى كۇللى رەسەي پاتشالىعىنا تانىتقان باباجانوۆتىڭ قونىسى تورعاي – وسى جامانتاۋدان تاياق تاستام جەردە. 1869 جىلى باسقۇنشاقتىڭ وڭ جاعىنان 70 جىلعا جەر الىپ, جەكە شارۋاشىلىعىن قولعا العان مۇحامەد-سالىق وسى جەرگە ەكى باق ورناتقان. ءسويتىپ ەكى جىل ىشىندە, ءوزى قايتىس بولعانشا 1200 ءتۇپ الما مەن المۇرت اعاشىن, 400 ءتۇپ شيە, مىڭعا جۋىق تاڭقۋراي مەن قاراقات كوشەتىن وتىرعىزىپ ۇلگەرگەن. ودان بولەك ءۇيىر-ءۇيىر اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرىپ, بايگە اتتارىن باپتاعانى دا بەلگىلى. ءوز زامانىنان وزىق تۋعان وعلاننىڭ اتاقونىسى, زيراتى كسرو كەزىندە اسكەري سىناق الاڭىندا قالىپ, ۆانداليزمگە ۇشىراعان ەدى. 2001 جىلى عالىمنىڭ سۇيەگى قازىلىپ الىنىپ, حان ورداسى اۋىلىنا, جاڭگىر حاننىڭ جانىنا جەرلەندى, باسىنا كەسەنە ورناتىلدى.
پوليگون تەپكىسىندە
رەسەيدىڭ كاپۋستين يار زىمىران پوليگونى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىسىمەن, 1946 جىلدىڭ 13 مامىرى كۇنى قۇرىلدى. ورتالىق شتابى استراحان وبلىسىندا ورنالاسقانىمەن, پوليگوننىڭ نەگىزگى بولىگى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا. سونىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتكەن جامانتاۋ دا بار. اسكەريلەر ءدال وسى جەرگە ءتۇرلى عيمارات, جەراستى بۋنكەرلەرىن سالىپ, ونى اۋىر زىمىراندارمەن اتقىلاپ, كوپتەگەن سىناق وتكىزگەن.
مۇحامەد-سالىق باباجانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن كوپ جىل زەرتتەگەن پروفەسسور ن.پ.يۆلەۆ 1991 جىلى ەتنوگراف عالىمنىڭ زيراتىن ىزدەپ بارعاندا كورگەن كورىنىستى بىلاي سۋرەتتەيدى:
«...شوپان اۋىلىنان ەڭىسكە قاراي ون شاقتى كيلومەتر جۇرگەن سوڭ ايدالادا شاعىن قالاشىق كورىندى. بىراق وعان بارار جول جابىق ەكەن. شلاگباۋم ورناتىلعان تەكسەرۋ بەكەتىنە جولىققان ءبىزدىڭ جولباسشىمىز ءبىراز كىدىردى. بەكەتتەن شىققان اسكەريلەردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ كولىگىمىزگە وتىرىپ, اسكەري قالاشىققا كىرگىزبەي, سول جاعىمەن اينالىپ وتكىزدى. جولدىڭ ويران بوتقاسى شىققان, شۇڭقىر-شۇڭقىر, سىنعان اينەك, مايىسقان تەمىردەن كورىنبەيدى. گارنيزوننىڭ شىعىس بەتىندەگى شاعىن توبەشىككە اكەلىپ, «وسى جەردە مۇسىلمان زيراتى بولعان» دەپ كورسەتتى.
اۋماعى شامامەن 50 دە 50 مەترلىك شاعىن توبە ەكەن. تومپەشىك-تومپەشىك قابىر ورىندارى بايقالادى. تاس-تالقانى شىققان قۇلپىتاس سىنىقتارى. ونىڭ زيرات تاسى بولعاندىعىن اراب جازۋلارىنان عانا بايقايسىڭ... جولباسشىمىز بىلىنەر-بىلىنبەس ءبىر تومپەنى كورسەتىپ, «مۇحامەد-سالىق باباجانوۆتىڭ زيراتى وسى» دەدى. كەزىندە باسىندا قۇلپىتاسى, ۇستىندە قاراعاي ءۇيى بولعان دەسەدى... قازىر ەشتەڭە دە قالماعان. مارقۇمنىڭ تۋىستارى ايتۋلى عالىمنىڭ زيراتى ۇمىت قالماسىن دەپ اينالاسىندا شاشىلىپ جاتقان قۇلپىتاس سىنىقتارىن ءۇيىپ كەتكەن ەكەن, بار بەلگى سول عانا...».
زىمىران سوققىسىنان اسىرەسە كىشى بوعدا تاۋى قاتتى زارداپ كورگەن. جاقىندا سول جەردە بولعان ورالدىق ارىپتەسىمىز الىشەر عۇماروۆتىڭ اۋەدەن تۇسىرگەن بەينەجازباسىنا قاراساڭىز, جامانتاۋدىڭ «سەكپىلى» اي بەتىنىڭ پەيزاجىنا ۇقسايدى. وسى ولكەگە 2017-2020 جىلدارى بىرنەشە مارتە عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعان عالىم, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ماحامبەت اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى قاجىمۇرات احمەدەنوۆ كىشى بوعداداعى شۇڭقىرلاردىڭ قايسىسى تابيعي كارست ويىقتارى, قايسىسى زىمىراننان قالعان ءىز ەكەنىن ايىرۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. جەتپىس جىلدان استام اسكەريلەردىڭ تابانى استىندا جاتقاندىقتان, كىشى بوعدا تاۋى عىلىمي جاعىنان دا تولىق زەرتتەلمەگەن.
مىنە, پوليگون اياسىندا قالعان اتاقونىسىنداعى بابالار زيراتىنا بارۋ ءۇشىن اسكەريلەردەن رۇقسات سۇراپ جۇرەتىن جەرگىلىكتى حالىق 2017 جىلى «قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتىك ۇشۋ-سىناۋ ۋچاسكەسىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما» قايتا قارالىپ, 1371 گا القاپ مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلعانىن ەستىپ, ەرەكشە قۋانعان بولاتىن. الايدا بۇل قۋانىش ۇزاققا بارمادى.
اسكەريلەردەن بوساعان كىشى بوعدا تاۋىنىڭ تاستى جىنىسىن بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋداندارىنا سالىنىپ جاتقان جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعان.
عالىمدار نە دەيدى؟
ارينە ورال قالاسىنان 600 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان بوكەي ورداسى, جانىبەك اۋداندارىنا جول سالۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. وسى شالعايلىعىنا بايلانىستى جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماتەريالداردى جەتكىزۋ شىعىنى دا تىم جوعارى بولىپ, شىعىندى ازايتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن ەدى. ياعني بوكەي ورداسى اۋدانى اۋماعىندا جاتقان كىشى بوعدا – جامانتاۋدىڭ تاستى جىنىسىن جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋ كەرەك دەگەن ۇيعارىم جاسالعان.
ءبىر قىزىعى, جەرگىلىكتى حالىق جامانتاۋدىڭ تاسىن اۋەلدەن قۇرىلىسقا جارامسىز دەپ ەسەپتەيدى ەكەن. دەگەنمەن, ۇلتتىق ساپا ورتالىعى ارنايى ساراپتامادان كەيىن «جامانتاۋدان الىناتىن ماتەريال جولدىڭ تەك ەڭ تومەنگى قاباتىنا جانە اينالما جولعا توسەۋگە عانا جارامدى» دەگەن قورىتىندى شىعارعان. ياعني, جامانتاۋدىڭ جىنىسىن اكەلىپ پايدالانعاننان كەلەتىن ۇنەم از سەكىلدى. بىراق سوعان قاراماستان بۇگىندە «ATVS TECHNIC» جشس جامانتاۋ كەن ورنىن يگەرۋگە كىرىسىپ كەتىپتى.
– كىشى بوعدا تاۋى – باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەرەكشە تابيعي ءمۇيىس, ەدىل مەن جايىق اراسىندا ەرەكشە تۇزدى-كۇمبەزدى لاندشافت سانالادى. كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسى ۇلكەن بوعدا تاۋىن مەملەكەتتىك تابيعي قورىققا اينالدىرىپ, مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ وتىر. قازاقستان دا وسى ۇلگىنى الىپ, كىشى بوعدا تاۋىن «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق» ەتكەنى ءجون بولار ەدى, – دەيدى قاجىمۇرات احمەدەنوۆ.
عالىمنىڭ بۇلاي دەۋىنە ناقتى نەگىز بار. ويتكەنى ءدال وسى جامانتاۋ اۋماعىندا قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن بىرنەشە جانۋار, اڭ-قۇس مەكەن ەتەدى. مىسالى, دالا بۇركىتى Aquila nipalensis, ۇكى (Bubo bubo), دۋاداق (Otis tarda), بەزگەلدەك (Tetrax tetrax) – جويىلىپ بارا جاتقان قۇستاردىڭ تىزىمىندە.
قاجىمۇرات احمەدەنوۆ وسى جامانتاۋدىڭ اتىن شىعارعان جورعالاۋشى – كاسپي شۇبار جىلانى (Hierophis caspius Gmelin) ءۇشىن عانا تابيعي قورىق اشۋعا بولار ەدى دەگەن پىكىردە. شىنىندا دا قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن جامانتاۋدىڭ جىلاندارى – ىرىلىگىمەن, ادامعا شابۋىل جاسايتىن باتىلدىعىمەن تاڭعالدىرادى ەكەن.
– جامانتاۋ ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمەن دە ەجەلدەن ادامدار قونىستانعان اۋماق بولسا كەرەك. بۇل تۇبەگەيلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جاقىندا بارعان ساپارىمدا مەن جامانتاۋدان ەجەلگى اڭشىلاردىڭ الىپ قۇرىلىسى – اراننىڭ ءىزىن بايقادىم. جامانتاۋداعى كارست ۇڭگىرلەرى تۋرالى دا زەرتتەۋ مالىمەتتەرى جوقتىڭ قاسى. ەگەر «قۇرىلىسقا قاجەتتى» دەگەن جەلەۋمەن كىشى بوعدا تاۋىن قيراتاتىن بولساق, تابيعي تاماشا مۇيىستەن دە, تاريحي قۇندى جادىگەردەن دە ءبىرجولا ايىرىلامىز, – دەيدى ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات قالمەنوۆ.
كورشىنىڭ ۇلگىسى
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, رەسەي اۋماعىنداعى ۇلكەن بوعدا تاۋىندا «ەلتون» تابيعي پاركى» اتتى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق جانە «بوعدا-باسقۇنشاق» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قۇرىلعان. جىل سايىن بۇل جەردەگى ەمدىك-شيپاجاي كەشەنىنە مىڭداعان ادام كەلىپ, ەم الادى. جىل سايىن رەسەيدىڭ, ءتىپتى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ۇلكەن بوعدا تاۋىنا زياراتشىلار دا كەلەدى. ارينە ولاردىڭ ءبارى قورىق اۋماعىنا اقشا تولەپ كىرەدى. ياعني مەملەكەت ءارى تابيعاتىن قورعاپ, ءارى قارجى ءتۇسىرىپ وتىر دەگەن ءسوز.
– بوكەي ورداسىندا ءبىزدىڭ «حان ورداسى» تابيعي-قورىق مۇراجايىمىز بار. ەلتونعا تاياق تاستام جەر. ءوزىم بىرنەشە مارتە رەسەيلىك شيپاجايعا بارىپ, ول جەردەگى دەمالۋشىلارعا 50-60 شاقىرىم جەردەگى بوكەي ورداسى كەشەنى تۋرالى مالىمەت بەرىپ, شاقىرىپ, ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردىم. ولار مۇنداي شاراعا قۋانا-قۋانا كەلەدى. بۇگىندە تۋريزم – الەم بويىنشا ەڭ كوپ تابىس اكەلەتىن سالانىڭ بىرىنە اينالدى. قازاقستان دا وسى جولعا ءتۇسىپ, بارىمىزدى بازارعا سالا بىلسەك يگى ەدى, – دەيدى قازاقستاننىڭ ۇزدىك ولكەتانۋشىسى, تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ.
شىنىندا دا بوكەي ورداسىنىڭ تاريحىن كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى, عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قورىق-مۇراجاي كەشەنى قۇرامىنا وسى ولكەنىڭ تابيعي-تاريحي ورىندارىن تۇگەل ەنگىزىپ, كىشى بوعدا – جامانتاۋدى دا قورعاۋعا الساق دەگەن ويدى ورتاعا سالدىق.
باتىس قازاقستان وبلىسى
