رۋحانيات • 13 تامىز، 2020

جامانتاۋدى جوعالتىپ المايىق

803 رەت كورسەتىلدى

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بوكەي ورداسى اۋدانىندا رەسمي كارتالاردا كىشى بوعدا، حالىق اراسىندا جامانتاۋ اتالاتىن ەرەكشە جەر بار. 1946 جىلى كسرو قارۋلى كۇشتەرى مەملەكەتتىك ورتالىق پوليگونى قۇرامىنا الىنعان ساتتەن باستاپ نىسانا رەتىندە بومبانىڭ استىندا قالعان جامانتاۋ 2017 جىلى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس سىناق اۋماعىنان شىعارىلىپ، قازاقستانعا قايتارىلعان بولاتىن. بىراق قۋانۋعا ەرتە ەكەن. جامانتاۋ مۇلدەم جوعالىپ كەتكەلى تۇر...

سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر الىشەر عۇماروۆ پەن مەيىربەك تاجقۇرانوۆ

 

مۇحامەد-سالىقتىڭ مەكەنى

جالپى، بوعدا تاۋى ەكەۋ. ءبىرى، ياعني ۇلكەن بوعدا تاۋى قازىرگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ استراحان وبلىسى اۋماعىندا، قازاقستان-رەسەي شەكاراسىندا جاتىر. ونىڭ سىڭارى كىشى بوع­دا تاۋى باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ بوكەي ورداسى اۋدانىندا ورنالاسقان. ەكى تاۋدىڭ اراسى 40 شاقىرىم عانا.

اتى ايتىپ تۇرعانداي، بوع­دا تاۋلارى ءبىر كەزدەرى وسى جەر­دى جايلاعان قالماقتاردىڭ قاسيەت­تى مەكەنى بولعان ەكەن. ەدىل قال­ماقتارى اراسىندا ساقتالعان اڭىز بويىنشا جوڭعاردىڭ قوس باتىرى جاڭا قونىسقا – ەدىل مەن جايىقتىڭ اراسىنا سوناۋ الاتاۋدان ءبىر-ءبىر تاۋدى ارقالاپ اكەلمەك بولىپتى. قوس باتىر ءارى تاقۋا، ءدىندار ەكەن. دىتتەگەن جەرىنە جاقىنداعان كەزدە الگى جىگىتتەر قازاقتىڭ سۇلۋ قىزىن كورىپ قالىپتى. بۇعان دەيىن كوڭىلىن ەشبىر ءدۇنياۋي قىزىققا بۇرماي كەلگەن تاقۋالاردىڭ جۇرەگى شىداماي، وزگەشە بۇلك ەتە قالىپتى دەيدى. سول كەزدە ارقاداعى ءزىل باتپان تاۋ ەڭسەنى باسىپ، ەكەۋى دە ءسۇرىنىپ، ەتپەتىنەن قۇلاپ تۇسسە كەرەك. تاۋ جىنىستارىنىڭ كەي تۇسى قىپ-قىزىل بولۋى – باتىردىڭ قانى ەكەن دەسەدى اڭىزدا...

ال قازاقتاردىڭ بۇل بيىكتى نەگە جامانتاۋ اتاعانى بەلگىسىز. كوكتەم شىعىپ، كۇن جىلىسىمەن-اق بۇل تاۋدىڭ قوينى-قونىشىنان مىڭ سان جىلان جىلجىپ شىعىپ، شىڭ باسىنا جينالاتىنىن، جىلاننىڭ كوپتىگىنەن تاۋ-تاس كورىنبەي كەتەتىندىگىن كورگەن جۇرت ونى جامانتاۋ دەپ اتاعان دەيدى ءبىر اڭىز.

دەگەنمەن، كىشى بوعدا، جامانتاۋ ءوڭىرى اۋەلدەن جايلى قونىس، جەرۇيىق مەكەن بولعان. بوكەي مەن جاڭگىر بيلەگەن ىشكى وردا حاندىعىندا بۇل قونىسقا ساراي ماڭىنداعى اقسۇيەك قوجالار باۋىر باسقان. بۇگىندە تاۋ باۋرايىندا ساقتالعان كونە قورىمدا ساقتالعان قۇلپىتاس دەرەگى بۇل ءوڭىردىڭ يەسى – قوجا رۋى وكىلدەرى بولعانىن كورسەتىپ تۇر.

قوجا دەمەكشى، وسى ءوڭىردىڭ ەڭ ايگىلى وكىلى – قازاقتان شىققان تۇڭعىش ەتنوگراف عالىمداردىڭ ءبىرى، ورىس گەوگرافيا قوعامىنا مۇشە بولعان مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ. نەبارى 39 جىل ءومىر سۇرسە دە وشپەستەي ءىز قالدىرعان، تالاي-تالاي تانىمدىق ماقا­لاسى­مەن قازاقتى كۇللى رەسەي پاتشا­لىعىنا تانىتقان بابا­جانوۆتىڭ قونىسى تورعاي – وسى جامانتاۋدان تاياق تاستام جەردە. 1869 جىلى باسقۇنشاقتىڭ وڭ جاعىنان 70 جىلعا جەر الىپ، جەكە شارۋاشىلىعىن قولعا العان مۇحامەد-سالىق وسى جەرگە ەكى باق ورناتقان. ءسويتىپ ەكى جىل ىشىندە، ءوزى قايتىس بولعانشا 1200 ءتۇپ الما مەن المۇرت اعاشىن، 400 ءتۇپ شيە، مىڭعا جۋىق تاڭقۋراي مەن قاراقات كوشەتىن وتىرعىزىپ ۇلگەرگەن. ودان بولەك ءۇيىر-ءۇيىر اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرىپ، بايگە اتتارىن باپتاعانى دا بەلگىلى. ءوز زامانىنان وزىق تۋ­عان وعلاننىڭ اتاقونىسى، زيرا­تى كسرو كەزىندە اسكەري سىناق الاڭىندا قالىپ، ۆانداليزمگە ۇشىراعان ەدى. 2001 جىلى عا­لىمنىڭ سۇيەگى قازىلىپ الىنىپ، حان ورداسى اۋىلىنا، جاڭگىر حاننىڭ جانىنا جەرلەندى، باسىنا كەسەنە ورناتىلدى.

 1

پوليگون تەپكىسىندە

رەسەيدىڭ كاپۋستين يار زىمىران پوليگونى ەكىن­شى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس اياقتالى­سىمەن، 1946 جىلدىڭ 13 مامىرى كۇنى قۇرىلدى. ورتالىق شتابى استراحان وبلىسىندا ورنا­لاس­قانىمەن، پوليگوننىڭ نەگىز­گى بولىگى قازىرگى قازاقستان اۋما­عىن­دا. سونىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتكەن جامانتاۋ دا بار. اسكەريلەر ءدال وسى جەرگە ءتۇرلى عيمارات، جەراستى بۋنكەرلەرىن سالىپ، ونى اۋىر زىمىراندارمەن اتقىلاپ، كوپتەگەن سىناق وتكىزگەن.

مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ­تىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلى­عىن كوپ جىل زەرتتەگەن پروفەسسور ن.پ.يۆلەۆ 1991 جىلى ەتنوگراف عالىمنىڭ زيراتىن ىزدەپ بارعاندا كورگەن كورىنىستى بىلاي سۋرەتتەيدى:

«...شوپان اۋىلىنان ەڭىس­كە قاراي ون شاقتى كيلومەتر جۇر­­گەن سوڭ ايدالادا شا­عىن قالا­شىق كورىندى. بىراق وعان بارار جول جابىق ەكەن. شلاگ­­باۋم ور­نا­تىل­عان تەكسەرۋ بە­كەتىنە جولىققان ءبىز­دىڭ جول­باس­شىمىز ءبىراز كىدىردى. بەكەت­تەن شىققان اسكەريلەردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ كولىگىمىزگە وتىرىپ، اسكە­ري قالاشىققا كىرگىزبەي، سول جاعىمەن اينالىپ وتكىزدى. جول­دىڭ ويران بوتقاسى شىققان، شۇڭ­قىر-شۇڭقىر، سىنعان اينەك، مايىسقان تەمىردەن كورىنبەيدى. گارنيزوننىڭ شىعىس بەتىندەگى شاعىن توبەشىككە اكەلىپ، «وسى جەردە مۇسىلمان زيراتى بولعان» دەپ كورسەتتى.

اۋماعى شامامەن 50 دە 50 مەتر­لىك شاعىن توبە ەكەن. توم­پەشىك-تومپەشىك قابىر ورىندارى باي­قالادى. تاس-تالقانى شىققان قۇلپىتاس سىنىقتارى. ونىڭ زيرات تاسى بولعاندىعىن اراب جازۋ­لارى­نان عانا بايقايسىڭ... جول­باس­شىمىز بىلىنەر-بىلىنبەس ءبىر توم­پەنى كورسەتىپ، «مۇحامەد-سالىق باباجانوۆتىڭ زي­را­تى وسى» دەدى. كەزىندە باسىندا قۇل­پى­­­تا­سى، ۇستىندە قاراعاي ءۇيى بول­عان دە­سەدى... قازىر ەشتەڭە دە قال­ما­­عان. مار­قۇمنىڭ تۋىستارى ايتۋ­­­لى عا­لىم­نىڭ زيراتى ۇمىت قال­­ما­سىن دەپ اينالاسىندا شا­شى­­لىپ جات­قان قۇلپىتاس سىنىق­تارىن ءۇيىپ كەتكەن ەكەن، بار بەلگى سول عانا...».

زىمىران سوققىسىنان اسىرە­سە كىشى بوعدا تاۋى قاتتى زارداپ كورگەن. جاقىندا سول جەردە بولعان ورالدىق ارىپتەسىمىز الى­شەر عۇ­ماروۆتىڭ اۋەدەن تۇسىرگەن بەينەجازباسىنا قاراساڭىز، جامان­تاۋدىڭ «سەكپىلى» اي بەتى­نىڭ پەيزاجىنا ۇقسايدى. وسى ولكەگە 2017-2020 جىلدارى بىر­نە­شە مارتە عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعان عالىم، گەوگرا­فيا عىلىمدارىنىڭ كاندي­داتى، ما­حامبەت اتىنداعى باتىس قازاق­ستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پرورەكتورى قاجىمۇرات احمەدەنوۆ كىشى بوع­داداعى شۇڭقىرلاردىڭ قايسىسى تابيعي كارست ويىقتارى، قايسىسى زىمىراننان قالعان ءىز ەكەنىن ايىرۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. جەتپىس جىلدان استام اسكەريلەردىڭ تابانى استىندا جاتقاندىقتان، كىشى بوعدا تاۋى عىلىمي جاعىنان دا تولىق زەرتتەلمەگەن.

مىنە، پوليگون اياسىندا قالعان اتاقونىسىنداعى بابالار زيراتىنا بارۋ ءۇشىن اسكەريلەردەن رۇقسات سۇراپ جۇرەتىن جەرگىلىكتى حالىق 2017 جىلى «قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتىك ۇشۋ-سىناۋ ۋچاسكەسىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما» قايتا قارالىپ، 1371 گا القاپ مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلعانىن ەستىپ، ەرەكشە قۋانعان بولاتىن. الايدا بۇل قۋانىش ۇزاققا بارمادى.

اسكەريلەردەن بوساعان كىشى بوعدا تاۋىنىڭ تاستى جىنى­سىن بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋدان­دارىنا سالىنىپ جاتقان جول قۇ­رىلىسىنا پايدالانۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعان.

1

 

عالىمدار نە دەيدى؟

ارينە ورال قالاسىنان 600 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان بوكەي ورداسى، جانىبەك اۋداندارى­نا جول سالۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. وسى شالعايلىعىنا بايلانىستى جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماتەريالداردى جەتكىزۋ شىعىنى دا تىم جوعارى بولىپ، شىعىندى ازايتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن ەدى. ياعني بوكەي ورداسى اۋدانى اۋماعىندا جاتقان كىشى بوعدا – جامانتاۋدىڭ تاستى جىنىسىن جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋ كەرەك دەگەن ۇيعارىم جاسالعان.

ءبىر قىزىعى، جەرگىلىكتى حالىق جامانتاۋدىڭ تاسىن اۋەلدەن قۇ­رىلىسقا جارامسىز دەپ ەسەپ­تەيدى ەكەن. دەگەنمەن، ۇلتتىق ساپا ورتالىعى ارنايى ساراپتامادان كەيىن «جامانتاۋدان الىناتىن ماتەريال جولدىڭ تەك ەڭ تومەنگى قاباتىنا جانە اينالما جولعا توسەۋگە عانا جارامدى» دەگەن قورىتىندى شىعارعان. ياعني، جامانتاۋدىڭ جىنىسىن اكەلىپ پايدالانعاننان كەلەتىن ۇنەم از سەكىلدى. بىراق سوعان قاراماستان بۇگىندە «ATVS TECHNIC» جشس جامان­تاۋ كەن ورنىن يگەرۋگە كىرىسىپ كەتىپتى.

– كىشى بوعدا تاۋى – باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەرەكشە تابيعي ءمۇيىس، ەدىل مەن جايىق اراسىندا ەرەكشە تۇزدى-كۇمبەزدى لاندشافت سانالادى. كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسى ۇلكەن بوع­دا تاۋىن مەملەكەتتىك تابيعي قو­رىق­قا اينالدىرىپ، مەملەكەت قور­عاۋىنا الىپ وتىر. قازاقستان دا وسى ۇلگىنى الىپ، كىشى بوعدا تاۋىن «ەرەكشە قورعالاتىن تابي­عي اۋماق» ەتكەنى ءجون بولار ەدى، – دەيدى قاجىمۇرات احمەدەنوۆ.

عالىمنىڭ بۇلاي دەۋىنە ناقتى نەگىز بار. ويتكەنى ءدال وسى جامانتاۋ اۋماعىندا قازاق­ستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن بىرنەشە جانۋار، اڭ-قۇس مەكەن ەتەدى. مىسالى، دالا بۇركىتى Aquila nipalensis، ۇكى (Bubo bubo)، دۋاداق (Otis tarda)، بەزگەلدەك (Tetrax tetrax) – جويىلىپ بارا جاتقان قۇستاردىڭ تىزىمىندە.

قاجىمۇرات احمەدەنوۆ وسى جامانتاۋدىڭ اتىن شىعار­عان جورعالاۋشى – كاسپي شۇ­بار جىلانى (Hierophis caspius Gmelin) ءۇشىن عانا تابيعي قورىق اشۋعا بولار ەدى دەگەن پىكىردە. شىنىندا دا قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن جامانتاۋدىڭ جىلاندارى – ىرىلىگىمەن، ادامعا شابۋىل جاسايتىن باتىلدىعىمەن تاڭعالدىرادى ەكەن.

1

– جامانتاۋ ءوزىنىڭ گەوگرافيا­لىق ورنالاسۋىمەن دە ەجەلدەن ادامدار قونىستانعان اۋماق بولسا كەرەك. بۇل تۇبەگەيلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جاقىندا بارعان ساپارىمدا مەن جامانتاۋدان ەجەلگى اڭشىلاردىڭ الىپ قۇرىلىسى – اراننىڭ ءىزىن بايقادىم. جامان­تاۋداعى كارست ۇڭگىرلەرى تۋرالى دا زەرتتەۋ مالىمەتتەرى جوقتىڭ قاسى. ەگەر «قۇرىلىسقا قاجەتتى» دەگەن جەلەۋمەن كىشى بوعدا تاۋىن قيراتاتىن بولساق، تابيعي تاماشا مۇيىستەن دە، تاريحي قۇن­دى جادىگەردەن دە ءبىرجولا ايىرىلامىز، – دەيدى ارحەولوگ، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات قالمەنوۆ.

 

كورشىنىڭ ۇلگىسى

جوعارىدا ايتقانىمىز­داي، رەسەي اۋماعىنداعى ۇلكەن بوع­دا تاۋىندا «ەلتون» تابيعي پاركى» اتتى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق جانە «بوعدا-باسقۇنشاق» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قۇرىلعان. جىل سايىن بۇل جەردەگى ەمدىك-شيپاجاي كەشەنىنە مىڭداعان ادام كەلىپ، ەم الادى. جىل سايىن رەسەيدىڭ، ءتىپتى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ۇلكەن بوعدا تاۋىنا زياراتشىلار دا كەلەدى. ارينە ولاردىڭ ءبارى قورىق اۋماعىنا اقشا تولەپ كىرەدى. ياعني مەملەكەت ءارى تابيعاتىن قورعاپ، ءارى قارجى ءتۇسىرىپ وتىر دەگەن ءسوز.

– بوكەي ورداسىندا ءبىزدىڭ «حان ورداسى» تابيعي-قورىق مۇراجايىمىز بار. ەلتونعا تاياق تاستام جەر. ءوزىم بىرنەشە مارتە رەسەيلىك شيپاجايعا بارىپ، ول جەردەگى دەمالۋشىلارعا 50-60 شاقىرىم جەردەگى بوكەي ورداسى كەشەنى تۋرالى مالىمەت بەرىپ، شاقىرىپ، ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردىم. ولار مۇنداي شاراعا قۋانا-قۋانا كەلەدى. بۇگىن­دە تۋريزم – الەم بويىنشا ەڭ كوپ تابىس اكەلەتىن سالانىڭ بىرىنە اينالدى. قازاقستان دا وسى جولعا ءتۇسىپ، بارىمىزدى بازارعا سالا بىلسەك يگى ەدى، – دەيدى قازاقستاننىڭ ۇزدىك ولكە­تانۋشىسى، تاريح ماگيسترى اي­بولات قۇرىمباەۆ.

شىنىندا دا بوكەي وردا­سىنىڭ تاريحىن كۇيشى داۋلەت­كەرەي شىعاي ۇلى، عالىم مۇحا­مەد-سالىق باباجانوۆسىز ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قو­رىق-مۇراجاي كەشەنى قۇرامىنا وسى ولكەنىڭ تابيعي-تاريحي ورىندارىن تۇگەل ەنگىزىپ، كىشى بوعدا – جامانتاۋدى دا قورعاۋعا الساق دەگەن ويدى ورتاعا سالدىق.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الىستان جەتكەن العىس

ايماقتار • بۇگىن، 14:10

ۇقساس جاڭالىقتار