اباي • 10 تامىز، 2020

«بىلەتىنىڭ – ءبىر، بىلمەيتىنىڭ – مىڭ دا ءبىر...» (ابايعا قايتا ۇڭىلسەك)

435 رەت كورسەتىلدى

بەلگىلى جازۋشى قاجىعالي مۇحان­بەتقالي ۇلى ۇلى اقىن جايلى ماقالاسىن مارقۇم بولارىنىڭ الدىندا عانا اياقتاعان ەكەن. سىرقات سالدارىنان اۋرۋحانادان رەداكتسياعا جولداۋعا مۇمكىندىگى بولماپتى. كەشە جازۋشىنىڭ جارى سۇلۋحان جەڭگەمىز ۇستەل ۇستىندەگى سول دايىن دۇنيەنى بىزگە اكەپ تابىستاعان ەدى...

رەداكتسيادان

 

كەيدە وڭاشا وتىرىپ ويلانا قالساڭ، ەرىكسىز تاڭعالاتىن، ءتىپتى تاڭعالماسىڭا قويمايتىن جايلار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ۇلى اقىن ابايدىڭ تۇلعالىق بۇكىل ءبىتىم-بولمىسى... ولەڭدەرى، قاراسوزدەرى... ولارداعى ورەلى ويلار، ونەگەلى اقىل-ناقىلدار! قۇداي-اۋ، سولاردى بالا كۇنىڭنەن، مەكتەپتەگى كەزىڭنەن; ەسىڭ كىرگەن شاقتان; ازامات بوپ ىسكە ارالاسا باستاعانىڭنان; مۇنان سوڭ تاعى دا ءوزىڭ ىزدەنىپ، بۇ دۇنيەنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭىرەك بىلگىڭ ءھام ۇققىڭ كەلگەن تۇستا – نە كەرەك، بار-بار ۋاقىتتا دا قايتا-قايتا وقىپ-اق ءجۇرسىڭ عوي. ەندى... اقىل-ويىڭ تولىققان شاقتا تاعى ءبىر زەردەلەپ، باياعىدان بەرى بىلەمىن عوي دەپ جۇرگەن ابايىڭ (جاس كەزىڭدە، جادىڭنىڭ مىقتى كەزىندە تۇگەل دەرلىك جاتقا ايتىپ جۇرگەن ابايىڭ!) مۇلدە باسقا قىرىنان كورىنىپ، وزىنە ەرىكسىز شۇقشيتقاندا، تاڭعالماسقا تاعى امالىڭ قالمايدى-اۋ، امالىڭ قالمايدى.

اسىلى، «قالىڭ ەلىم، قازاعىن» كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاڭعالدىرۋمەن كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر اقىن اباي دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس-اۋ!

اباي سوزىنە تاڭعالىس ءالى ەشتەڭەنى ۇعىپ ۇلگەرمەگەن بالا كەزدەن باستالسا، اقىن سوزىنە قۇمارلىق ونىڭ شىعار­ما­لارىن تۇشىنىپ، ءھام ءتۇسىنىپ وقي باس­تاعان كەزدەن وياندى-اۋ دەيمىن. العاش مەنى ابايدىڭ ولەڭ سوزگە دەگەن جاۋاپ­كەرشىلىگى قاتتى تاڭىرقاتقان. سوندىقتان بولسا كەرەك، وسىدان جارتى عاسىرداي بۇرىن، ءبىر كىشكەنتاي عانا دەتال ءۇشىن كۇندەلىگىمە بىلاي دەپ جازىپ قويىپپىن:

– «بالا كەزدە اجەلەرىمىز ايتىپ وتىرۋشى ەدى...

– جارىقتىق... پالەن اۋليە! جاناپ وتسە دە، ونىڭ شاپانىنىڭ شالعايىنان شاپاعات تيەدى-اۋ، جارىقتىقتىڭ! – دەپ.

سول ايتقانداي، قاراڭىزشى...

جىلتىر اقىن:

اركىمنىڭ ءبىر جارى بار باسىبايلى،

قىزىلسۋ شارعا قۇيماي تاسىمايدى.

جامانعا جاقسى قولى ۇجىماقتاي،

ءالحانجان، بەرى تاستا ناسىبايدى.

 

وسىنى اباي:

حانىم – سەن، قاراشىڭ –

مەن باسىبايلى،

حانى جاقسى بولسا، قاراشىسى

جاسىمايدى

جامانعا جاقسى قولى ۇجىماقتاي،

ءالحانجان، بەرى تاستا ناسىبايدى،

– دەپ تۇزەتكەندە، نەگىزگى ايتار ويعا قاتىسى جوق العاشقى ەكى جولدى ء(الحان­نان ناسىباي سۇراۋعا ەش قاتىسى جوق ەكى جولدى) وزگەرتىپ، «سەن – حانسىڭ، مەن – قاراشىڭمىن» دەپ باستاعاندا ءسوز قالاي-قالاي ويناپ تۇر! تەك ءسوز عانا ويناپ تۇر ما، بۇل – ماقتاعىسى كەلگەن كىسىنىڭ قۇيرىعىنا كوپشىك قويىپ بارىپ، كوڭىلگە العان نارسەسىن وپ-وڭاي سۇراپ الاتىن قازاقى مىنەزدى دە ايگىلەپ تۇرعان جوق پا؟! سونى دا كورسەتىپ تۇر عوي...

جارىقتىق اباي-اي! قولى ءتيىپ كەتكەن جەردەن سوقتالى ءسوز تۋىپ جاتادى-اۋ! بۇل دا الگى اجەلەرىمىز ايتاتىنداي، «جاناپ كەتسە دە، شاپانىنىڭ شالعايىنان شاپاعات تيەتىن» قاسيەتتىلىكتىڭ (اۋليە­لىكتىڭ) ءبىر بەلگىسى ەمەس پە»!؟ ءسوزدىڭ كيەسى قونعاندىقتىڭ انىق ايعاعى عوي!

قايتالاپ ايتايىن، بۇل ءبىر جاسىراق كەزىمدەگى ابايعا دەگەن سۇيسىنۋشىلىكتىڭ اسەرىنەن عانا تۋىنداعان وي ەدى. مۇنان سوڭ دا ونى قانشاما رەت قايتالاپ وقىدىق; ءالى دە وقىپ كەلە جاتىرمىز; بىراق اباي ولەڭدەرى قايتا وقىعانىڭ سايىن، ءبىرىنشى رەت بۇگىن عانا ءمان بەرىپ وتىرعانىنداي، جاڭا ءبىر قىرىنان كورىنىپ، ءتۇبى تەرەڭ ويلارعا جەتەلەي بەرەدى، جەتەلەي بەرەدى.

بۇل دا الەمدەگى بارشا ۇلى تۋىندىلار سەكىلدى اباي شىعارمالارىنىڭ دا شىن عيبراتتى، اقىلعا ازىق بولارلىق تەرەڭ سىرلى ۇلى تۋىندىلار ەكەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك.

ال ەندى اقىندىقتىڭ وسىنداي بيىگىنە اباي قالاي شىقتى؟ بۇل جونىندە، ارينە، مۇحاڭنان باستاپ، ءبىزدىڭ زامانىمىزدا اقىن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن كۇللى ادەبيەتشى، سىنشى، عالىمدار ەگجەي-تەگجەيلى ايتقان... «سونىمەن، بالالىقتان اسىپ بوزبالالىق، جىگىتتىك شاعىنا جەتكەن ۋاقىتتا (اباي) قازاقتىڭ ەسكى ءسوزى، ەسكى جول-جوباسى، ماتەل، تاق­پاق، ەسكى بيلىكتەرىنە ەلدىڭ ماڭداي كىسى­لەرىمەن قاتار تۇسكەندەي ءبىلىم جيا­دى»... – دەگەن مۇحتار ومارحان ۇلى («جازۋ­شى» باسپاسى، الماتى، 1969ج.، ءحىى توم، 272-بەت)، مۇنان ءارى «حالىق قازى­ناسىنان مول سۋسىنداعان» ابايدىڭ ەندى شىعىستىق تا، باتىستىق تا ۇلى ۇلگىلەردى تۇگەل ونەگە تۇتقانىن، ءسويتىپ، ونىڭ شىعارماشىلىق ارنالارى قالاي تولىعىپ، قالاي باي تۇسكەنى جونىندە كەڭ تولعاپ كەتەدى...

شىنىندا دا، وقۋسىز، ءبىلىمسىز كەمەل­دىككە جەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن باعزى زاماننىڭ بۇكىل ءبىلىمپازدارى دا ايتىپ كەتكەن. بۇل ءسوز كۇنى بۇگىنگە دەيىن دە ايتىلىپ كەلە جاتىر. بۇرىنعىلاردى بىلاي قويعاندا، كۇنى كەشەلەرى عانا ارامىزدان كەتكەن اقىن قادىر مىرزا ءالى دە ءوزىنىڭ ء«سوز سيقىرى» اتتى كىتابىندا:

«تۇمسا تالانتتىڭ الاۋلى العاشقى جىل­دارى سەزىم شىندىق، باتىلدىق سياق­تى – ءۇش تالاپ، ءۇش قاسيەتتىڭ باسىن بىرىك­تىرۋگە كەلەدى. بىراق ولەڭ مەد­رەسە­سى ونى­مەن دە بىتپەيدى. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىر­عانى­مىز ءسوز ونەرىنىڭ ءالىپبيى عانا! ال ونەر الىپپەسىن ەركىن يگەرمەگەن تاعى تالانت، جابايى تالانت ەشقاشان الىسقا شا­ۋىپ كورگەن ەمەس»، – دەپ ءبىر قايىرىپ تاستاپ;

«تابيعات بەرگەن جالعىز تالانتپەن تاڭعاجايىپ تۋىندى جاساۋ بۇل داۋىردە تىپتەن ميعا سىيمايدى» – دەپ شەگەلەپ كەتكەن بولاتىن. (قاراڭىز: ق.مىرزا ءالى، تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ كوپ تومدىعى. 13-توم.، 10-13-بەتتەر). تەك ار­داقتى اعانىڭ «بۇل داۋىردە ميعا سىيماي­دى» دەگەنىن «قاي داۋىردە دە» (نەمەسە «قاي زاماندا دا») دەگەن سوزبەن وزگەر­ت­سەڭىز، قيانات جاساعاندىق بولا قويماس.

بۇل سوزدەرگە ەكپىن سالا ايتىپ وتىر­عانىمىز – «بىلگەن قۇلدار» ەسكەر­تىپ كەتكەندەي، وقۋسىز، ءبىلىمسىز، ىزدەنۋ­سىز قاتپارى قالىڭ، تەرەڭ ويلى شىعار­ما­لاردىڭ دۇنيەگە كەلۋى مۇمكىن ەمەستى­گىنە تاعى ءبىر نازار اۋدارتۋ ەدى; جانە ادام بالاسىنىڭ وي-ءورىسى، تۇسىنىگى كەڭەيۋىنىڭ جالعىز-اق جولى دا – وقۋ مەن ىزدەنۋدە ەكەندىگى ەجەلدەن كەلە جاتقان اقيقات ەكەنىن دە ەسكە الۋ ەدى. وسى رەتتە، ۇلى اقىننىڭ ءوسۋ جولى تۋرالى ايتا كەلىپ: «اباي ءاربىر جاقسى ءسوزدى وقىعاننىڭ ارتىنان سونىڭ اعىمىنا اقىل-ويمەن تەرەڭ بويلايتىن ادەتتەر تابادى. ماسەلەن، بۋددانىڭ جايىن وقىپ شىققاننىڭ ارتىنان: «بۋددانىڭ ءسوزى قالاي تەرەڭ ەدى، جاسىمدا كەز كەلمەدى-اۋ! دەگەنى; نە بولماسا، ءومىر بويى لەرمونتوۆتى ءسۇيىپ: «بۇل ماحابباتقا ۋلانعان شىن اقىن، ماحابباتىن ۋلاعان اشۋ» دەگەن سياقتى سوزدەرى، ونىڭ ءار الۋان كەڭ تۇسىنىكتەرگە يە بولا باستاعانىن كورسەتەدى...» – دەگەن مۇحاڭ (مۇحتار اۋەزوۆ) بايلامىنا ەرىكسىز باس يزەيسىز. (12-توم.، 289-بەت). سونداي-اق بۇگىندە ءبىز «قابىلەت»، «تالانت»، «ەرەكشە قاسيەت» دەپ جۇرگەندەرىمىزدى ابايدىڭ ءوزى «جان قۋاتى» دەگەن اتاۋمەن اتايدى دا: «جان قۋاتى باسىندا كىشكەنە بولادى، ەسكەرمەسە جوعالىپ تا كەتەدى; ەسكەرسە، كۇتىپ اينالدىرسا، زورايادى... جان قۋاتىمەنەن ادام حاسيل قىلعان ونەرلەرى دە كۇندە تەكسەرسەڭ، كۇندە اسادى. كوپ زامان تەكسەرمەسەڭ، تاۋىپ العان ونەرىڭنىڭ جوعالعاندىعىن جانە ءوزىڭ­نىڭ ول مەزگىلدەگىدەن باسقا ءبىر ادام بو­لىپ كەتكەنىڭدى بىلمەي قالاسىڭ. قاي جو­عالعان ونەر: «ال، مەن جوعالدىم» دەپ، حابار بەرىپ جوعالادى. ەندى قۋساڭ، باعا­ناعى اۋەلگى تابۋىڭنان قيىنىراق تيەدى.

...كوپ زامان ەسكەرمەگەن ادامنان... ونەردىڭ ءوزىنىڭ ەڭ قىزىقتى، قىمباتتى جەرلەرى جوعالا باستايدى. ونان سوڭ (تاعى) كوپ زامان وتسە، سول ونەردى ساقتاي­تۇعىن قۋاتتىڭ ءوزى دە جوعالادى. ونان سوڭ قايتا كاسىپ قىلۋعا بولمايدى، – دەپ قاتاڭ تۇجىرىمدايدى. (اباي، «قىرىق ءۇشىنشى ءسوز»)

ارينە، حاكىمنىڭ: «جان قۋاتى باسىندا كىشكەنە بولادى، ەسكەرمەسە جوعا­لىپ تا كەتەدى: ەسكەرسە، كۇتىپ اينالدىرسا، زورايادى...» – دەپ وتىرعانى – ادام قابى­­لەتى­نىڭ (ياكي تالانتىنىڭ) ۇنەمى ىزدەنۋ­­مەن، وقۋ-توقۋمەن تولىقتىرىلىپ وتى­رى­­لاتىنى; سويتسە عانا («ەسكەرىلسە عانا») جەتىلە، ۇلعايا تۇسەتىنى تۋرالى ايتىلىپ وتىرعانىنا ەشكىمنىڭ داۋى بولا قويماس.

ال ەندى... «ىزدەنۋ، وقۋ-توقۋ» دەگەننەن شىعادى. الگىندە ءبىز ابايدىڭ بۋددا جايىن وقىپ شىققاننىڭ ارتىنان: «بۋددانىڭ ءسوزى قالاي تەرەڭ ەدى، جاسىمدا كەز كەلمەدى-اۋ» دەگەن وكىنىشىن مۇحاڭنىڭ زەرتتەۋىنەن (م.اۋەزوۆ، شىعارمالارى، «جازۋشى» باسپاسى، 1969 ج.، ءحىى توم، 289-بەت) تىلگە تيەك ەتتىك. اقيقاتىندا، ابايدىڭ ءدىني كىتاپتاردان وقىعانى – تەك قانا بۋددا ءىلىمى جونىندە مە؟! جوق! شىعارمالارىنا بايىپتاپ قاراساڭىز، ۇلى اقىن كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتىڭ تورتەۋىن دە زەردەلەپ وقىعانىن اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ايعاعى:

اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس،

راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس.

كوپ كىتاپ كەلدى اللادان، ونىڭ ءتورتى

اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس.

ءامانتۋ وقىماعان كىسى بار ما؟!

ۋاكتۋبيھي دەگەنمەن ءىسى بار ما؟

اللا وزگەرمەس، ادامزات كۇندە

 وزگەرەر،

جارلىق بەردى. ول سىزدەرگە،

ء سوزدى ۇعارعا...

– دەگەن ءوز ءسوزى.

ارينە، مۇنداعى «كوپ كىتاپ كەلدى اللادان، ونىڭ ءتورتى... – دەپ وتىرعانى – ء«تاۋرات»، «زابىر»، ء«ىنجىل» جانە «قۇران» ەكەنى بەلگىلى. گاپ مۇندا عانا ەمەس، نەگىزگى وي – بۇل ءتورت كىتاپتىڭ «اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس» ەكەندى­گىندە; ءبىر قۇدايدىڭ عانا جاراتۋشى يەمىز ەكەنى تورتەۋىندە دە ايتىلۋىندا.

مۇنان سوڭ، اباي: ء«امانتۋ وقىماعان كىسى بار ما؟!» – «اللانىڭ بارلىعى مەن بىرەۋ عانا ەكەنىنە ءمىناجات قىلماعان كىسى بار ما؟!» دەپ الىپ، «ۋاكتۋبيھي» دەگەنمەن ءىسى بار ما؟!» – ياعني، «اللانىڭ بارلىعىنا، ونىڭ جالعىز ەكەنىنە سەندىم دەپ الىپ، ەندى ونىڭ كىتاپتارىنا دا سەنۋ كەرەك دەگەنمەن جۇرتتىڭ ءىسى بار ما؟!» – دەپ ساۋال قويادى.

بۇدان ءبىز نە بايقايمىز؟

بىرىنشىدەن، شىن مۇسىلمان رەتىندە، اباي «قۇداي – ءبىر، قۇران – شىن، پايعامبار – حاق» ەكەنىنە جان-جۇرەگىمەن ۇيىسا;

ەكىنشىدەن، اللادان كىتاپ تۇسكەن وزگە جۇرتتار دا قۇدايدىڭ بىرلىگىن (جالعىزدىعىن) مويىندايتىن، وزدەرىنە تۇسكەن كىتاپقا سەنەتىن، پايعامبارلارى دا مۇحاممەدكە (س.ع.س.) دەيىنگى اللانىڭ ەلشىلەرى دەپ ەسەپتەلەتىن، بىراق ماجۋ­سيلەر سەكىلدى ءدىنسىز كاپىرلەر ەمەس; عايري ءدىن وكىلدەرى ەكەنىن قاپىسىز تانىعانىن كورەمىز.

بالكىم، مۇنان دا ءارى قۇلاش سەرمەپ:

ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى

سەن دە ءسۇي سول اللانى، جاننان ءتاتتى.

ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي، «باۋىرىم!»

 دەپ،

جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى، – دەگەن ءسوزدى دە ول وسىنداي ويلاردان كەيىن نىق سەنىممەن ايتقان بولار. ويتكەنى «كوپ ايتسا – كوندى، جۇرت ايتسا – بولدىعا» بۇكىل بولمىسىمەن قارسى اباي، الگى كىتاپتاردى ءوزى وقىپ، ءوز زەيىنىن سالىپ ويلانىپ بارىپ ايتپاسا، ول ءتورت كىتاپ اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرمايدى دەگەن ءتۇيىندى ويعا توقتاماس ەدى عوي. جانە:

«...كۇللى ماقلۇق وزگەرەر،

اللا وزگەرمەس،

ءاھلى كىتاپ بۇل ءسوزدى بەكەر دەمەس...» – دەپ نىقتاي تۇسپەس تە ەدى عوي.

ەندى وسى جەردە اباي قاي كىتاپتى، قان­داي كىتاپتى وقىماسىن، تەك ءبىر ءوزى عانا عيبرات الۋ ءۇشىن ەمەس، بۇعان قوسا سول وقىعاندارىن ەل ىشىندە ونەگە، ۇلگى رەتىندە قاجەتىنە جاراتىپ، جۇرتتىڭ كوزىن عانا ەمەس، كوڭىلىن دە اشاتىن قۇرال رەتىندە پاي­دالانعانى جونىندە بىرەر ءسوز ايتا كەتسەك، ارتىق ەتپەس دەپ ويلايمىز. بۇل رەتتە، اسىرەسە، الگى ءتورت كىتاپتىڭ ىشىندەگى ادام­گەر­شىلىك پەن پەندەشىلىك، جاقسىلىق پەن جاماندىق تۋرالى ويلاردى اباي ءوزىنىڭ ولەڭدەرىندە دە، قارا سوزدەرىندە دە كەڭىنەن تولعاعانىن كورۋگە بولادى. ولار جايىندا اقىننىڭ «مورال فيلوسوفياسى تۋرالى» ءسوز ەتكەن مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە: ء«وزى بىلگەن كىتاپتاردان العان ادامگەرشىلىك، گۋمانيستىك بۇقاراشىلدىق يدەيالارعا قوسا، اباي ءوز حالقى تۇتىنىپ جۇرگەن ءدىننىڭ دە كەرەككە جارايتىن جاق­ت­ارىن الىپ، ءوزى­­نىڭ ۇستازدىق، تاربيەلىك كەرە­گىنە جاراتۋعا تىرىسادى. ال ۇستازدىق، الەۋ­­مەتتىك تالابىنىڭ ءتۇپ ماقساتى جەكە ادام­داردى جامانشىلىقتارىنان ارىل­تىپ، سول ارقىلى زامانىنداعى قاۋىم-قو­عامىن جانە بار حالقىن تۇزەتىپ، وزگەرت­پەك بولادى»، – دەپ جازعان بولاتىن. (م.اۋەزوۆ، شىعارمالارى، ءحىى توم، 411-بەت.)

راسىندا دا، ادامگەرشىلىك پەن پەندەلىك، ىرىلىك پەن ۇساقتىق، جالپى جاقسىلىق پەن جاماندىق اتاۋلى جەر جارالىپ، سۋ اققالى ادامزات بالاسى تالماستان ءسوز ەتىپ كەلە جاتقان كۇرمەۋى قيىن اڭگىمەنىڭ وزەگى عوي. بۇل – كيەلى كىتاپتاردان باستاپ، كۇنى بۇگىنگىگە دەيىن دە ءسوز ەتىلىپ كەلە جاتقان جايت. ۇلى اقىن اباي دا زامانىندا وسى تاۋسىلماس تارتىستى ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەنى ايان. سوندا ول كيەلى كىتاپتاردى وقىمادى، بىلمەدى، ۇلتىنا پايداسى تيەر جەرلەرىن ۇلگى-ونەگە ەتپەدى دەسەك، ۇلكەن ابەستىك بولار ەدى. وقىعاندا – اباي وقىسىن; بىلگەندە –اباي ءبىلسىن! ابايدىڭ زامانعا دا، زامانداستارىنا دا ايتقان – اششى دا ءادىل، جاقسى دا جاناشىر سوزدەرىنىڭ كوبىنەن «تاۋراتتاعى»، «ىنجىلدەگى»، ت.ب. كيەلى كىتاپتارداعى اقىل-ناقىل، وسيەت-ونەگە سوزدەردىڭ ىقپال-اسەرى سەزىلىپ تۇراتىنى، بالكىم، سودان بولسا كەرەك.

وسيەت-ونەگە دەگەننەن شىعادى... ونەگەنىڭ كوكەسىن اباي، اسىرەسە، ءوزى تۇتىنعان اسىل ءدىن – يسلامنىڭ قاسيەتتى كىتابى قۇران مەن پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) ساحيق حاديستەرىنە سۇيەنە وتىرىپ ايتقاندا، سانالى جان­نىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتادى. بۇل رەتتە، الگىندە عانا اڭگىمە ەتكەن «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» اتتى ولەڭدى مۇحاڭ (م.اۋەزوۆ) كوبىرەك تالداعان سوڭ (قاراڭىز: «اباي (يبراھيم) قۇنان­باي ۇلى (مونوگرافيا)، بۇعان ءبىز كوپ ايالداماي، تەك «كوك تۇمان – الدىنداعى كەلەر زامان» سىندى عاجاپ ولەڭىن ايرىقشا اتاپ وتەمىز دە، «اسەمپاز بولما ارنەگە» دەيتىن تاعى ءبىر ولەڭىنە از-ماز توقتاپ وتكەندى ءجون كورەمىز.

«بۇل ولەڭ، – دەيدى ۇلى مۇحاڭ «اسەم­پاز بولما ارنەگەگە» بايلانىستى، باسىنان اقىرىنا دەيىن قوعامدىق تىلەككە قادىرلى-قاسيەتتى ادام بولۋدىڭ اباي ۇعىمىنداعى سيپاتتارىن بايان ەتەدى. مۇندا ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن اقىن ءوز تۇرعىسىنان اتاپ بەرەدى. حالقىنىڭ ورتاسىنداعى ءوزى ءۇمىت ەتكەن جاس تالاپكەر توبىنا دۇرىس جولدى نۇسقاپ وتىرادى.

...سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە،

كەتىگىن تاپ تا، بار قالان!

دەگەن ويلارى قاۋىمنىڭ دۇكەنىنە پايدالى جان بول، حالىقتىڭ، دۇرىس تىرلىكتىڭ ىرگەسىن قالاسۋعا سەبەپشى بول دەيدى...» (سوندا 390-بەت).

ارينە، اباي شىعارماشىلىعىن كىم-كىمنەن دە ارتىق بىلەتىن مۇحاڭ، بۇل ولەڭنىڭ دە قادىر-قاسيەتىن تانىپ وتىر. بىراق ول تۋراسىندا بىزگە بىلەتىنىنىڭ ءبارىن ايتپاي وتىرعان سەكىلدى كورىنەدى ماعان. سوندىقتان دا قىسقالاۋ قايىرىپ وتە شىققان سىقىلدى. بالكىم، زامانى قيىن بولعان شىعار... الدە، قورشاعان ورتاسى دا تاپتىشتەۋدى قاجەت ەتپەدى مە؟!

شىنىنا كەلگەندە، بۇل – قۇران تاپسىر­لەرىندە انىق ايتىلعان، ءدىني ءىلىم-بىلىمنەن حابارى بار كوپكە بەلگىلى ءسوز; ول ءسوز ابايعا عانا ەمەس، كوپ جايدان حابارى بار مۇحاڭا دا بەلگىلى بولسا كەرەك-ءتى. بىراق مۇحاڭ ونى ايتقان جوق (دۇرىسى) – ايتا الماعان بولار!)

ال اقيقاتى: «دجابير بين ابدۋللاھ­تىڭ بىزگە جەتكىزگەن ءسوزى بويىنشا، پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «مەن جانە مەنەن بۇرىنعى پايعامبارلار ءسان-سالتاناتى اسقان، اسا عاجايىپ ءبىر ساراي سەكىلدى; بىراق ونىڭ ءبىر بۇرىشىندا الدەبىر كىرپىشى جەتپەيدى دە تۇرادى. جۇرت اينالاسىن شولىپ جۇرگەندە ءبارى بىردەي تاڭعالىپ: «اپىراي، مىنا ءبىر جەردەگى كىرپىشى ءوز ورنىندا تۇرعاندا، قانداي تاماشا بولار ەدى، اتتەڭ!» – دەپ وكىنىسەدى. مەن – جەتپەي تۇرعان سول سوڭعى كىرپىشتىڭ ناق ءوزىمىن. مەن – ەلشىلەردىڭ ەڭ سوڭعىسىمىن»، – دەپتى.

بۇل ءحاديستى بىزگە جەتكىزگەندەر: ء«ال-بۋحاري، ءمۇسىلىم، ات-تەرمەزي» – دەپ كورسەتەدى «قۇراننىڭ ماعىناسى جانە تۇسى­نىكتەرى» اتتى كىتاپتى شىعار­عان ە.ر.كۋليەۆ ء«ال-احزاب» («پىكىر­لەستەر») سۇرەسىنىڭ 40-اياتىنا بەرگەن تۇسىندىرمەسىندە.

اقىرعى پايعامبار مۇحاممەد (س.ع.س.) بولماسا، شىنىندا دا، ءسان-سالتا­ناتى اسقان دۇنيە سارايىنىڭ ءبىر بۇرى­شىنداعى كىرپىشى جەتىسپەي، كەتىكتىگى ءبىلىنىپ تۇرار ەدى... وكىندىرەر ەدى... اللاعا شۇكىر، مۇحاممەد (س.ع.س.-نىڭ) دۇنيەگە كەلۋىنە بايلانىستى، يسلام ءدىنى جەر جۇزىنە كەڭ تاراپ، يماندىلىق نۇرى الەمگە شاشىلدى. سوندىقتان دا اباي تەرەڭنەن تولعاپ:

سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە،

كەتىگىن تاپ تا، بار قالان! – دەپ، كەلەر ۇرپاققا بۇرىنعىلاردان، پايعام­بارلاردان قالعان سول ۇلى نۇسقانى، ۇلگىنى نۇسقاپ وتىر.

ەندى قالاي ونى – اتانىڭ بالاسى ەمەس، ادامزاتتىڭ بالاسى دەمەسسىڭ؟!

عاجاپ!!!

ءبىرى كەم (كەتىك) دۇنيەنىڭ سول كەتىگىنە سەن دە ءبىر كىرپىش بولىپ، ءوز ورنىڭدى تاپ تا، قالان!!! – دەيدى.

ءار ادام ءوزىن ءبىر كەم دۇنيەنىڭ كەمىس-كەتىگىن تولتىراتىن كىرپىشى ساناۋى ءتيىس! – دەگەن ۇلى ويدى ايتادى اباي.

جانە جوعارىدا ايتقانىمىزداي، اباي كەلەر ۇرپاققا وڭاي – وسپاق جولدى ەمەس، بۇرىنعىلاردان، پايعامبارلاردان قالعان ۇلى نۇسقانى، ۇلگىنى، جولدى كورسەتىپ وتىر. بايقاپ قاراساڭىز، اقىن بۇل ويىن باسقا ءبىر ولەڭدەرىندە دە، قارا سوزدەرىندە دە قايتالاي ايتىپ، نىقتاي تۇسكەنى ايقىن كورىنەدى.

نازار سالىڭىز:

«...ءوزىڭدى ونىڭ (اللانىڭ!) ق ۇلى ءبىلىپ، وزىڭە مۋسليم ات قويىپ، ءتاسليم بولعانىڭا راست بولاسىڭ. ءوز پيعىل­دارىڭدى سوعان ءوز حالىڭشە ۇقساتۋدى شارت قىل. اللا تاعالاعا ۇقساي الام با دەپ، ناداندىقپەن ول سوزدەن جيىركەنبە; ۇقساماق – ءدال بىردەيلىك داعۋاسىمەن ەمەس، سونىڭ سوڭىندا بولماق. ونىڭ ءۇشىن اللا تاعالانىڭ سيپاتتارى (حايات، عىلىم، قۇدىرەت، باسار، ساميع، يرادا، كالام، تاكين) سىزدە اللا تاعالاداعىداي كامالات-عازامات ءبىرلان بولماسا دا، پەندەسىندە دە اللا اربىرىنەن ءوز حالىنشە بار قىلىپ جاراتىپتى، – دەيدى. «وتىز سەگىزىنشى سوزىندە».

ال بۇرىنىراقتا «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەيتىن ولەڭىندە:

«...عالىم بولماي نەمەنە،

بالالىقتى قيساڭىز!؟

بولماساڭ دا ۇقساپ باق،

ءبىر عالىمدى كورسەڭىز.

ونداي بولماق قايدا؟ – دەپ،

ايتپا، عىلىم سۇيسەڭىز!...» – دەيتىن ەدى عوي اباي.

بۇعان قوسا، «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» دەيتىن الگى ولەڭىندە:

...«اللا ءمىنسىز اۋەلدەن،

پايعامبار حاق،

ءمۇھمين بولساڭ، ۇيرەنىپ،

سەن دە ۇقساپ باق»،

– دەمەۋشى مە ەدى!؟»

ەندەشە، بۇل سوزدەرى دە – جاڭا عانا ءبىز مىسال ەتكەن وتىز سەگىزىنشى سوزىندەگى: «اللا تاعالاعا ۇقساي الام با؟!» دەپ، ناداندىقپەن ول سوزدەن جيىركەنبە، ۇقساماق – ءدال بىردەيلىك داعۋاسىمەن ەمەس، سونىڭ سوڭىندا بولماق...» دەگەن سوزىمەن تولىق ۇندەسىپ جاتقان جوق پا!؟ قاراسوزدەرىندەگى ويدى – ولەڭ سوز­دەرىندەگى ايتقاندارى دا نىقتاپ، بەكىتە ءتۇسىپ تۇرعان جوق پا...

اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا: كەيدە وڭاشا وتىرىپ ويلانا قالساڭ، ەرىكسىز تاڭعا­لاتىن، تاڭعالماسىڭا ءتىپتى قويمايتىن جايلار از ەمەس; سونىڭ ءبىرى – ءوزىمىز «بىلەمىز عوي» دەپ جۇرگەن كادىمگى اباي فەنومەنى – دەگەندە، وسىنداي جايلار ەرىكسىز ەسكە تۇسكەندىكتەن ايتىلعان ءسوز ەدى.

و، توبا! «بىلەتىنىڭ – ءبىر، بىلمەيتىنىڭ – مىڭ دا ءبىر» دەگەن وسى ەكەن عوي.

 

قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى،

جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار