رۋحانيات • 06 تامىز، 2020

ءازىل ادەبى

107 رەت كورسەتىلدى

بىردە قازاق راديوسىن قوسىپ قالىپ ەدىك، ساتيرا ساردارى كوپەن اعا كۇلدىرىپ اڭگىمەسىن اياقتاپ جاتىر: «كۇلە ءبىلۋ – ءومىر، كۇلدىرە ءبىلۋ – ونەر، كۇلكى بولۋ – ءولىم». ءدال ايتىلعان دياگنوز دەپ قالدىق. كو­پە­كەڭ بۇل جەردە جالپى ادامزاتتىق كۇل­كى تۋراسىندا ەمەس، قازاق ءازىلىنىڭ قازىر­گى ادەبى تۇرعىسىندا وي تۇيىندەگەنىنە ەش كۇما­نىمىز جوق. ساتيريك سوزىنەن اڭدا­عانى­مىزداي، جىميىپ قانا كۇلەتىن قازاق جۇزىن­دەگى ادەمى كۇلكى بۇگىندە بوس ىرجىڭعا اينالعان.

جالپى، قازەكەڭدى كۇلكىنىڭ ءپالساپاسىنا تىم ارىدەن قاراعان بىرەگەي ۇلت دەيتىن ەدىك. ريا­­سىز كۇلكى، اششى كۇلكى، مىسقىل، ورىنسىز كۇل­كى، كەكەسىن، داراقى كۇلكى، جىميۋ، ەزۋ تارتۋ، ك ۇلىمسىرەۋ، قارقىلداۋ دەپ ءبىر عانا كۇلكى­نىڭ ءوزىن جىكتەپ-جىلىكتەپ تاستايتىن جۇرت سول كۇل­كىنى بۇگىندە بۇلاي اجىراتۋدان الشاق­تاپ قالعان.

اباي حاكىمنىڭ «جىگىتتەر، ويىن ارزان، كۇلكى قىمبات» دەگەن ءسوزىن جاتتاپ وسكەندەي ەدىك. قازاق ماقال-ماتەلدەرى دە كۇلكى تاقىرىبىن اينالىپ وتپەيدى. سولاردىڭ ىشىندەگى قاتاڭ ەسكەرتىلگەن، قايتالاپ ايتقىزباعانىڭ ءجون ءبىر ماقال: «قاتىننىڭ قارى كۇلەگەش، ەركەكتىڭ قورى كۇلەگەش».

«ونى تۇسىنەتىن بالا قايدا» دەگەندەي، بۇگىندە نە بولسا سوعان ك ۇلىپ كەتكەنىمىز وتىرىك ەمەس. ۇيدە دە كۇلەمىز، تۇزدە دە كۇلەمىز. ويدا دا كۇلەمىز، تويدا دا كۇلەمىز. سول ەس-ءتۇسسىز كۇل­گەن بەتىمىز بۇكىل رۋحاني الەمىمىزدى، كونتسەرت ساحنالارىن دەيسىز بە، كوگىلدىر ەكرانداردى دەيسىز بە، داڭعوي داراقى كۇلكىگە تولتىرىپ تاس­تاعانىمىزدى ءوزىمىز دە بايقاماي قالعان سياقتىمىز.

قازاق ساحاراسىندا، ونىڭ ىشىندە ارقا جازىعىندا كۇلكىنىڭ ءداستۇرلى ۇلكەن مەكتەبى وتكەنىن وسى كۇنى قايسىمىز ايتا العاندايمىز. قالىڭ قاراكەسەكتىڭ شانشار ابىزىنان تارايتىن جۇرتتى شانشاردىڭ قۋلارى دەپ اتاعان. بويلارىنداعى قۋاقى مىنەزدەرىمەن، وتكىر سىقاق-كەلەمەجدەرىمەن، شانىشپا، قا­عىت­پا،  ءاجۋا-قالجىڭدارىمەن حالىق اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان تۇقىم. كەزىندە تەكە­باي،  قانتاي، تونتاي، تورسىقباي سياقتى قۋلار ەل ەسىندە ءادىل ازىلدەرىمەن قالىپتى. ۇلى ابايدىڭ ناعاشىلارى تۋرالى ءسوز ەتكەندە تۋرا وسى شانشارلاردىڭ ەلىنە سوعامىز. ەدىرەي، ەگىندىبۇلاق، بالقانتاۋدىڭ ەتەگىندەگى قۋ بولىسىنىڭ شانشارلارى تۋرالى ايتىپ باستايمىز.  مۇحتار اۋەزوۆ بۇل تۇقىم جايلى: «ابايدىڭ ءوز شەشەسى قاراكەسەك ىشىندە بەرتىس تۇقىمى بولادى. ۇلجاننىڭ اكەسى تۇرپانمەن بىرگە تۋىسقان قانتاي، تونتاي قالجىڭمەن داڭقى شىققان بەلگىلى مىسقىلشىل، تاپقىر كۇلدىرگىلەر. بۇل ادەت – بەرتىس، شانشار رۋى­نا تۇگەل جا­يىل­عان مىنەز. وسى شانشاردىڭ بۇرىن-سوڭدى زامانعا شەيىن اۋزىنان تاستامايتىن اتاقتى قۋى – تونتاي. تونتايدىڭ بارلىق ءومىرى تۇتاس كۇلكى بوپ كەتكەن. تۇگەلىمەن باستان-اياق جەكە-جەكە كۇلكى اڭگىمەدەن قۇرا­لادى. سول اڭگىمەلەرگە قاراعاندا تونتايلار – قالىڭ قازاق ورتاسىنىڭ ۇنەمى كوڭىلىن كوتەرىپ جۇرگەن، تاۋسىلمايتىن دۋمان، ۇدايى قىزىق كۇلدىرگىسى. وسى تونتايدىڭ ءىنىسى تۇرپاننان  تۋعان ايەل بالا – ۇلجان. ۇلجاندا تۇقىمىنىڭ تاۋىپ ايتقىش قال­جىڭ­شىلدىعى ابدەن بەلگىلى بولعان: ... كەسەك قالجىڭ، اجۋاعا دا ۇلجان كونتەرلى، سوزىرلى، تاپقىر بولعان...» دەيدى.

قاتتى سىرقاتتانىپ، ۇشكىرتۋگە تاعى موللا شاقىرتپاق بولعان بالا-نەمەرەلەرىنە سول تونتاي: «جازىلا-جازىلا قوجا-مولدادان دا ۇيات بولدى، ەندى ولمەسەك بولماس» دەپ ءوز بەتىن ءوزى جاۋىپتى.

مىنە، قازاق كۇلكىسىنىڭ تەرەڭ قويناۋى، قازاق كۇلكىسىنىڭ قاتپار-قاتپار ادەبى، ىشكى فيلوسوفياسى. جالپى، ءبىز بىلەتىن ءومىر فورمۋلاسى بويىنشا ومىرگە جىلاپ كەلىپ، جىلاپ كەتۋىمىز كەرەك ەدى. تونتاي جىلاپ كەلىپ، ك ۇلىپ كەتەدى. مۇ­نى قارتايعان قياسباي قىر باسىندا بالا-شاعامەن ويناپ تۇرىپ اباي حاكىمگە: –– اباي اعا، وسى ادام بالاسى اناسىنان جىلاپ تۋا ما، ك ۇلىپ تۋا ما؟ – دەيدى. بۇعان اباي: – ك ۇلىپ تۋ جاراتىلىستىڭ زاڭىندا جوق قوي، – دەپ جا­ۋاپ قايتاردى. – ولاي بولسا، – دەدى قياسباي، – دۇنيەگە جىلاپ كەلگەن ادام بالاسى، ك ۇلىپ ولمەيدى. سوندىقتان بۇل فانيگە كەيىسپەن كەلگەن پەندەنىڭ، الدامشى دۇنيەگە اياعىن شالدىرماي، ءومىرىن وكىنىشسىز وتكىزىپ ولگەن بىردە-ءبىرى جوق. ال مەن دۇنيەنىڭ ءوزىن مازاق ەتىپ جۇرگەن جوقپىن با؟ – دەپتى.

مۇنداي ءتۇبى تەرەڭ كۇلكىلى كارتينالاردى «اباي جولىنان» كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىر عانا جۇمان قىرتتىڭ اڭگىمەلەرى قازاقتىڭ كەم-كەتىك مىنەزىن تۇگەندەپ، قولىڭا ۇستاتقانداي ەمەس پە؟ ودان بولەك ارقانىڭ ەكىنشى ءبىر قيىرىنداعى اتاقتى جىندى ىسقاقتىڭ مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعا­مىز جازىپ قالدىرىپ كەتكەن بەيپىل سوزدەرى نەگە تۇرادى؟

ەشبىر قازىنامىزدى قورىپ جۇرگەن جۇرتقا ۇقساماي ىرجيامىز. ءيا، كۇلكىنىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى قالىپ بارادى ەكەن عوي، ىرجا­لاقتاۋ... ءتىپتى ىڭعايسىزداۋ كۇلكى...

جاستاۋ كۇنىمىزدە كىشكەنتاي بالانى قىتىق­تاپ، كۇلدىرىپ ويناتساق ۇلكەندەر: – قويىڭدار، بالانى قاتتى كۇلدىرتۋگە بولمايدى، شەگى ءتۇيىلىپ قالادى، – دەپ تىيىپ وتىراتىن.

قازاق تا ءالجۋاز جاس ءسابي سياقتى نازىك. كوپ كۇلدىرتە بەرمەيىك، كوپ كۇلە بەرمەيىك.

ويلى ازىلگە ورىن اركەزدە بار.

سوڭعى جاڭالىقتار

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:38

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار