ەكونوميكا • 03 تامىز، 2020

«شيكىزات داۋىرىنەن» كەيىنگى ەكونوميكا قانداي ۇلگىمەن دامۋى كەرەك؟

43 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا شيكىزات سەكتورىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى وڭ ناتيجەلى ەكونوميكالىق ءوسىم بولدى. الايدا قاتال دا قاتىگەز نارىقتىق ورتا كورسەتكەندەي، ونەركاسىپتى ارتاراپتاندىرماعاندىقتان، ەكونوميكامىز ءالجۋاز كۇيىندە قالدى. شيكىزات نارىعىنداعى سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ءوسىم وتە تۇراقسىز بولىپ، تسيكلدى نەگىزدەگى بىرنەشە دۇركىن داعدارىسقا دۋشار بولدىق.

ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مودە­لىنەن وزگەرىستى تالاپ ەتەتىن نەگىزگى فاكتور – «مۇناي ءداۋى­رىنىڭ» اياقتالۋى. 1973 جىلعى مۇناي داعدارىسىنان باس­تاپ وپەك ەلدەرى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنا ەلەۋلى اسەر ەتۋدە. الايدا قازىر وپەك-ءتىڭ مۇنايعا جوعارى باعانى كارتەلدىك تۇرعىدان بەلگىلەۋ كەزەڭى اياقتالىپ كەلەدى. كارتەل باعالارىن جوعارى دەڭگەيدە ۇستاۋ اقش-تاعى قاتپارلى مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ عىلىم مەن تەحنيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە، مۇناي ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىن ايقىنداۋدا باسە­كەگە قابىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماي تۇر.

مۇناي باعاسىن تومەندەتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى 2014 جىلى، ەكىنشى كەزەڭ 2020 جىلى باس­تال­دى. قاتپارلى مۇناي ءوندىرۋ تەح­نولوگيالارى، بالاما ەنەر­گيا­نىڭ دامۋى جانە ەلەكتروموبيلدەرگە كوشۋ – «مۇناي ءداۋىرىنىڭ» اياقتالۋ پروتسەسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى. وسىلايشا، ارزان مۇناي تۇبەگەيلى جانە ۇزاق ۋاقىتقا كەلدى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان نەعۇرلىم تەزىرەك مۇناي ەكسپورتىنسىز ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋى جانە ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى قولعا الۋ قاجەت. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندىگى مۇناي سالاسىنىڭ ءداۋىرى اياقتالىپ، ەكونوميكانىڭ قاراپايىم، كادۋىلگى سالاسىنا اينالعانىن بىلدىرەدى.

بۇل فاكت قازاقستانعا مونو­سالالىق جانە شيكىزاتتىق ەكونوميكادان ارىلۋعا، ءارتاراپ­تاندىرۋ تەتىكتەرى ارقىلى مەيلىنشە دايىندىعى جوعارى تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ نەگىزىندە بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تۇراقتى نەگىزدە قوماقتى پايداعا باعىتتاۋى ابدەن مۇمكىن. وتاندىق بيزنەس ءۇشىن قالىپتى كىرىستىلىگى بار نارىقتا سۇرانىسقا يە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر كور­سەتەتىن سالالار دامۋى كەرەك. قۇرىلىمدىق وزگەرىس ورىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى، بيزنەسمەندەر، بانكيرلەر جانە باسقا دا ەكونوميكاعا قاتىسۋشى سۋبەكتىلەردىڭ ويلاۋ جانە شەشىم قابىلداۋ جۇيەسىندە تەكتونيكالىق ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الۋعا ءتيىس. بۇل وزگەرىستەر جاڭا ەكونوميكالىق مودەلگە كوشۋگە نەگىز بولادى جانە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستاننىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيىندە ليبەرالدى ەكو­نوميكالىق مودەل جارام­سىز. ليبەراليزمنىڭ يدەولوگتارى مەن ۋاعىزداۋشى ەل­دەر­دىڭ ءوزى، مىسالى اقش پەن ۇلىبريتانيا ەكونوميكالىق ۇلتشىلدىق ۇستانىمىنا، ياعني ەكونوميكالىق مەملەكەتتىك مەنەدجمەنتتە سىرتقى جانە ىشكى اسەر ەتۋشى فاكتورلاردىڭ ءتيىمدى قاتىناسىنا كوشۋدە. سوعان قاراماستان ەلىمىز ليبەرالدى مودەل اياسىندا ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتە الدى جانە جان باسىنا شاققانداعى ءىجو بويىنشا تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا كوشباسشىلىققا قول جەتكىزدى. الايدا نەگىزىنەن شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيالار ەسەبىنەن ليبەرالدى نارىق مودەلىندە ەكونوميكانىڭ شيكىزات سەكتورلارى، ەڭ الدىمەن مۇناي-گاز سەكتورى دامۋعا مۇمكىندىك الدى. شيكىزات وڭدەۋ سالالارى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمسىز بولىپ قالا بەردى. ەكونوميكا شيكىزات سالاسىنا قاتىستى ەكسپورتقا باعدارلانعان سيپات الدى.

قازاقستان زكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق تاۋەلدىلىگىنەن ارى­لۋعا كوپتەگەن تالپىنىس جاسال­دى. بىراق مەملەكەتتىڭ ەكونو­ميكاداعى ءرولى مەن مۇ­ناي­­دىڭ جوعارى باعالارى نەگى­زىن­دە تۋىنداعان ليبەرالدى كوزقاراسپەن ايتارلىقتاي نا­تيجەگە قول جەت­كىزۋ مۇم­كىن ەمەس ەدى. ەلدىڭ جەكە بانك جۇيەسى نەگىزىنەن ساۋ­دا وپەراتسيالارىن نەسيەلەۋگە باعىت­تالىپ، ونەركاسىپتەگى ءوند­ىرۋشى كاسىپورىنداردى قار­جى­لان­دى­رۋ­دان ءىس جۇزىندە باس تارتتى. مەملەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. الاي­دا ولاردىڭ جەكەلەگەن يندۋستريالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋداعى تاجىري­بەسى تۇراقتى نەگىزدە ءساتتى بولا بەرمەدى. ناتيجەسىندە وڭدەۋشى سەكتورعا سالىنعان ىشكى ينۆەس­تيتسيالار مولشەرى تىم از نەم­ەسە بولىنبەدى دەۋگە بولادى. مۇناي باعاسىنا بايلانىستى قول جەتكىزىلگەن ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى تۇراقسىز كۇيىندە قالدى. سوڭعى 20 جىلداعى تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ پايىمداساق، قازىرگى ليبەرالدى ەكونوميكالىق مودەلمەن قازاقستان باستى ستراتەگيالىق ماقساتى – 2050 جىلعا قاراي دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرە المايدى.

سوعىستان كەيىنگى جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا جانە تايۆاننىڭ ەكونوميكالىق مودەلدەرى باتىس ەلدەرىنىڭ پاراديگماسىنا سايكەس كەلمەيدى. شىعىس ازيانىڭ وسى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق مودەلدەرى، ەڭ الدىمەن، ەكونوميكانى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدى جەكە مەنشىك ورىن العان ەكونوميكادا شەبەر قولدانۋمەن ەرەكشەلەندى. شىن مانىندە، شىعىس ازيا ەلدەرىندە بۇكىل ەكونوميكا ءبىرتۇتاس كورپوراتسيا رەتىندە جۇمىس ىستەدى. باتىس ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارىمەن سالىستىرعاندا شىعىس ازيا ەلدەرى عانا باسەكەگە قابىلەتتى بولدى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. ولاردىڭ مودەلدەرىنىڭ جەتىستىگى كاپيتاليزم تۇبەگەيلى ستراتەگيالىق ۇيلەستىرۋ مەن باسقارۋدى قاجەت ەتەتىندىگىمەن تۇسىندىرىلەدى. بۇل ەلدەر شيكىزات وندىرمەي-اق الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرە الاتىنىن ۋاقىت دالەلدەدى.

قازاقستاندا دا شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىن قايتالاۋعا بارلىق العى شارتتار بار. بىرىنشىدەن، جوعارىدا اتالعان ەلدەر سياقتى، قازاقستان دا ماڭىزدى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعدايعا يە. ەكىنشىدەن، شىعىس ازيا ەلدەرى الەمدىك مۇحيت ارقىلى الەمدىك نارىققا شىقسا، جاڭا جىبەك جولى ارقىلى قازاقستانعا الەمدىك نارىققا جول اشىلادى. ءۇشىنشىسى، ءبىزدىڭ حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن، وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا دەگەن سەنىمىن شىعىس ازيا ەلدەرىمەن ءبىر قاتارعا قويۋعا بولادى. تورتىنشىدەن، قازاقستان قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە شىعىس ازيا ەلدەرىنە ءتان ۇلتتىق شوعىر­لا­نۋدىڭ جەتكىلىكتى جوعارى دەڭ­گەيىنە جەتتى. ياعني قازاقستان ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن قۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن ەكونوميكالىق، گەوگرافيالىق جانە تابيعي مۇم­كىن­دىكتەرگە يە.

جاڭا ەكونوميكالىق مودە­لى­نىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىنە كوڭىل اۋدارساق، قازاقستاننىڭ بۇكىل ەكونوميكاسى مەملەكەت-جەكە مەن­شىك ارىپتەستىگى قا­عيداتتارى بويىنشا بىرىڭعاي ءتيىمدى كور­پو­را­تيۆتى باسقارۋ ستان­دار­ت­ارىنىڭ نە­گىزىندە تومەندەگى جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەت:

– ءىرى مەملەكەتتىك جانە جەكە كورپوراتسيالاردىڭ، شوب-تىڭ ونەركاسىپتىك سەكتورىنىڭ جۇمىسىن مەملەكەت ۇيلەستىرۋى جانە ۇلتتىق دامۋ ماقساتتارىنا باعىتتالعان مۇددە بولۋى كەرەك;

– مەملەكەت بيزنەس، عىلى­مي جانە ساراپتامالىق قوعام­داس­تىقپەن سەرىكتەستىكتە ەكونو­مي­كالىق دامۋدىڭ باسىم با­عىتتارىن انىقتايدى;

– مىندەتتى جانە ىنتالاندىرۋشى سيپاتتاعى بەس جانە ءبىر جىلدىق مەملەكەتتىك جوس­پارلار جۇيەسى جاسالۋى قاجەت. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كومپانيالار ءۇشىن مىندەتتەلگەن، جەكە بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە ىنتالاندىرۋشى سيپاتتاعى تەتىكتەر بولعانى قۇبا-قۇپ.

– مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار مەملەكەتتىك جوسپارلاردىڭ اجىراماس بولىگى بولۋى كەرەك. ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردىڭ ماقساتى – ەڭ الدىمەن بەس جىلدىق مەملەكەتتىك جوسپارعا ەنگىزىلگەن ونەركاسىپتىك جۇيە قۇرايتىن جوبالاردى قايتارىمدى نەگىزدە قارجىلاندىرۋ. جۇيە قۇراي­تىن جوبالاردى مىندەتتى تۇر­دە جەكە ينۆەستورلار مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن قوسىمشا قارجىلاندىرعان ءجون. ۇردىستەردىڭ اشىقتىعىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جۇيە قۇراۋشى جوبالار پارلامەنتتە ءجىتى قاراستىرىلىپ، بەكىتىلۋى قاجەت;

– مەملەكەتتىك جوسپارلاردىڭ نەگىزى ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىندا قوسىمشا قۇن تىزبەكتەرىن (ققت) قۇرايتىن ۇلتتىق يندۋستريالىق جوبالار بولۋى مىندەتتى تۇردە ورىن الۋى قاجەت.

– مەملەكەت دايىن ءونىمدى شىعارۋ نەگىزىندە وتاندىق ققت قۇرۋدا جەكە بيزنەسكە باسىمدىق بەرەدى;

– ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك جوس­پارلار شەڭبەرىندەگى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى جوبالىق مەنەدجمەنتتىڭ نەگىزىندە ۇيىم­داستىرىلۋى قاجەت;

– ۇلتتىق باسەكەلەستىك ستراتەگياسى، ياعني شىعىنداردى ازايتۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قۇن تىزبەك­تەرىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق مودەلى مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

ەكونوميكالىق بولجاۋ فۋنكتسيالارى ەكونوميكا مينيس­ترلىگىنە جۇكتەلگەن. بىراق ناتي­جە­­سىندە ءبىرتۇتاس ماقساتقا با­عىت­­­­تالماعان، جۇيەلى جوس­پار­لانباعان جانە مىندەتتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى انىقتالماعان دەكلاراتيۆتى كوپتەگەن مەملە­كەت­تىك تۇجىرىمدامالار مەن باعدارلامالار جۇرگىزىلۋدە. ءىس جۇزىندە كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ قۇرالدارىنىڭ ورنىنا باعدارلامالاردىڭ باستاماشىلارى مەن قاتىسۋشىلارىنىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قوردان قاراجات الۋ قۇرالى رە­تىندە قىزمەت اتقاراتىن سياق­تى.

مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى باسىم مىندەتى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قىز­مەتتىڭ ءارتۇرلى سالالا­رىن قۇرۋ جانە بۇل ءوز كەزەگىندە ءتيىستى مەملەكەتتىك نەسيە، سالىق جەڭىلدىكتەرى، ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ جانە باسقا دا مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جەكەمەنشىك بيزنەسپەن تىعىز سەرىكتەستىك جاعدايىندا جۇرگىزىلۋى قاجەت. تيىسىنشە، ۇكىمەتتىڭ بارلىق جۇمىسى جوبالىق ءارى باعدارلىق سيپاتتا بولعانى ءتيىمدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋدى، جوبالاردى باسقارۋدى ناقتى جۇزەگە اسىرۋدى جانە ۆەدومستۆوارالىق كەدەرگىلەردى جويۋدى تالاپ ەتەدى.

قازىرگى الەمدىك نارىق كونيۋنك­­تۋراسى جانە قازاق­ستان­­نىڭ كورشى ەلدەرمەن ينتەگ­راتسيالىق ستراتەگياسى يندۋس­تريالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى با­عىت­تارىن قايتا قاراۋ ءۇشىن جاع­دايلار مەن مۇمكىندىكتەر تۋدىرۋدا. ءتيىمدى ينتەگراتسيا ارقىلى وڭتۇستىك كورشىلەر – وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىك­ستان (نارىعى – 50 ملن ادام) قازاق­ستاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن ماڭىزدى نارىققا اينالادى. ءبىزدىڭ ءداستۇرلى سەرىكتەستەرىمىز رەسەي مەن بەلارۋس (نارىعى – 156 ملن ادام) وتە ۇلكەن نارىق. نەگىزگى شيكىزاتتىڭ (مۇناي مەن مەتالدارعا) ارزاندىعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ال جىبەك جولى ترانزيت ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى ەكى باعىتتا – ازيا – تىنىق مۇحيتى ايماعىنا جانە شىعىسقا ەكسپورتتىق قايتا وڭدەۋ ونىم­دەرىنىڭ باعاسىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. سونىمەن بىرگە ەۋروپا وداعى ەلدەرىنىڭ دايىن ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپ ونىمدەرىنە دەگەن ىشكى سۇرانىستىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ساقتالۋىنا ىقپال ەتۋدە. سونداي-اق ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنىڭ جىل سايىنعى يمپورت كولەمى 8 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر.

 قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالا­سىن­­داعى نەگىزگى ماقساتتاعى قۇبىر ونىمدەرىنە دەگەن ىشكى قاجەتتىلىگى جىلىنا 1 ملن تون­نانى قۇرايدى. مۇنداي العىشارتتار ەڭ الدىمەن ەل يندۋسترياسىنىڭ ءداستۇرلى سالالارىندا – ماشينا جاساۋ، تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى، مۇناي-حيميا، قۇرىلىس جانە باسقا سالالاردى تەرەڭ يندۋستريالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

 

باۋىرجان يسابەكوۆ،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى ءبىر اكىم قىزمەتىنەن كەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

مەننيدىڭ تاعى ءبىر مارتتىگى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:32

ۇقساس جاڭالىقتار