– سوڭعى كەزدەرى قوعامىمىزدا ەلىمىزدەگى كوشى-قون سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر كەڭىنەن ءارى ءجيى تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟
– ارينە اتالعان ماسەلەنىڭ ءبىزدىڭ قوعامدى الاڭداتۋى دا جانە ونىڭ ءجيى قوزعالاتىن تاقىرىپقا اينالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بىرىنشىدەن, جالپى قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە كوشى-قون ماسەلەسى ءاربىر ۇلتتىق مەملەكەت حالقىنىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋىنە, تاريحي سانا-سەزىمى مەن رۋحاني دامۋىنا ىقپال ەتەتىن باستى ساياسي مانگە يە. ەكىنشىدەن, ءالى دە شەتەلدەردە تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن قانداستارىمىز بەن ءوز تۋعان جەرىندە اتام زاماننان بەرى تۇرىپ جاتقان وتانداستارىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەني مۇراسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس رۋحاني دۇنيەسىن قۇراۋى ءتيىس. بۇل جايدىڭ ەكەۋى دە قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى باستى, باسىمدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. سوندىقتان دا اتالعان ماسەلە حالقىمىز ءۇششىن اسا ماڭىزدى بولعاندىقتان ونىڭ ءجيى تالقىلانۋى زاڭدىلىق.
– وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى باستالعان قازاق كوشى-قونىنىڭ جىرى دا, سىرى دا تاۋسىلار ەمەس. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– قازىرگى تاڭدا شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ جالپى سانى, كەيبىر دەرەكتەردە 5,5 - 7 ميلليونعا جەتەدى دەپ كورسەتىلىپ ءجۇر. ولاردى اتاجۇرتقا تارتۋ بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ قاسيەتتى مىندەتى بولۋى ءتيىس... تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا شەتتەگى قازاقتاردىڭ ءوز اتاجۇرتتارىنا دەگەن ىقىلاستى كوشتەرى رۋحاني ساعىنىشتىڭ ارقىراعان وزەنى بولىپ اعىلسا, كەيىننەن ءتۇرلى تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك جاعدايلارعا بايلانىستى ول بىرتىندەپ جىلعاعا اينالدى.
قازاقستاندى مەكەندەپ كەلگەن ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا ۇدەرە كوشكەندەرى دە بەلگىلى. تمد مەملەكەتتەرىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستار جانە وندىرىستىك بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ الەۋەتىنە دە تەرىس ىقپالىن تيگىزگەنى انىق. جۇمىسسىزدىق جانە ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تومەندەۋى مەن ءتۇرلى تۇرمىستىق قيىنشىلىق قازاقستاندىقتاردىڭ شەتەلدەرگە كوشىپ جاتقان وتباسىلار سانىنىڭ جىل سايىن ارتۋىمەن دە بايقالدى.
ال قازاق رەپاتريانتتارى ءۇشىن كۆوتانىڭ جانە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىز بولعاندىعى قازاق كوشىنىڭ سەيىلۋىنە اسەر ەتتى. بۇعان قوسا, ازاماتتىق الۋ, زەينەتاقى تولەۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە وزگە دە قۇجاتتاردى راسىمدەۋ ءۇشىن ءارتۇرلى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر دە كوشتىڭ كىدىرۋىنە اسەر ەتتى. قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى ميگراتسيانىڭ دا باسەڭسۋى بايقالادى. حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك وڭىرلەردەن حالىق سانى از سولتۇستىك پەن شىعىس وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ قاتارى دا سيرەدى.
قازىرگى پاندەميا جاعدايىندا جانە ودان كەيىن دە ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال ناشارلاپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تابىستارى ازايسا, بيۋدجەتتى قىسقارتۋ جانە باسقا دا ىقشامداۋلار جۇرگىزىلسە, ول ءتۇرلى ەتنوستار مەن رەپاتريانتتاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە, سونداي-اق جالپى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جانە كوشى-قون جاعدايىنا دا كەرى اسەر ەتەرى انىق.
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزگە شەتتەن 1 ميلليون قانداسىمىز كوشىپ كەلدى دەپ ءجۇرمىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل ۇلكەن كورسەتكىش پە؟
– قازاق «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت!» دەيدى. قۇدايعا شۇكىر, 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا شەتتەن 1 ميلليوننان استام قازاق اتاجۇرتقا ورالدى. الايدا ءبىز بۇعان توقمەيىلسىمەۋىمىز كەرەك. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگىن ويلاساق, ەلىمىزدى ىرگەلى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسامىز دەسەك, كوپ جاعدايدا سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەت ەكەنىن قاپەرىمىزدەن شىعارماۋىمىز كەرەك-اق.
– كەشە جانە بۇگىن ەلدەن ءبىرجولا كوشكەن نەمەسە وقۋ, ۋاقىتشا جۇمىس ىزدەپ كەتكەن وتانداستارىمىزدىڭ قاتارى ءوسىپ وتىر. ەلدەن ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇلعالاردىڭ شەتكە اعىلۋى قازاقستاننىڭ ادامي كاپيتالىن السىرەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل ورايدا رەسەيدىڭ ەسەبىن ەسەلەپ تۇگەلدەپ بەرىپ وتىرعانىمىز انىق كورىنۋدە. بىزگە نە ىستەۋ كەرەك؟
– رەسەي بيىل ءساۋىر ايىندا «رەسەي ازاماتتىعىن الۋ ەرەجەلەرى» تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلدادى. وندا رەسەي مەملەكەتىنىڭ ازاماتتىعىن الۋدى بارىنشا جەڭىلدەتەتىن نورمالار ۇسىنىلعان. مىنە, وسى جايدىڭ ءوزى-اق جانە قازاقستانداعى قازىرگى كوشى-قون مەن دەموگرافيالىق پروتسەستەردىڭ ناشارلاۋى, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تومەندەۋى, ەلىمىزدىڭ قارجى-ەكونوميكالىق سالاسىنىڭ كۇردەلى احۋالى مەن وزگە دە ماسەلەلەر تاياۋ ارادا ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ, ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ماسەلەلەرىن رەتكە كەلتىرۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى.
بۇل ءۇشىن ەتنوسارالىق قاتىناستاردى, كوشى-قون مەن دەموگرافيالىق ساياساتتى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ناقتى تالداۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەرەك. سودان سوڭ سول تالداۋلاردىڭ ناتيجەسى بويىنشا باعدارلاما ازىرلەۋ ءۇشىن دەربەس مەملەكەتتىك قۇرىلىم قۇرىلۋى قاجەت. 1997-2004 جىلدار ارالىعىندا وسىنداي قۇرىلىمنىڭ ءبىرى كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى بولاتىن. ال قازىر سول اگەنتتىكتىڭ جۇمىسى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ, ىشكى ىستەر, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى, قحا, سونداي-اق «وتانداستار قورى» سياقتى مەكەمەلەرگە, كەيبىرى قوعامدىق ۇيىمدارعا ءبولىنىپ بەرىلدى. بۇعان كوڭىل اۋدارماسا بولمايدى.
– سوندا ءسىز تەز ارادا قازاقستاننىڭ ورتا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى كوشى-قون, دەموگرافيالىق ساياساتىن دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى مەن باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەت دەپ ويلايسىز با؟
– ارينە عىلىمي-تەوريالىق جانە قولدانىسقا ءتيىمدى قۇجات كەرەك. وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا سالانىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارىن ايقىنداۋ, عىلىمي كادرلار دايارلاۋ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, سونداي-اق كوشى-قون جانە دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەردىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان قازاقستاندىق مەكتەبىن قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت.
سوڭعى جىلدارى عىلىمي زەرتتەۋلەر كوبىنە قازاق ۇلتىنىڭ تاريحى مەن ەتنومادەني-ەتنولوگيالىق مۇراسىن زەرتتەۋگە, قانداستاردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني بەيىمدەلۋىنە, الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزۋگە جانە قازاقتاردىڭ شەتەلدەگى رۋحاني-مادەني قاجەتتىلىكتەرىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ كەلەدى. بۇل رەتتە كوشى-قون, دەموگرافيالىق پروتسەستەردىڭ, ولار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتۋىنە جاسالعان كەشەندى ساياسي تالداۋدىڭ ءالى دە ازدىعى بايقالادى. سونداي-اق قازاقستان جۇرگىزىپ وتىرعان كوشى-قون سالاسىنداعى ديپلوماتيالىق ساياساتتىڭ قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي سالدارىن زەرتتەۋ زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالىپ جاتىر. بۇل ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق جاڭعىرۋى تۋرالى ۇسىنىستارى مەن باستامالارى نەگىزىندە ەتنوسارالىق قاتىناستار مەن كوشى-قون, دەموگرافيا پروتسەستەرى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى تاعى دا ايقىنداپ, ونى بەلسەندىلىكپەن ىسكە اسىرۋ قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
