قوڭىراۋلى نايزا الىپ قول توڭكەرىپ, كۇن تۇبىنە كۇڭىرەنە جورتىپ جورىق جاساعان ۇلىق ۇلىستىڭ ءامىرشىسى باتۋدىڭ جانىنا ەرگەن سايىپقىران ساردار بەركە ەدى. جاۋجۇرەك كوشپەندىلەر ارعىماعىن ايالداتىپ, وركەنيەت تاڭداعاندا, يسلام تۋىن العاش جەلبىرەتكەن ايبوز بەركە ەدى. مىسىرداعى بەيبارىسپەن وداق جاساپ, كرەست جورىعى مەن قۇلاعۋعا توسقاۋىل جاساعان داناگوي, مامىلەگەر بەركە ەدى. جوشى ۇلدارىنىڭ ىشىندە جولى بولەك, جوسىعى ەرەك جامپوزى بەركە ەدى.ۋاقىتتىڭ تولقىنى تولاسسىز جوڭكىلىپ, عاسىرلار پاراعى سۋدىرلاعاندا اسىلدارىمىز كۇڭگىرت تارتپاس ءۇشىن قالامعا سەرت.
بەركە تۇلعاسى
ۇلىق ۇلىستىڭ ۇزىن تاريحىندا جوشىدان باستاپ, جەتپىسكە جۋىق حانداردىڭ اتى اتالادى. وسىلاردىڭ قاتارىندا عىلىم مەن مادەنيەتتى, ساياسات پەن ديپلوماتيانى تەرەڭ مەڭگەرگەن تەگەۋرىندى تۇلعالار از ەمەس. مۇنداي پاسسيونارلىق قۋاتقا يە تۇلعالار ءوز اينالاسىن وزگەرتىپ قانا قويماي, جاھان تاريحىنا دا ۇلى وزگەرىستەر اكەلىپ وتىرعان. ۇلىق ۇلىس تاريحىندا ءدال وسىنداي پاسسيونارلىق قۋاتقا يە تۇلعانىڭ ءبىرى – بەركە حان. بەركەنىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ساياسي رەفورمالارى, يسلام الەمىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى, عىلىم مەن مادەنيەتكە قوسقان ۇلەسى جالپى تۇلعالىق قىرى, ادامي بولمىسى وسى ويىمىزدى قۋاتتايدى.
بەركە ورتا عاسىر تاريحىندا ەۋرازياداعى ساياسي وقيعالار مەن ۇدەرىستەرگە ەداۋىر ىقپال ەتكەن تۇلعا. ونىڭ كۇردەلى ءومىربايانى ۇلىق ۇلىس تاريحىنا قاتىستى ورتاعاسىرلىق اراب, پارسى, ورىس, قىتاي, تۇرك, باتىس جىلنامالارىندا ءبىرشاما ساقتالعان. وسىلاردىڭ اراسىندا ورتاعاسىرلىق تاريحشى ءال-ءجۇزجانيدىڭ «تاباكات-ي-ناسيري» اتتى ەڭبەگىندە بەركەنىڭ بالالىق شاعىنان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى تاريحى باياندالعان. تۇرك تاريحشىسى وتەمىس قاجىنىڭ «شىڭعىس-نامە» ەڭبەگىندەگى «بەركە حان تاريحىنىڭ باستالۋى» اتتى تاراۋىندا ايگىلى حاننىڭ ومىرگە كەلۋى, حان تاعىنا وتىرۋى سەكىلدى ماڭىزدى وقيعالار قامتىلعان. ال بەركەنىڭ ەسەيىپ, دەلي, مىسىر, باعدات سۇلتاندىقتارىمەن حات الماسىپ, ەلشى جىبەرىپ, مەملەكەت ىسىنە ارالاسا باستاعان تۇسى اراب, پارسى دەرەكتەرىنەن وزگە باتىس تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ۇشىراسادى.
تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, بەركەنىڭ اكەسى – جوشى, اناسى – حورەزم ءامىرشىسى مۇحاممەد الا ءاد-ءديننىڭ قىزى حان-سۇلتان بولعان. بولاشاق حاننىڭ يسلام ءدىنىن ۇستانۋى جانە ونىڭ اناسىنىڭ بۇكىل ورتالىق ازيادا ۇلكەن قۇرمەتكە يە انۋشتەگىن اۋلەتىنەن شىققاندىعى بەركەنىڭ ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تاريحشى ءجۇزجاني, بەركەنى اكەسى جوشى حورەزمدى جاۋلاپ الىپ, ساقسىن, بۇلعار جانە ساقلاب ەلىنە بەت العان جورىعىندا دۇنيەگە كەلگەن دەيدى. ول بەركە تۋرالى «جوشى حاننىڭ ۇلى بەركە جورىق كەزىندە مۇسىلمان جەرىندە تۋعان ەكەن. بەركە تۋار كەزىندە اناسىنا جوشى بىلاي دەگەن ەكەن: «وسى ۇلدى مۇسىلمان ەنە اسىراسىن, كىندىگىن مۇسىلمان كەسسىن, بەركە مۇسىلمان انانى ەمىپ ءوسسىن, ول مۇسىلمان بولىپ ءوسسىن». ەگەر وسى اڭگىمە شىن بولسا, جوشىنىڭ اللا توزاق وتىن جەڭىلدەتسىن. ءسوزسىز وسى باتامەن بەركە ءوسىپ ەر جەتكەن سوڭ مۇسىلماندىققا بەت بۇردى. وسى زامان 658 حيجرا جىلى (1259-1260) جوشىدان قالعان مۇسىلمان بيلەۋشى وسى بولاتىن» دەپ جازعان ەكەن. ال وتەمىس قاجى اتالعان ەڭبەگىندە بەركەگە قاتىستى بىلاي دەيدى: «بەركە حان اناسىنان تۋعاننان باستاپ مۇسىلمان بولۋىمەن ايگىلى. ول دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ءوز اناسىن دا, وزگە ايەلدەردى دە ەمبەي قويدى. سول سەبەپتى جوشى ونى باقسى-بالگەرلەرگە قاراتتى. ولار سوندا: بۇل مۇسىلمان بولعاندىقتان كاپىر ايەلدەردى ەمبەيدى. وعان مۇسىلمان ءسۇت انا كەرەك دەگەن سوڭ مۇسىلمان ايەل تاۋىپ اكەلدى. بەركە ونى ەمە باستادى», دەيدى. بۇل دەرەك ايگىلى وعىز حان اڭىزىنىڭ اسەرىنەن الىنۋى دا مۇمكىن. قالاي بولعاندا كوپتەگەن تاريحشىلار بەركەنى قىپشاق دالاسىندا, مۇسىلماندار ورتاسىندا دۇنيەگە كەلگەن دەيدى.
جالپى, بەركەنىڭ ءومىر تاريحى ورتالىق ازيادا يسلام ءدىنىنىڭ تارالىپ جاتقان كەزىمەن سايكەس كەلەدى. سوندىقتان دا بولاشاق بيلەۋشىنىڭ تۇركى-يسلام الەمىندەگى بەدەلدى تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا وسى فاكتورلار ايتارلىقتاي اسەر ەتسە كەرەك. ءان-ءناساۋيدىڭ پىكىرىنشە, بەركەنىڭ يسلامدى قابىلداپ, قۇران ۇيرەنۋىنە ۇلى حان وگەدەيدىڭ ىقپالى بولعان. ال ءجۇزجاني بولسا, جاس حانزادانىڭ يسلامعا دەن قويۋىنا اكەسى جوشى اسەر ەتكەن دەيدى. وسىلايشا اتالعان ەكى تاريحشى دا ۇلىستىڭ بولاشاق بيلەۋشىسى بالا كەزىنەن مۇسىلمان بولعاندىعىن العا تارتادى. سونداي-اق بەركەنىڭ يسلام ءدىنىن ەگدە تارتقان شاعىندا قابىلداعانى تۋرالى پىكىرلەر دە كەزدەسەدى. اراب تاريحشىسى يبن حالدۋننىڭ حابارلاۋىنشا, بەركە قاراقورىمعا موڭكەنى ۇلى حان سايلاۋعا بارعان ساپارىنان كەرى قايتاردا بۇحاراداعى سوپىلىق تاريقاتتىڭ كورنەكتى وكىلى, ايگىلى ءناجماددين كۋبرانىڭ حاليفاسى ءال-ءباحارزيدىڭ قولىن الىپ, يسلام ءدىنىن قابىلداعان. قالاي بولعاندا دا, بەركە حان تاعىنا وتىرعانعا دەيىن مۇسىلماندىقتى قابىلداعان بولۋى كەرەك. سەبەبى 1251 جىلعى قۇرىلتايدا شالىنعان مالداردىڭ بەركەنىڭ قۇرمەتىنە وراي موڭعول داستۇرىمەن ەمەس, مۇسىلمان ادەبىنە ساي سويىلۋى وسىنى اڭعارتادى.
بەركە ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ مەملەكەت ىسىنە ارالاسىپ, ورداداعى بەدەلدى تۇلعا رەتىندە تانىلا باستايدى. ونىڭ وزىنە تيەسىلى جەكە يەلىكتەرىمەن قاتار, مۇسىلمانداردان جاساقتالعان وتىز مىڭ ساربازى بولدى. تاريحي قۇجاتتاردا جوشى ءوزىنىڭ ۇلدارىنا يەلىك ۇلەستىرگەندە دەشتى قىپشاقتىڭ وڭتۇستىك بولىگى مەن باتىس تۇركىستان ايماعى بەركەنىڭ ۇلەسىنە تيگەندىگى ايتىلادى. ءال-ءجۇزجاني «جوشى قايتىس بولعاننان كەيىن تاققا وتىرعان باتۋ حان بەركەنىڭ جوعارى مارتەبەسىن راستاپ, ونىڭ يەلىكتەرى مەن كوپتەگەن باعىنىشتىلارىن بەكىتىپ بەردى», دەيدى. باتۋدىڭ بەركەگە ايرىقشا قۇرمەت كورسەتۋى ونىڭ ۇلىستا اسا ىقپالدى تۇلعا بولعانىن ايعاقتايدى.
تاققا تالاس وگەدەي, شاعاتاي ۇرپاقتارى مەن تولە, جوشى ۇرپاقتارى اراسىندا ايتارلىقتاي اسقىنىپ, كۇيىك حان قايتىس بولعان سوڭ ءتىپتى ۋشىعادى. اقىرى بۇل وقيعا تولە, جوشى ۇرپاقتارى وداعىنىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ, تولە ۇلى موڭكە ۇلى حان سايلانادى. جالپى ءتورتىنشى تاق يەسى موڭكە – حاندىققا ەكى رەت سايلانعان تۇلعا. العاش رەت تولەنىڭ ۇلدارى موڭكە, قۇبىلاي, قۇلاعۋ, ارىقبۇعا استىرتىن سۋىت جۇرىسپەن باتۋعا كەلەدى دە, باتۋ 1250 جىلى بالقاش كولىنىڭ تۇستىگىندەگى الا-قاماق دەگەن جەردە قۇرىلتاي شاقىرىپ, موڭكەنى ۇلى حان ەتىپ جاريالايدى. وسىلايشا يمپەريانىڭ ىرگەسىن كەڭىتىپ, ايبىنىن اسقاقتاتقان ۇلى ءامىرشى موڭكەنىڭ قازاق دالاسىندا تۇڭعىش حان كوتەرىلۋى – سول كەزەڭدە الەمدىك ساياساتتا وسى ءوڭىردىڭ گەوساياسي جەتەكشى ايماققا اينالعانىن ايقىندايدى. الايدا شىڭعىس ۇرپاقتارى بۇل وقيعانى كىندىك اتاجۇرتتان جىراقتا ءوتتى دەپ مويىنداي قويمايدى. سول سەبەپتەن 1251 جىلى شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنى كەرۋلەن القابىندا موڭكەنى ەكىنشى رەت حان كوتەرەدى. باتۋ ۇلى قۇرىلتايدى ابىرويمەن وتكىزىپ, ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن ءىنىسى بەركەگە ءۇش تۇمەن اسكەر بەرىپ, شۇعىل اتتاندىرادى. تاريحشى ا.ءپورسيننىڭ پىكىرىنشە, وگەدەي مەن شاعاتاي ۇرپاقتارىن بيلىكتەن شەتتەتىپ, موڭكەنىڭ ۇلى حان سايلانۋى جوشى مەن تولە ۇرپاقتارىنىڭ ۇلكەن جەڭىسى سانالادى.
بەركەنىڭ بيلىككە كەلۋى
بەركەنىڭ ۇلىق ۇلىس تاعىنا وتىرۋ قارساڭىنداعى وقيعالاردا ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – بەركەنىڭ الدىندا تاققا وتىرۋى ءتيىس بولعان سارتاق پەن ۇلاقشىنىڭ ءولىمى جانە وعان بەركە جاقتاستارىنىڭ قاتىستىلىعى. «التىن وردا» ءفيلمى دە سارتاقتىڭ ولىمىنە بەركەنى كىنالايدى. الايدا ا.پورسين سەكىلدى بەدەلدى زەرتتەۋشىلەر مۇنداي پىكىرلەردى جوققا شىعارادى. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, باتۋ كوزى تىرىسىندە ۇلكەن ۇلى سارتاقتى ۇلىق ۇلىستىڭ كەلەسى حانى رەتىندە رەسمي بەكىتتىرۋگە قاراقورىمعا جىبەرەدى. موڭكە سارتاقتى جىلى قارسى الىپ, ونى مەملەكەتتىڭ كەلەسى تاق مۇراگەرى دەپ جاريالايدى. 1256 جىلى باتۋ قايتىس بولىپ, وردادا تاق ءۇشىن تالاس باستالعاندا سىرتقى كۇشتەر ىقپال ەتۋگە تىرىسادى. كوشپەلىلەردىڭ داستۇرىنە سايكەس اعاسىنان كەيىن ىنىسىنە تيەسىلى تاققا باتۋدان كەيىن بەركە وتىرۋى ءتيىس-ءتىن. الايدا ۇلى حان موڭكەنىڭ جارلىعىمەن سارتاق حان سايلانىپ, ول كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. ونىڭ ارتىنشا تاققا وتىرعان ۇلاقشى دا كوز جۇمادى. بەركە وسى ۋاقىتتا بۇحاراداعى شەيح ءسايفۋددين ءباحارزيدىڭ جانىندا بولادى. وتەمىس قاجىنىڭ حابارلاۋىنشا, سايىن حان (باتۋ) قايتىس بولىپ, ونىڭ بەكتەرى ءوزارا كەلىسىپ, قۇلاعۋعا ەلشى جىبەرگەندىگىن ەستىگەن حازىرەتى شەيح باحارزي بەركەگە: ء«اي, پەرزەنتىم! قۇداي تاعالادان مىناداي ءامىر كەلدى: «بابالارىڭنىڭ جۇرتىنا بارىپ, سوندا بيلىك قۇر دەدى», دەپ ونى بۇحارادان سارايشىققا شىعارىپ سالادى. بۇل وقيعا بىزگە بەركەنىڭ تەك ءدىني ءبىلىم العان تاقۋا سوپىلىعىن عانا ەمەس, ونىڭ سول داۋىردەگى تۇرىك تىلىندە ەركىن سويلەگەنىن ايعاقتايدى. ونىڭ اراب, پارسى ياكي موڭعول تىلىندە ءدارىس الماعانى انىق.
ۇلىق ۇلىستىڭ التىن تاعى ەندى بەركەگە تيەسىلى بولىپ, ول موڭكەنىڭ جارلىعىمەن 1257 جىلى تاققا وتىرادى. ۇلىس بيلىگىن قولعا الىسىمەن تۇركى-يسلام قۇندىلىقتارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بىرقاتار رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدى كوزدەيدى. الدىمەن ايەلى چەچەك بەگىم مەن ءىنىسى توقاي تەمىردەن باستاپ بىرقاتار رۋ باسىلارىن يسلام دىنىنە كىرگىزەدى. ءوز يەلىگىندەگى قالالاردا مەشىت-مەدرەسەلەر تۇرعىزىپ, ەركىن قۇلشىلىق جاساۋعا جاعداي جاسايدى. ورتاعاسىرلىق تاريحشى ان-نۋۆايري: «چەچەك بەگىم قۇلشىلىق جاساۋ ءۇشىن ۇنەمى وزىمەن بىرگە اربا ۇستىندەگى شاتىرلى مەشىتىن الىپ جۇرەتىن ەدى», دەپ تامسانا جازادى. مەملەكەت جانە ءدىن ىستەرىنە مۇسىلمان ەلدەرىنەن شاراف اد-دين ال-كازۆيني سەكىلدى وقىمىستى ادامداردى الدىرىپ, قازى, ءۋازىر لاۋازىمدارىنا تاعايىندادى. ول يسلام قاعيدالارىن بەرىك ۇستانىپ, باسقالاردان دا سونى تالاپ ەتتى. رۋبرۋكتىڭ جازۋىنشا, بەركەنىڭ ورداسىندا مال مۇسىلمانشا سويىلىپ, دوڭىز ەتىن جەۋگە تىيىم سالىنادى. بەركە تاققا وتىرعانعا دەيىن دە ياسا مەن شاريعات ەرەجەلەرى اراسىنداعى قايشىلىقتارعا قاراماستان, وردادا تاماقتانۋ راسىمىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. وسىلايشا بەركە شىڭعىس حان اۋلەتى اراسىندا يسلام ءدىنىن قابىلداعان ءارى ونى كەڭىنەن تاراتۋعا ىقپال ەتكەن العاشقى بيلەۋشى بولدى. ەگەر شوقىندى سارتاقتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولىپ, ول ءوزىنىڭ ميسسيونەرلەرىنە ەرىك بەرگەندە, ۇلىس قۇرامىنداعى حالىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاق جۇرتىنىڭ دا تاعدىر-تالەيى باسقا ارناعا اۋىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى.
ۇلى دالانىڭ رۋحاني كەلبەتىن وزگەرتكەن بەركەنىڭ بيلىككە كەلۋىمەن بىرگە ۇلىق ۇلىستىڭ جاڭا داۋىرلەۋ كەزەڭى باستالدى. ونىڭ باستاماسىمەن ساۋلەتتى عيماراتتار سالىنىپ, قالالاردىڭ قۇرىلىسى مەن اباتتاندىرۋ ىسىنە دە ۇلكەن ءمان بەرىلدى. ساراي-بەركە, سارايشىق قالالارى ورتا عاسىرداعى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ەڭ گۇلدەنگەن شاھارلاردىڭ بىرىنە اينالدى. ۇلىستىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ساياسي-ەكونوميكالىق ورتالىعى ورنالاسقان بۇلعار قالاسى دا مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ورتالىعى سانالدى. 1261-1262 جىلدارى ۆەنەتسيادان كەلگەن ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارىندا بۇلعار قالاسىندا بەركەنىڭ رەزيدەنتسياسى مەن تەڭگە شىعاراتىن سارايى بولعاندىعى ايتىلادى.
ول وزگە دىندەر مەن مادەنيەتتەرگە قۇرمەتپەن قارادى. ماسەلەن, 1261 جىلى كنياز الەكساندر نەۆسكيدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, بەركە حاننىڭ رۇقساتىمەن ميتروپوليت كيريللدىڭ سارايداعى پراۆوسلاۆ ەپارحياسى قۇرىلدى. وسىلايشا رۋستىڭ ۆاسسالدى كنيازدىكتەرىمەن تۇراقتى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ قاجەتتىلىگىمەن قاتار, ۆيزانتيامەن ديپلوماتيالىق قاتىناستاردا پراۆوسلاۆ ءدىنباسىلارىن اراعايىن رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ۇلىق ۇلىس يەلىگىندە فين-ۋگور, سلاۆيان, كاۆكاز حالىقتارىنىڭ دا سالت-داستۇرلەرى مەن سەنىمدەرىنە ەركىندىك بەرىلىپ, قالالاردا ولارعا ارنالعان عيباداتحانالار تۇرعىزىلدى.
بەركە نوۆگورود, پسكوۆ, روستوۆ, ياروسلاۆل, سۋزدال, ۆلاديمير سىندى قالالاردا بولعان كوتەرىلىستەردى كۇشپەن جانشىدى, ليتۆا مەن پولشاعا قارسى جويقىن جورىق جاساپ, پاپا IV يننوكەنتيگە ارقا سۇيەگەن كنياز دانيل گاليتسكيگە كۇيرەتە سوققى بەردى. ۆيزانتيا يمپەراتورى ميحايل VIII پالەولوگ تۇتقىنعا تۇسىرگەن سالجۇق سۇلتانى يززەد-دين كەيكاۆۋستى قۇتقارىپ, وعان ارنايى ساراي سىيلادى. ول ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جاڭا تۇرپاتتاعى يمپەريا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ىشكى قۇرىلىمىمەن قاتار, سىرتقى ساياساتىن دا جاڭا باعىتقا وزگەرتتى. تاريحتان ءمالىم, 1259 جىلى موڭكە حان قايتىس بولعاندا, ونىڭ ورنىنا ارىق بۇعا مەن قۇبىلاي تالاسىپ, قۇبىلايدىڭ قارسىلاستارى, ونىڭ ىشىندە قايدۋدىڭ دا قولداۋىمەن ارىق بۇعا ۇلى حان تاعىنا وتىرادى. ال قۇبىلاي ءوز ورتالىعىن حانبالىققا كوشىرىپ, ول دا ءوزىن ۇلى حان دەپ جاريالايدى. قۇبىلايدىڭ بۇل ارەكەتىنە شىڭعىس ۇرپاقتارى قارسى بولىپ, كەيبىرى ات قۇيرىعىن كەسىسەدى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانعان بەركە دە قۇبىلايدىڭ بيلىگىن مويىنداۋدان باس تارتىپ, وزىنە تيەسىلى يەلىكتەگى امىرشىلەردى دە تەك وزىنە باعىنۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الادى. ول قايدۋدى قولداۋ ارقىلى ورتالىق ازياداعى ىنتىماقتاستىقتى بەكەمدەۋگە, قۇلاعۋدى ىعىستىرۋ ارقىلى سالجۇقتاردىڭ ەركىن تىنىستاپ, وسمان مەملەكەتىنىڭ ىرگە كوتەرۋىنە نەگىز قالادى. سونىمەن قاتار بەيبارىسپەن وداقتاسىپ, مۇسىلمان الەمىنە قولداۋ كورسەتىپ, كرەست جورىعىنا تويتارىس بەرۋدى كوزدەدى. سەبەبى سول تۇستا يرانداعى قۇلاعۋ مەملەكەتى مەن كرەست جورىعى يسلام ءدىنىنىڭ جويىلىپ كەتۋىنە ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان ەدى.
بەيبارىس پەن بەركە وداقتاستىعى
بەركە ءوزىنىڭ ادىلەتتىلىگى مەن تاقۋالىعىنا ساي ءاردايىم مۇمىندەردىڭ قورعانى, قاسيەتتى يسلام ءدىنىنىڭ جوقتاۋشىسى رەتىندە تانىلدى. ونىڭ يسلامعا قاتىستى ۇستانىمىنا وراي, نەمەرە باۋىرى قۇلاعۋمەن ارادا ەجەلدەن كەلىسپەۋشىلىك بار ەدى. ناقتى ايتقاندا, بەركە قۇلاعۋدىڭ باعداد حاليفاتىنا جاساعان العاشقى جورىعىن اعاسى باتۋدىڭ ىقپالىمەن توقتاتقان بولاتىن. كەيىننەن ول ۇلى حان موڭكەنىڭ پارمەنىمەن باعدادقا ءبارىبىر باسىپ كىرىپ, ونداعى مۇسىلمانداردى قىرىپ, بۇكىل قالانى قيراتادى. بۇعان اشۋلانعان بەركە: «قۇلاعۋ دوس پەن دۇشپاندى اجىراتپاي, بارلىق مۇسىلمان امىرشىلەرى مەن جاقىندارىن ءولتىرىپ, حاليفاتتى كۇيرەتتى. ەندى, ۋاقىتى جەتكەندە, جاراتقاننىڭ قالاۋىمەن جازىقسىز مۇسىلمانداردىڭ توگىلگەن قانى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى», دەدى. وسى وقيعادان كەيىن بەركە مەن قۇلاعۋ اراسىندا بىتىسپەس دۇشپاندىق تۋىپ, سوڭى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان سوعىستىڭ تۇتانۋىنا الىپ كەلەدى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1262 جىلعى شيرۆاندا بولعان العاشقى شايقاستا نوعاي باستاعان ۇلىق ۇلىس اسكەرى قۇلاعۋدىڭ جاساعىنا كۇيرەتە سوققى بەرەدى. وسى تۇستا شاعاتايلىق العۋ قۇلاعۋمەن بىرلەسىپ, بەركەگە قارسى وداق قۇرىپ, موڭكە بيلىككە كەلگەننەن كەيىن ولتىرىلگەن تۋىستارىنىڭ كەگىن الماق بولدى. قۇلاعۋ دا باتۋ جانە بەركە اۋلەتتەرىنەن شىققان سۇلتانداردىڭ كوزىن جويۋعا بۇيىرادى. وسى وقيعادان كەيىن بەركە قۇلاعۋعا قارسى سوعىسقا دايىندالادى. قۇلاعۋ دا ءۇش بولىك قول شىعارىپ, ءبىر قاناتىن ءوزى باستاپ دەربەنت ارقىلى ەدىلگە جەتەدى. الايدا بەركەدەن ويسىراي جەڭىلگەن قۇلاعۋ كوپتەگەن اسكەرىنەن ايىرىلىپ, قايتار جولدا اتتارى مەن ادامدارى وزەنگە باتىپ, كاۆكاز ارقىلى زورعا قۇتىلادى. بۇل وقيعا بۇكىل مۇسىلمان الەمىن ءدۇر سىلكىندىردى. بۇدان كەيىن دە قۇلاعۋ مەن بەركە اسكەرى اراسىندا بىرنەشە رەت قاقتىعىستار بولادى.
شىڭعىس اۋلەتتەرى اراسىنداعى بۇل قىرعيقاباق قاتىناستى ولارمەن شەكتەسىپ جاتقان مىسىر, دەلي, ۆيزانتيا مەملەكەتتەرى باقىلاپ وتىردى. بەيبارىس پەن بەركەنىڭ وداقتاس رەتىندە تاريح ساحناسىنا شىعۋى وسى تۇستان باستالادى. ال قۇلاعۋ ەۋروپالىق مەملەكەتتەرمەن وداق قۇرۋعا ۇمتىلادى. زەرتتەۋشى ا.يۋرچەنكو بەركە, قۇلاعۋ جانە بەيبارىس سۇلتاندار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى اسكەري, ءدىني, ديپلوماتيالىق سەكىلدى بىرنەشە كونتەكستە قاراستىرۋدى ۇسىنادى. بىزدىڭشە, بەركە مەن بەيبارىستىڭ ءساتتى وداقتاستىعى قۇلاعۋدىڭ حاليفاتقا جاساعان قاندى جورىعىنان بولەك ەكى جاقتىڭ دا اسكەرلەرىنىڭ نەگىزگى كۇشى قىپشاق جاۋىنگەرلەرىنەن قۇرالعاندىعىندا سياقتى.
وسىلايشا 1261 جىلى ورداعا مىسىر بيلەۋشىسى ءاز-زاھير بەيبارىس سۇلتاننىڭ سالەم-ساۋقاتى مەن مول تارتۋ-تارالعىسىن ارقالاعان العاشقى ەلشىلەر كەلدى. مىسىر ەلشىلەرى الىپ كەلگەن حاتتىڭ مازمۇنىندا بەيبارىس سۇلتان بەركەمەن بىرلەسىپ قۇلاعۋعا قارسى سوعىس اشۋعا دايىن ەكەندىگى باياندالعان. بەركە دە 1262 جىلدىڭ كۇزىندە ءوزىنىڭ العاشقى ەلشىلەرىن جىبەرىپ, بەيبارىس سۇلتانعا يسلام ءدىنىن قابىلداعان تاتار امىرشىلەرىنىڭ, ولاردىڭ شىققان تەگى مەن رۋى قوسا جازىلعان ءتىزىمى بار حاتتى جولدايدى. وسى جولعى بەركەنىڭ ەلشىلەرىمەن بىرگە سۇلتان بەيبارىس ءوزىنىڭ كۇشەربەك ات-تۇركي باستاعان ءوز ەلشىلەرىن قوسىپ جىبەرەدى. ول تۋرالى اراب تاريحشىسى رۋكن-اد-دين بىلاي دەپ جازادى: «سۇلتان (بەيبارىس) بەركەنىڭ ەلشىلەرىن زور قۇرمەت-قوشەمەتپەن قارسى الدى. قايتارىندا وعان ارناپ وسمان حاليفا جازعان قاسيەتتى قۇران نۇسقاسىن, ءتۇرلى-ءتۇستى كىلەمدەر مەن جاينامازداردى, ۆەنەتسيا ماتاسى مەن ليۆانت كويلەگىن, تەرىدەن جاسالعان قالى كىلەمدەردى, فرانك دۋلىعاسى مەن التىن جالاتىلعان ساۋىتىن, حورەزم ەر-تۇرمانى مەن التىن جالاتىلعان شامدالداردى, كۇمىسپەن كۇپتەلىپ, التىنمەن اپتالعان نەشە ءتۇرلى قارۋ-جاراقتاردى, قارا ءناسىلدى قىزمەتشىلەر مەن اسپازشىلاردى, اراب سايگۇلىكتەرى مەن نۋبي تۇيەلەرىن, مايمىلدار مەن توتىقۇستاردى, تاعى دا باسقا تولىپ جاتقان ەسەپسىز دۇنيەلەردى تارتۋ ەتتى», دەيدى. وسىدان كەيىن دە مىسىر سۇلتاندىعى مەن ۇلىق ۇلىس اراسىندا 50-گە جۋىق ەلشىلىك بايلانىس جاسالادى. ەدىل مەن ءنىل بويىنداعى رۋحاني مادەنيەتتىڭ توعىسىنا نەگىز قالانادى. بەيبارىس پەن بەركەنىڭ اسكەري, ساياسي, ديپلوماتيالىق وداقتاستىعى قۇلاعۋ مەن كرەست جورىعىنا جويقىن تويتارىس بەرىپ, ەۋرازيا مەن تاياۋ شىعىستا يسلام ءدىنىنىڭ وركەندەۋىنە جول اشادى. الايدا بەركە ۇلىق ۇلىستى ۇزاق بيلەي المادى. ول يراندى قۇلاعۋدىڭ ىقپالىنان ازات ەتۋ ءۇشىن ونىڭ ۇلى اباعامەن سوعىسۋعا بارا جاتىپ, 1266 جىلى تبيليسي ماڭىندا قايتىس بولادى. ايتسە دە, بەركە حان 1269 جىلى وتكەن تالاس قۇرىلتايىندا تولىق دەربەستىك العان ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاپ كەتتى. ونىڭ ءوز اتىنا تەڭگە باستىرۋى سونى ايعاقتايدى.
بەيبارىس سۇلتاننىڭ ەلشىلەرى ارقىلى بەركە حاننىڭ كەسكىن-كەلبەتى, باتىرلىق تۇلعاسى جىلنامالاردا ساقتالعان. ول تۋرالى ابد از-زاحير: «بۇل شاقتا بەركەنىڭ جاسى ەلۋ التىدا. سيرەك ساقال, جالپاق بەت, ءوڭى سارى كىسى ەكەن. شاشتارى ءورىلىپ, قۇلاعىنىڭ ارتىنا قاراي قايىرىلعان. قۇلاعىندا سەگىز قىرلى قىمبات تاسى بار التىن سىرعا. ۇستىنە جىبەك شاپان, باسىنا مۇراق, اياعىنا قىزىل سافيان ەتىك كيىپ, بەلىنە قىمبات تاستارمەن اشەكەيلەنگەن التىن بەلبەۋ بۋىنعان. حان شاتىرىندا وزىمەن بىرگە 50 ءامىر جايعاسقان ەكەن», دەيدى. ءبىر قىزىعى اكادەميك ءا.مارعۇلان ۇلىتاۋداعى جوشى حان مازارىن قازعان كەزدە جوعارىدا سيپاتتالعانداي «قىزىل سافيان» ەتىكتىڭ قالدىعىن تاپقان بولاتىن. بىزدىڭشە, جوشىنىڭ كەسەنەسىن بەركە سالدىرىپ, ءوز اكەسىن مۇسىلمان عۇرپىمەن جەرلەۋى ابدەن مۇمكىن.
بەركە بيلىك ەتكەن از عانا مەرزىم ىشىندە ۇلىق ۇلىستى ەۋرازياداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمى قالىپتاسقان, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرىپ ۇلگەردى. بەركەنىڭ ءداستۇرلى تۇركى-يسلام مادەنيەتىنە نەگىزدەگەن وركەنيەت ءورىسى وزبەك حان تۇسىندا جالعاسىپ, ورتالىق ازيا حالىقتارىنا عاسىرلار بويى رۋحاني ازىق بولدى. وسى ءۇشىن دە ءبىز بەركەگە قارىزدارمىز. ەدىل بويىنداعى ساراي قالاسى جاڭا مادەنيەتتىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالدى. كوپتەگەن اقىن مەن جازۋشى, عالىم مەن عۇلامالار ءىلىم-بىلىممەن ەركىن اينالىستى.
بىلتىر ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا قاتىستى كوپتەگەن يگى ءىس قولعا الىندى. جوشىنىڭ كەسەنەسى مەن ۇلىتاۋ قايتا جاڭعىردى. وسى تۇستا جوشىنىڭ بەل بالاسى, ۇلىق ۇلىستىڭ نەگىزىن قالاۋشى بەركەنىڭ دە ۇمىت قالماعانى ابزال. ەسىمى وقۋلىقتارعا ەنگىزىلىپ, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى قولعا الىنسا, تانىمدىق دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, ەسكەرتكىشى ورناتىلىپ, كوشەلەرگە اتى بەرىلسە, كومەسكى تارتقان تۇعىرلى تۇلعانىڭ ۇرپاقتار جادىندا قايتا ويانارى انىق.
