ساياسات • 21 شىلدە، 2020

قۇرعاق ۋادەمەن قۇتىلا المايسىز...

72 رەت كورسەتىلدى

كەيىنگى جىلدارى Nur Otan پارتياسى جاڭعىرۋ باعىتىن بەتكە الىپ، وسى جولدا جاڭا باستامالار كوتەرىپ، حالىقپەن تەڭ ديالوگ ورناتۋعا قادام جاساپ كەلەدى. ونىڭ قانشالىقتى ءساتتى بولاتىنىنا ۋاقىت تورەشى بولماق. دەسە دە، جىلدا ءبىر جاڭاشىلدىق ەنگىزۋ ادەتكە اينالدى. بيىل دا پارتيا ناعىز كوشباسشىلاردى انىقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوز ىشىندە ىرىكتەۋ وتكىزۋگە بەكىنىپ وتىر.

پرايمەريز دەپ اتالاتىن شا­رانىڭ باستى ماقساتى – پار­تيا­نىڭ ءوز ىشىندە ەڭ ۇزدىك ۇمىت­كەرلەرىن حالىق الدىندا اشىق سايلاۋ ارقىلى تاڭداپ الۋ. پراي­مە­ريزدە جەڭىسكە جەتكەن بەل­سەن­دىلەر كەيىننەن پارتيا اتىنان رەس­پۋبليكالىق سايلاۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىك الادى. وسىعان دەيىن پار­تيا اتىنان ۇسىنىلعاندار ءتىزىم بويىنشا سايلانىپ كەلگەن ەدى.

پرايمەريز ءسوزى اعىلشىن تىلى­نەن اۋدارعاندا «الدىن الا سايلاۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. جالپى، پرايمەريز، ياعني پارتيا ىشىندە الدىن الا سايلاۋ وتكىزۋ اقش-تا قالىپتاسقان. ەڭ العاشقى پرايمەريز 1842 جىلى وتكەنىمەن، زاڭ بويىنشا بەكىتىلگەن جوق-تى. نەگىزگى سايلاۋ الدىندا مىندەتتى تۇردە پرايمەريز وتكىزۋ تۋرالى زاڭ تەك 1903 جىلى ۆيسكونسين شتاتىندا قابىلداندى. كەيىنىرەك 25 جىلدىڭ ىشىندە بارلىق شتاتتا الدىن الا سايلاۋ وتكىزۋ مىندەتتى شاراعا اينالدى. پرايمەريز وتكىزۋدىڭ بارشاعا ورتاق ۇلگىسى جوق، ءار ەل ءتارتىپتى ءوز ىڭعايىنا قاراي بەلگىلەيدى. اقش-تا پارتيا ىشىندە ۇمىتكەرلەردى انىقتاۋ ءۇشىن پرايمەريز بيلىك تاراپىنان وتكىزىلسە، ەۋروپادا جەكەلەگەن پارتيالار ۇيىمداستىرادى. ودان بولەك پرايمەريزدىڭ اشىق جانە جابىق ءتۇرى دە بار.

جالپى، الدىن الا سايلاۋ ينستيتۋتى دەموكراتياعا باس­تايتىن جول ەكەنىنە كوپشىلىك سەنىم ارتادى. اقش-تا سولاي بول­دى. وزدەرىن دەموكراتيانىڭ وتانى سانايتىن امەريكالىقتار ءۇشىن ەلدەگى ساياسي احۋال مەن وقيعالار ۇلكەن ماڭىزعا يە. سايا­سات­كەرلەرىن دە ءجىتى باقىلاپ، كەز كەلگەن ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىن بەلسەندى ءبىلدىرىپ وتىرادى. بىلايشا ايتقاندا، ءار ازامات قوعامدا داۋ تۋعىزعان جايت­قا قاتىستى ويىن اشىق جەتكى­زۋدى بورىشى سانايدى. بۇل – قازاقستان كوزدەگەن ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدا كەرەك قاسيەتتىڭ ءبىرى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى قاراپايىم حالىق ءسوزىنىڭ بيلىككە جەتەتىنىنە جانە ودان ءبىر ناتيجە شىعاتىنىنا كۇمانمەن قارايدى.

قازىرگى ساياسي ينستيتۋتتار ءۇشىن حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتى­رۋ باستى سىن بولىپ تۇر. وسى تۇستا پارتيا ايماقتىق دەڭگەيدە كوشباسشىلارىن انىق­تاۋ ارقىلى ءار ادامنىڭ پىكىرى ەسكەرىلەتىنىن كورسەتە الار ەدى. ماسەلەن، شال­عايداعى اۋىل تۇرعىندارى ءوز ارا­سى­نان ناعىز مىقتىنى تاڭ­داپ، وز­دەرى داۋىس بەرە وتىرىپ سول ادامدى پارتيانىڭ بەل­سەندى مۇشەلەرىنىڭ قاتارىنا قوسا ال­سا، ءوز داۋىستارىنىڭ ماڭىز­دى ەكەنى­نە سەنىمى ارتا تۇس­پەك­شى. وسى­لايشا كەز كەلگەن ماسە­لە­گە كەلگەندە ويىن اشىق ايتۋدان تارتىنباي، الداعى ۋاقىتتا بەل­سەندىرەك بولۋعا ۇمتىلادى. ءبىز كوك­سەگەن ازاماتتىق قوعام وسى ەمەس پە؟!

ازىرگە قازاق قوعامىندا قاي دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتاردىڭ توپ ىشىندە بايقالماي، ءۇنسىز وتىرا بەرۋى ۇردىسكە اينالعانداي. شەتەلدىڭ وركەنيەت ۇلگىلەرىن قول­دانىپ، سول مەجەگە جەتۋگە ۇمتىلىپ جاتقاندا نەگە با­تىس سايا­ساتكەرلەرىن مىسالعا كەل­­­­تىر­مەسكە؟ ۇلىبريتانيا پار­­­­لامەنتىندە دەپۋتاتتاردىڭ ادۋىن­­دى سويلەپ، باسەكەلەستەرىن جەر­مەن-جەكسەن ەتىپ جاتقانىنا تالاي مارتە كۋا بولدىق. ونى كورگەن حالىق قوشەمەتتەپ، دە­پۋتات­تاردىڭ باتىل ارەكەت­تەرىنە قول­داۋ كورسە­تىپ جاتادى. ءبىزدىڭ قوعامعا دا ويىن اشىق جەت­كىزەتىن، حالىقتىڭ مۇد­دەسىن وتكىر قوزعايتىن دەپۋتاتتار كەرەك-اق.

Nur Otan پارتياسى ۇيىم­داس­تىرىپ وتىرعان پرايمەريزدىڭ حالىقتى اۋرەگە سالعان پاندەميا­مەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى دە بەكەر بولماسا كەرەك. ويتكەنى ەلىمىزدەگى احۋال قيىن. بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قىزۋ ديالوگقا ۇلاسىپ وتىر. حالىق ءوز ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان وزگەرىسكە مۇددەلى، سونى جۇزەگە اسىراتىن بەلسەندىلەردىڭ ساياسي ارەنادا بوي كورسەتۋىنەن ءۇمىت ەتەدى. وسى تۇستا پارتيانىڭ بەتكە ۇستار بەلسەندىلەرىمەن جەكە تانىسىپ، ۇسىناتىن باعدارلاماسى مەن جوسپارىن باعالاپ، الەۋەتىن كوتەرەتىن كەز كەلدى.

Nur Otan ۇيىتقى بولىپ وتىرعان پرايمەريز 17 تامىزدان 3 قازانعا دەيىنگى ارالىقتا وتەتىنى بەلگىلى. بۇل ۋاقىتتا ۇمىتكەرلەر پارتيا مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ، باق-تا، الەۋمەتتىك جەلىدە بەلسەندىلىك تانىتىپ، پىكىرسايىستارعا قاتىسۋى كەرەك. بۇل – ساياساتكەرلەر شىڭدالاتىن بىردەن-ءبىر ورتا. سونداي-اق ۇگىت جۇرگىزۋ بارىسىندا قاتىسۋشىلار ناقتى ەلدى مەكەننىڭ ماسەلەسىن ءوز كاسىبي قىزمەتىنە قاراي شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋى ءتيىس. وسىنداي تاجىريبەدە ىسىلعان كوشباسشىلار ەرتەڭ كەز كەلگەن پىكىرسايىسقا دايىن بولارى ءسوزسىز. قازىرشە حالىقتىڭ مىنبەدەن دەپۋتاتتاردىڭ انا تىلىندە سويلەگەنىنىڭ وزىنە ءماز بولىپ وتىرعان جايى بار. جۇزدەن جۇي­رىك شىققاندار ءبىلىمى نە بىلىك­تىلىگىمەن عانا ەمەس، كەز كەلگەن ءىستى دوڭگەلەتە الاتىن تابان­دىلىعىن، قايسار مىنەزىن دە تانىتۋى قاجەت. جىلدار بويى قۇر­عاق ۋادەدەن، جالىندى سوزدەن ابدەن دىڭكەلەگەن جۇرت ەندىگى جەردە ناقتى ءىس كۇتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا الداعى پرايمەريز كوشباسشىلارعا ناعىز سىن بولماق. سونداي-اق ۇگىت-ناسيحاتتى ءار ۇمىتكەر ءوز قارجىسىنا جۇر­گىزەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. بۇل تۇستا سايلاۋعا قاتىساتىن ادام­­داردىڭ دايارلىعىنا دا كو­ڭىل ءبولۋ ماڭىزدى. پرايمەريز ەلى­­مىزدە العاش رەت وتەيىن دەپ جات­قاندىقتان، ەشكىمنىڭ تاجى­ريبەسى جوق ەكەنىن دە ەسكەرگەن ءجون. بۇل سايلاۋدىڭ كەلەسىلەرىنە ۇلگى بولارى تاعى بار. سول سەبەپتى دە حالىق ەلىمىزدەگى قيىن جاعدايعا قا­را­ماستان، ىشكى مادەنيەتى جوعا­رى ءارى دايىندىعى نىق كوش­باس­شى­لاردى كورگىسى كەلەتىنى تاعى ءمالىم.

پارتيا جاريالاعان پرايمەريز ەرەجەسىندە باسا نازار اۋداراتىن ءبىر جايت بار. جاڭا زاڭعا سايكەس، پارتيالىق تىزىمدە كەم دەگەندە 30% ايەلدەردىڭ جانە 20% 35 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ بولۋى مىندەتتەلەدى. جالپى، ايەل­دەردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋىنا كەل­گەندە ءداستۇر، مادەنيەت تۇرعىسىندا، قوعام­داعى رولىنە، جەكە ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتى تۋرالى سۇراقتار كوپ. ەلىمىزدەگى عانا ەمەس، بۇكىل الەمدەگى تاجىريبە وسىلاي. قازىر­گى پارلامەنتتەگى ايەلدەردىڭ ۇلە­سى تاريحتا ەشقاشان مۇنداي جوعارى بولماعانى ايتىلادى. ستاتيستيكاعا سايكەس، الەم بو­يىنشا ۇلتتىق پارلامەنتتەر قۇرامىندا 1997 جىلى نەبارى 11،6 پايىز ايەل دەپۋتات بولسا، بىلتىر بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە، ياعني، 24،6 پايىزعا كوتەرىلگەن. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبىنە سەنسەك، قازاقستان پارلامەنتىندە ايەلدەردىڭ ۇلەسى 27،1 پايىز. بۇل كورسەتكىش شىعىس ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرىمەن قاتار بولسا، كورشىلەس رەسەي، قىر­عىزستان، وزبەكستانمەن سالىس­تىرعاندا الدەقايدا كوپ. ودان بولەك قوعامدا كوپ تالقى­لاناتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – دەپۋ­تاتتاردىڭ جاسىنا قاتىستى. پارلامەنتارالىق وداقتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ەكى جىل بۇ­رىن ەلىمىزدە پارلامەنتتەگى 40 جاسقا دەيىنگى دەپۋتاتتاردىڭ پايىزدىق ۇلەسى 7،55 بولعان ەكەن. جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن پرايمەريزدە جەڭىسكە جەتكەن جاستاردىڭ سانى كوپ بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن، ءوز يدەياسىنىڭ اينالاسىندا جاستاردى توپتاستىرا الاتىن، ولاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن كوشباسشىلاردىڭ پارتيادا بولۋعا، وسى قىزمەتتى تاڭداۋىنا جول اشىلۋى شارت.

ءدال قازىر قوعامعا حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ، ەلدىڭ مۇددەسىن قور­عايتىن دەپۋتاتتار اۋاداي قا­جەت. ەلىمىزدەگى كوروناۆيرۋس پان­دەمياسىنا قاتىستى احۋال بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. سوندىقتان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ جۇزەگە اسا باستاۋى بيلىك پارتياسىنىڭ ءىس-قيمىلىنا قاتىستى. ماسەلە دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ولشەمى سانالاتىن شارانىڭ اتاۋىندا ەمەس، ەڭ باستىسى حالىقتىڭ سەنىمىن وياتۋدا بولماقشى. پراي­مەريز بۇرىن-سوڭدى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان كەزەكتى شارانىڭ بىرىنە اينالسا، وندا «پارتيا حالىق ءۇنىن ەستي المادى» دەگەن ءسوز...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار