تالانتتى دا تاعىلىمدى اۋلەت

جان الىسىپ, جان بەرىسكەن مۇنداي كۇرەستەردىڭ ءتۇپ باستاۋىندا حالقى مەن ەلىنىڭ بولاشاعىنا, ۇلى ماقسات-مۇراتتارىنا بۇكىل عۇمىرىن ارناعان, ءوز ورتاسىنان اسىپ تۋعان تارلانبوزدار تۇرعانى اقيقات. سولاردىڭ ءبىرى – وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى قۋ­عىن-سۇرگىن قۇربانى, الاش قاي­راتكەرى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ. ءبىر عاجابى, ونىڭ كىندىگىنەن تاراعان ءتورت ۇلى, قۇداي قوسقان قوساعى, وتباسىنىڭ وزگە دە مۇشەلەرى ەرەكشە دارىن قونعان جاندار ەدى. وسى تاماشا اۋلەتتەن قازاقستاننىڭ قوعامدىق جانە مادەني ومىرىندە تەرەڭ ءىز قالدىرعان تۇتاس تالانت­تار شوعىرى شىقتى. بۇل – شىن مانىندە ومىردە وتە سيرەك كەز­دەسەتىن قۇبىلىس.

اۋلەت وتاعاسى قوڭىرقوجا قو­جىقوۆ (1880–1938) – XIX عا­سىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى ايتۋلى قازاق زيالى­سىنىڭ ءبىرى, اعارتۋشى, رەفورماتور پەداگوگ, مادەنيەت تاريحىن زەرتتەۋشى عالىم, «الاش» قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى, كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى. 1880 جىلى پەروۆسك (بۇرىنعى اقمەشىت, قازىرگى قىزىلوردا) قا­لاسى تۇبىندەگى قوعالىكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ول الدىمەن اۋىل مولداسىنان حات تانىپ, قالاداعى قازاق-ورىس مەكتەبىندە وقيدى, كەيىن تاشكەنتتەگى تۇركىس­تان مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ءبىلىم الادى. سەميناريا باس­شى­لارىنىڭ جەرگىلىكتى ۇلت وكىل­دە­­رىنەن بىرەن-ساران شاكىرت قا­بىل­­داۋداعى ماقساتى يمپەريا مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن كادر­­لار دايارلاۋ بولعانىمەن, قوڭىرقوجا بۇل جولعا تۇسپەي, اعار­تۋ­شىلىق قىزمەتپەن شۇعىل­دانۋعا دەن قويادى. تۇركىستان ولكەسىندەگى قوعالىكول مەكتە­بىن­دە, پەروۆسكىدەگى تەمىر جول جۇ­مىسشىلارى مەكتەبىندە ساباق بەرەدى. قارناق پەن ءاندىجان قالالارىندا ورىس-تۇزەم وقۋ ورىندارىنىڭ مۇعالىمى, مەكتەپ مەڭگەرۋشى بولىپ ىستەيدى. ۇستازدىق قىزمەتى بارىسىندا قازاق مەكتەپتەرىنە وقۋدىڭ جاديدتىك ءتاسىلىن ەنگىزۋ ماقسا­تىندا مۇعالىمدەر مەن شاكىرتتەر ءۇشىن اراب-پارسى ءالىپبيى نەگىزىندە ءار قازاقى دىبىستى جەكە ارىپ­پەن تاڭبالايتىن «الىپپە» جا­زا­دى. تۇركىستان گەنەرال-گۋبەر­ناتورلىعى وقۋ ءبولىمىنىڭ رۇقسا­تىمەن جارىققا شىققان بۇل وقۋ قۇرالى ولكەدەگى اعارتۋ ءىسىن ىلگە­رىلەتۋگە زور سەپتىگىن تيگىزدى.

پاتشا وكىمەتى تۇسىندا قوجى­قوۆ اعارتۋشىلىقپەن قاتار ۇلت­تىق قوزعالىسقا قاتىسىپ, قازاق مۇددەسىن كوزدەيتىن قوعامدىق قىز­مەتپەن دە بەلسەنە اينالىس­تى. 1907 جىلعى ايگىلى پاتشا ما­نيفەسى بويىنشا تۇركىستان ولكە­سى قازاقتارى مەن وزگە دە جەر­گى­لىكتى حالىقتاردىڭ سايلاۋ قۇقىنان ايرىلىپ, مەملەكەتتىك دۋما جۇمىسىنان شەتتەتىلۋىنە نارازى بولدى. 1912 جىلى كەزەكتى سايلاۋدا مەمدۋماعا قازاق وكىلىن وتكىزۋدە ورىنبوردا احمەت باي­تۇر­سىنوۆپەن بىرگە تاتار زيالىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. تۇركىس­تاندىقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە پاتشا وكىمەتى جازالاۋشى وتريادتارىنىڭ جاساعان قىلمىستارى جونىندە دۋماعا نارازىلىق حاتتارىن جول­داپ, قازاقتاردىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ومىردەگى قۇقتارىن قور­عاۋعا اتسالىستى.

ول اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا ءبىرجولاتا اۋىستى. فەرعانا وڭى­رىندە قازاقتاردىڭ مۇددەسىن قور­عايتىن «كوشپەندى» اتتى ۇيىم قۇرىپ, سوعان جەتەكشىلىك جاسادى. قوقاندا جاريالانعان تۇر­كىستان اۆتونومياسىنىڭ كۇرەس­كەرلەرى قاتارىندا بولدى. قوقان تالقاندالىپ, 1918 جىلعى كوك­تەمدە رەسەي قۇرامىنداعى تۇركىس­تان كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى شا­ڭىراق كوتەرگەندە, اۋەلى ۇستاز­دىق­پەن شۇعىلداندى. تاشكەنتتە 1918 جىلعى كۇزدە اشىلعان قازاق پەداگوگيكالىق كۋرستارىندا, كوپ ۇزاماي, سونىڭ نەگىزىندە الدىمەن پەدۋچيليششە, كەيىننەن قازاق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى (كيرينپروس) بولىپ قۇرىلعان وقۋ ورنىندا قىزمەت ىستەپ, قازاق مۇعالىم كادرلارىن دايارلاۋ ىسى­مەن ناقتىلى شۇعىلداندى. 20-شى جىلدارى تۇركىستان ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ونىڭ تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, واك-نىڭ توتەنشە وكىلەتتى مۇشەسى بولدى. جەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ مۇشەسى, سودان سوڭ ونىڭ كوميس­سارىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعاندا جەر رەفورماسىن جۇرگىزۋ جونىندەگى ءتۇرلى كوميس­سيا­لاردىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي اتسالىسىپ, مۇندا دا بىرقاتار ماڭىزدى شارۋا تىندىردى. جەتى­سۋ وبلىسىندا جەر-سۋ رەفورماسىن باسقارىپ, وسى جانە باسقا دا وبلىستاردا قازاقتاردى جەرگە ورنالاستىرۋ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن قولعا الدى. ول بىرنەشە رەت تۇركتسيك مۇشەلىگى­نە سايلاندى جانە قوسشى ورتالىق كوميتەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. 1924 جىلى ورتالىق ازيا­داعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋ ناۋقانى كەزىندە قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن انىقتاۋ جونىندەگى جۇمىس كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا ساراپشى رەتىندە قاتىستى. جەر-سۋى مەن حالقى بىرىگۋىنە وراي 1925 جىلى وتكەن كەڭەستەر سەزىندە «كيرگيز» اتالىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ تاريحي ءتول اتىنا يە بولۋىنا, سونداي-اق اقمەشىتتى «قىزىلوردا» دەپ اتاۋدى زاڭداستىرۋعا ۇلەس قوستى.

ق.قوجىقوۆتىڭ ەلىمىزدىڭ قو­عام­­دىق-ساياسي ومىرىمەن قاتار ما­­دە­ني سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە ءوز الدىنا ءبىر توبە. نەگىزىن قا­لاۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە عالىم حاتشىسى رەتىندە ۇلت مادەنيەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ تاريح سەكتورىندا قىزمەت ىستەدى. ونىڭ رەسپۋبليكامىزدا تۇڭعىش ولكەتانۋ مۇ­راجايى, كوركەمسۋرەت گالەرەيا­سى مەن ونەر ۋچيليششەسىنىڭ شا­ڭى­راق كوتەرۋىنە باستاماشى بول­عانىن, جەتىسۋ وڭىرىندەگى كونە قور­عاندار مەن ەسكەرتكىشتەردى زەرت­تەۋمەن اينالىسىپ, تاريح پەن ارحەولوگياعا, سونىڭ ىشىندە ورحون جازۋى, قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ, كەلىنشەكتاس, اقتاس مازارلارىنا قاتىستى عىلىمي ەڭ­بەكتەردى جارىققا شىعارعانىن اتاپ ايتقان ءجون. سونداي-اق 1935–1936 جىلدارى پروفەسسور سانجار اسفەندياروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «قازاقستاننىڭ وت­كەندەگى تاريحى تۋرالى دەرەك­تەر مەن ماتەريالدار» اتتى ەكى توم­دىق تۇڭعىش تاريحي ەڭبەك­تى قۇ­راستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – قو­ڭىر­قوجا قوجىقوۆ. ول ۇلتتىق كونە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ كوميتەتىن ۇيىمداستىرىپ, كەلەشەك ءۇشىن بىرقاتار سيرەك كىتاپتاردى, زاتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋ, كونە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن مەملەكەت قاراۋىنا الۋ ماسەلەلەرىنە كو­­ڭىل ءبولدى, قازاقستانداعى باع­­­زى ەسكەرتكىشتەردىڭ اتلاس-كار­­تاسىن جاسادى. بۇگىندە بۇل قۇن­­دى دۇنيەلەر ادامزات يگىلى­گى­نە اينالىپ, يۋنەسكو-نىڭ تىزى­مىنە ەنىپ وتىر. سول كەزدە ۇيىم­­داستىرىلىپ جاتقان كوپ­شى­­لىك كىتاپحاناسىنىڭ (قازىرگى ۇلت­­تىق كىتاپحانا) جۇمىسىن جول­­عا قويۋدا ايتارلىقتاي ىستەر تىن­­دىردى. كىتاپحانانىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالار قو­رىن­دا قىزمەت ىستەگەن جىلدارى, شى­عىستانۋشى مامان رەتىندە, قازاقستان بويىنشا ولاردى جي­ناستىرىپ, سيپاتتامالارىن جازىپ قالدىردى. اراب, پارسى, شا­عاتاي تىلدەرىندەگى تاريحي جانە ادە­بي شىعارمالاردى قازاقشاعا اۋداردى, كوپشىلىك كىتاپحانا قو­رىنا سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ «حيك­مەت حازىرەت سۇلتان ءال-عاري­فين» اتتى قولجازبا كىتابىن تابىس ەتتى.

الايدا سول كەزدەگى قازاق ارىس­­تارىن جاپپاي جالماعان قۋ­عىن-سۇرگىن ناۋبەتىنەن ول دا تىس قال­مادى. ق.قوجىقوۆ 1938 جىلى 27 قاڭتاردا «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن ۇستالىپ, 1938 جىلى 15 اقپاندا اتىلىپ كەتتى. حالقىنىڭ دەربەس ەل بولىپ, ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن اياۋلى پەرزەنتىنىڭ ەسىمى 1958 جىلى عانا اقتالدى.

قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ زايىبى, اۋلەت وتاناسى ءلاتيپا مۇ­­ڭايتپاسوۆا-قوجىقوۆا (1893–1960) – قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش تەاتر سۋرەتشىسى, ساحنا بەزەندىرۋشى, ۇلت­تىق قولدانبالى ونەر شەبەرى, حالىق ىسمەرى, قازاقستان جانە كسرو سۋرەتشىلەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى. ول – تەكتى جەردەن شىق­قان, اتاقتى لاپيندەر اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى. اكەسى مۇڭايتپاس ەل ارا­سىندا بەدەلدى, وزىق ويلى ادام بولعان, بولىستىق ەتكەن كەز­دە اۋىل بالالارىنا ارناپ مەكتەپ اشقان. ال ونىڭ ۇلى سەرالى لاپين – العاشقى زاڭ­گەر, شىعىستانۋشى, رەسەي مەملە­كەتتىك دۋماسى مۇسىلمان فراكتسياسى ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولعان, مۇسىلمان قوزعا­لىسىندا, تاشكەنتتەگى ۇلتتىق ۇيىم­داردا بەلسەندى قىزمەتتەر اتقارعان قايراتكەر, تاريحي تۇلعا.

ءلاتيپا قوجىقوۆا – قازاق­ستان­دا جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن كاسىبي ساحنا ونەرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى. ۇلتتىق كيىم-كەشەك ۇلگىلەرىنىڭ ىسمەر مامانى 1925–1936 جىلدارى قازاق دراما تەاترىندا, 1936–1958 جىلدار ارالىعىندا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭ­بەك ەتكەن جىلدارى قازاقتىڭ سان­دىك-قولدانبالى ونەرىن قايتا جاڭعىرتىپ, ساحنا تورىنەن جارقى­راتىپ كورسەتۋگە كۇش سالادى. وپەرا تەاترىندا كوستيۋم جانە تىگىن تسەحىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بول­عان كەزدە العاشقى قازاق وپەرالارىن دايىنداۋعا وزىندىك ۇلەس قوستى. 1936 جانە 1958 جىلدارى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىكتەرىنە قاتىسادى. 1936 جىلعى ونكۇندىكتە ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزى ارنايى تىككەن كيىممەن قازاق بۇلب ۇلى كۇلاش بايسەيىتوۆا ۇلكەن تەاتر­ ساحناسىندا قىز جىبەكتىڭ اريا­سىن شىرقايدى. 1944 جىلى قا­زاق وكىمەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن امەريكا پرەزيدەنتى فرانكلين رۋز­ۆەلتكە سىيعا تارتۋعا ارناپ قازاقى كوستيۋم – قىمبات با­عا­لى تەرىلەرمەن كومكەرىلگەن شا­پان, بورىك جانە شالبار تىگەدى. وسى سىيلىق الماتىعا كەلگەن امەريكالىق دەلەگاتسياعا تابىس ەتىلەدى.

قولونەرشىنىڭ شەبەر قولىنان شىققان, ءساندى ىشكى جاساۋمەن بە­زەندىرىلگەن قازاق كيىز ءۇيىن 1958 جىلعى ونكۇندىك كەزىندە ال­­­عاش رەت ماسكەۋ جۇرتشىلىعى تا­ما­شالاعان. كەيىنىرەك بۇل كيىز ءۇي نومادتاردىڭ بىرەگەي تۇراق­جايى رەتىندە شەتەلدەردەگى كوپ­تەگەن كورمەلەردە كورسەتىلدى, سون­­داي-اق رەسپۋبليكامىزدىڭ ور­­تا­لىق مۇراجايىنان تۇراقتى ورىن ال­دى. ءلاتيپا تىككەن ءتۇرلى بۇ­يىم­دار بۇگىندە ەلىمىزدىڭ باسقا دا مۇرا­جاي قورلارىندا ساقتاۋلى تۇر.

حالىق ونەرىنىڭ بىلگىرى ءارى نا­سي­حاتشىسى ءلاتيپا رەسەيدەن كەل­گەن جاس سۋرەتشى اناتولي نەناشەۆكە كەڭەسشى بولىپ, قازاق سالت-ءداستۇرى مەن ۇلتتىق قولونەر ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى كوپتەگەن ماع­لۇمات بەرەدى. ونىڭ قازاق فولك­لورى مەن ۇلتتىق مۋزىكاسىنان دا حابارى مول بولعان. كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكي العاش­قى قازاق وپەرالارىنا پاي­دا­لانعان كوپتەگەن قازاق اندەرى مەن اۋەندەرىن ءلاتيپانىڭ ايتۋىنان جازىپ الادى. قازاق ايەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش رەت كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى اتانۋى – ءلاتيپانىڭ ءتۋابىتتى تا­لانتىنىڭ ايقىن ايعاعى.

1938 جىلى وتاعاسى قوڭىر­قوجا جازىقسىز جازاعا ۇشىرا­عاندا, ءلاتيپا «حالىق جاۋىنىڭ» جارى رەتىندە تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ تارتقانىمەن, بالالارىن ازامات قاتارىنا قوسۋعا بار جانىن سالادى. حالىق شىعارماشىلىعى مەن بەينەلەۋ ونەرىنە دەگەن سۇيىس­پەنشىلىگىن پەرزەنتتەرى: قوجاح­مەت, قۇلاحمەت, نۇراحمەت, سۇلتان­اح­مەتتىڭ بويىنا ۇيالاتىپ, ولاردى تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋگە, ومىر­لەرىن سول جولعا سارپ ەتۋگە باۋليدى.

قوجىقوۆتار وتباسىنىڭ تۇڭ­عىشى قوجاحمەت قوجىقوۆ (1910–1953) – قازاق سۋرەتشىلەرى العاشقى بۋىنىنىڭ وكىلى, تۇڭعىش سۋرەتشى-گرافيك, پلاكات شەبەرى, دەكوراتور, كىتاپ بەزەندىرۋشى. تالانتتى وتباسىندا ءومىر ەسىگىن اشقان ول ونەرگە ەرتە ارالاسادى. 15 جاسىندا اناسى ءلاتيپا جانە ءىنىسى قۇلاحمەتپەن بىرگە ۇلت تەاترىنىڭ ساحناسىن­دا قويىلعان العاشقى قازاق سپەك­تاكلدەرىنىڭ ءبىرى «قاراگوزدى» كوركەمدەۋ جۇمىسىنا قاتىسادى. 1926 جىلى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ جولداماسىمەن ماسكەۋدەگى جوعارعى كوركەمونەر-تەحنيكالىق شەبەرحانالارى جا­نىنداعى كۋرستا وقىدى. بۇدان كە­يىن قاراقالپاقستاننىڭ تورتكۇل قالاسىنداعى بەينەلەۋ ونەرى تەحنيكۋمىندا ساباق بەردى. ءوزىنىڭ دەربەس شىعارماشىلىعىن العاش گرافيك جانە كەسكىندەمەشى بولىپ باستاپ, بالالار كىتاپتارى مەن تاريحي رومانداردى بەزەندىردى. كينوستۋديادا دەكوراتور بولىپ قىزمەت ىستەدى. 30-40-شى جىلدارى ونىڭ قالامىنان تۋعان اكۆارەلدەر سەرياسىنا («ەگىن وراعى», «گازەت وقۋ», «القىزىل مونشاقتى كەلىنشەك», «اقىن تولعانىسى» (ج.جاباەۆ بەينەسى) جاڭا زامان, جاڭا ءداۋىر تىنىسى, ەڭبەك ادام­دارىنىڭ ءومىرى ارقاۋ بولدى. بۇ­لار شىن مانىندە ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۋىندىلار دەۋگە تولىق نەگىز بار.

الايدا سۋرەتشى 1937 جىلى تۇت­قىندالىپ, پوليار سىرتى ايما­عىنا ون جىلعا جەر اۋدارىلادى. سول جەردە دەنساۋلىعىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا بايلانىستى التى جىلدان سوڭ, مەرزىمىنەن بۇرىن بوساپ كەلگەننەن كەيىن, شى­عارماشىلىعىن قايتا جالعاس­تىردى. سۋرەتشى بۇدان كەيىن تۋعان سۋرەتتەرىنە جايلاۋ ءومىرىن, تاۋ پەيزاجىن ارقاۋ ەتتى. تاعدىر سىناق تەزىنە اياۋسىز سالىپ باق­قا­نىمەن, ول ءوز ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىندا وپتيميستىك رۋحىن, سۋرەتكەرلىك شابىتىن ساقتاپ قالا ءبىلدى. سۋرەتشى تۋىندىلارى – ومىرگە, ادامدارعا, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تولى, بوياۋى قانىق, جارقىن شىعارمالار. تۇڭعىش گرافيك زامان تىنىسىن بەينەلەيتىن جۇزدەن استام اكۆارەلدىك جۇمىستار مەن ساتيرالىق پلاكات جازدى. قوجاحمەت قوجىقوۆ ءىس جۇزىندە ونەردىڭ بارلىق تۇرلەرىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. قازاقستان ونەرىندەگى جاڭا باعىتتىڭ – كاريكاتۋرا مەن پلاكات جانرلارىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, تالانتتى كەسكىندەمەشى, گرافيك جانە يلليۋستراتور رەتىندە ەسىمى ۇلتتىق كوركەمونەر تاريحىنا ەندى. ءومىر ساپارى سوڭعى نۇكتەسىنە جەتكەندە, قوجاحمەت بار-جوعى قامال بۇزار قىرىقتان ەندى عانا اسقان ەدى. سۋرەتكەر عۇ­مىرىنىڭ وسىلايشا ەرتە ءۇزىلىپ, قۇداي بەرگەن تالانتىن بار قىرى­نان جارقىراتىپ كورسەتە الماي كەتكەنى اسا وكىنىشتى-اق...

بۇگىندە قوجاحمەت قوجىقوۆ­تىڭ جۇمىستارى نوكىس قالاسىنىڭ مۇراجايلارىندا, ءا.قاستەەۆ اتىن­­­داعى مەملەكەتتىك ونەر مۇ­را­جا­يىندا, قىزىلوردانىڭ وبلىس­تىق ولكەتانۋ مۇراجايىندا جانە جەكە كوللەكتسيالاردا ساقتالعان.

قوجىقوۆتار وتباسىندا دۇ­نيەگە كەلگەن قۇلاحمەت قوجىقوۆ (1914–1986) – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كورنەكتى وكىلى, قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, تۇڭعىش تەاتر جانە كينو سۋرەتشىسى, كىتاپ بەزەن­دىرۋشى, اكۆارەلشى, قوندىر­عىلى گرافيكا شەبەرى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قاي­راتكەرى (1966), كسرو سۋرەت­شىلەر وداعىنىڭ (1942) جانە كسرو كينەماتوگرافيستەر ودا­عى­نىڭ مۇشەسى (1958), كسرو كينەما­توگرافياسىنىڭ ۇزدىگى (1970). ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى.

تۋما تالانت قۇلاحمەت قوجى­قوۆتىڭ ارتىنا قالدىرعان مۇرا­سى الۋان قىرلى ءارى وتە باي. شى­­عارماشىلىق جولىن 1932 جى­­­لى قازاق دراما تەاترىندا سۋ­رەتشى-بەزەندىرۋشى بولىپ باس­تاعاندا ول نەبارى ون سەگىز جاس­تا ەكەن. تىرناقالدى جۇمىسى – «ەڭلىك-كەبەك» سپەكتاكلى. 1933 جىلدىڭ مامىر ايىندا ساحناعا شىققان وسى قويىلىمنىڭ دەكوراتسياسى جاس سۋرەتشىنىڭ شى­عارماشىلىق قۋات-قارىمى مەن مۇمكىندىگىن ايقىنداعان العاش­قى بەلەسى ەدى. ول 1934–1936 جىل­دارى لەنينگرادتىڭ م.گور­كي اتىن­داعى ۇلكەن دراما تەات­رىن­دا تاجىريبە جيناقتاپ, بۇكىل­رەسەيلىك كوركەمونەر اكادەمياسى جانىنداعى تەاتر سۋرەتشىلەرى ستۋدياسىندا وقىدى. ال قىزىل ارميا قاتارىنداعى مىندەتىن وتە­­گەننەن كەيىن, الماتىعا قاي­­­تىپ ورالىپ, تۋعان تەاتر قا­بىر­عاسىندا ەڭبەك ەتتى. بۇل جىل­دا­رى ول ۇلتتىق جانە كلاس­سيكا­لىق تۇرعىداعى جيىرما شاق­تى سپەكتاكلدى بەزەندىردى. ونىڭ ىشىندە س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, ش.قۇسايىنوۆ, تاعى باسقا بەل­گىلى جا­زۋشى-دراماتۋرگتەردىڭ پە­سا­لارى بار. ۇلى وتان سوعىسى باس­تالعاندا ءوز ەركىمەن مايدانعا ات­تانعان ەدى. الايدا رەسپۋبليكا وكىمەتىنىڭ شاقىرۋىمەن تەز ارادا كەرى ورالىپ, ماسكەۋدەن الماتىعا كوشىرىلگەن ورتالىق بىرىككەن كينوستۋديادا (تسوسك) كينوسۋرەتشىلىك كاسىبىن باستادى. مۇندا س.ەيزەنشتەين, گ.رو­شال, م.لەۆين سياقتى كەڭەس­تىك كينو شەبەرلەرىمەن قويان-قول­تىق ەڭبەك ەتىپ, ولاردان وسى ونەر­دىڭ قىر-سىرىنا قانىعادى. شى­عىس تۇرمىسىنىڭ بىلگىرى بول­عان قۇلاحمەت اتاقتى سەرگەي ەيزەن­شتەيننىڭ «يۆان گروزنىي» فيلمىنە كەڭەسشىلىك جاسايدى. ايگىلى رەجيسسەر گريگوري روشال تۇسىرگەن «اباي ءانى» ءفيلمىن, وزگە دە العاشقى قازاق كينولارىن جا­ساۋعا تىكەلەي اتسالىسادى.

بۇدان سوڭ قويۋشى-سۋرەتشى ءوز قىزمەتىن دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر كينوستۋدياسىندا, كە­يىننەن «قازاقفيلمدە» جال­عاستىرىپ, قازاق كينوسىن اياققا قويۋدا شاكەن ايمانوۆ, سۇلتان قوجىقوۆ, ءماجيت بەگالين, اب­دوللا قارساقباەۆ, ءشارىپ بەيسەم­باەۆ ءتارىزدى رەجيسسەرلەرمەن تىزە قوسا جۇمىس ىستەدى. قازاق كينە­ماتوگرافياسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن ء«بىز جەتىسۋدانبىز», «مە­نىڭ اتىم قوجا», «الدار كوسە», «اتامەكەن», «گاۋھارتاس» جانە تاعى باسقا فيلمدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە ونىڭ ۇلكەن ۇلەسى بار.

قۇلاحمەت قوجىقوۆتىڭ شى­عار­ماشىلىق دارىنى تەك تەاتر مەن كينو سالاسىندا عانا ەمەس, بەي­نەلەۋ ونەرىندە دە جارقىراي كو­رىندى. ول ءتولتۋما گرافيك, تا­لانت­تى كىتاپ بەزەندىرۋشى دە ەدى. سىزبا سۋرەتتىڭ بەساسپاپ شە­بە­­رىنىڭ قالامىنان قازاقتىڭ تۇر­مىس­­-سالتىن, اباي پوەزياسىن, قا­­زاق ەپوسى مەن الەمدىك كلاس­سي­كا­لىق ادەبيەت تاقىرىبىن بەينە­لەيتىن تاماشا كسيلوگراۆيۋرالار تۋدى.

قۇلاحمەت قوجىقوۆ – ۇلتتىق سالت-ءداستۇردىڭ تابيعاتى مەن شى­نايى بولمىسىن تەرەڭىنەن سە­زى­نىپ, تۇيسىنگەن شەبەر سۋرەتكەر ەدى. تاريحي تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن سۋرەتتەرى (ماسەلەن, «اق­تابان شۇبىرىندى» توپتاماسى) زامان تىنىسىن تەرەڭ دە ءدال بەينەلەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اباي قۇنانباەۆ, ىبىراي التىنسارين, تاراس شەۆچەنكو, مۇحتار اۋە­زوۆ شىعارمالارىنىڭ, قازاق داس­تان­دارىنىڭ («قوبىلاندى باتىر», «قىز جىبەك», «ەر تارعىن») جەلىسىن نەگىز ەتكەن يلليۋستراتسيا­لارى, تەاتر سپەكتاكلدەرىنە («ەڭ­لىك-كەبەك», «اباي», «ارقا­لىق باتىر», «وكتيابر ءۇشىن», «شان­­شارلار», تاعى باسقا), كي­نو­­فيلم­دەرگە («جامبىل» (1-ءشى نۇسقاسى), «اباي اندەرى», «ال­ماستان دا قات­تى», «مەنىڭ اتىم قوجا», «الدار كوسە», «اتا­مە­كەن», «گاۋھارتاس») جاساعان ەسكيز­دەرى – حالىق مادە­نيەتى مەن تاريحىن جان-جاقتى, تەرەڭ ءبىلۋى­نىڭ ناتيجەسىندە ءساتتى شىققان دۇنيەلەر.

قۇلاحمەتتىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى, سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى العاشقى قويۋشى-سۋرەتشىسى بولعان كەڭ فورماتتى «قىز جىبەك» ءفيلمى ءۇشىن سالعان كەسكىندەمەلەرىنەن دە ايقىن كورىنىس بەرەدى. ول اكەسى قوڭىرقوجا مەن اناسى ءلاتيپادان قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن قازاق فولكلورى مەن ەپوستارى, اسىرەسە «قىز جىبەك» جىرى تۋرالى اڭگىمەلەر جەلىسىندە 50-جىلدارى بىرنەشە يلليۋستراتسيا سالادى. كەيىننەن بۇل تاقىرىپتى كينوفيلم­گە جا­ساعان ەسكيزدەرى ارقىلى دا­مى­تىپ, بايىتتى. كوشپەلى حا­لىق تۇرمىسىنىڭ تىنىسىن بەينە­لەيتىن ەسكيزدەرى, اتاپ ايتقاندا, سىرلىباي مەن بازارباي حان­دار­دىڭ كيىز ۇيلەرى, جىبەكتىڭ كوشى, قىز جىبەك پەن تولەگەننىڭ نەكە­لەسۋ كورىنىسى, حاننىڭ كوشى پانوراماسى, تاعى باسقا يلليۋستراتسيا­لارى سۋرەتشىنىڭ ەتنوگرافيا­لىق ءبىلىمىنىڭ مولدىعى مەن جاڭا­­­شىل ىزدەنىستەرىن بايقاتتى. شىن­دى­­­­­عىنا كەلگەندە, «قىز جىبەك» ءفيل­­­مىن ءتۇسىرۋدى العاش ويعا العان قۇ­لاحمەت قوجىقوۆ ەكەنىن ايتا كەت­كەن ءلازىم.

بالجان حابدينا,

جۋرناليست-باسپاگەر

الماتى

(جالعاسى بار)