باتىر باۋكەڭنىڭ كەيىپكەرى ۇمىتىلماس دەپ سەنەمىز

بيىل ۇلى جەڭىسكە 65 جىل تول­عالى وتىر. وسى ءبىر وت كەشۋگە ەلىمىزدەن اتتانعان ميلليوننان اس­تام جاۋىنگەرلەردىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنا توپىراق جات جەردەن, مايدان دالاسىنان بۇيىر­دى. سوعىس وتىندا بولعان مايدان­گەرلەردىڭ بار­لى­عىن دا باتىر دەسەك قاتەلەس­پەي­مىز. دەسەكتە وتانىمىز­دى جاۋ­دان ازات ەتۋدە ەرەن ەرلىك ۇلگىسىن كور­­­­سەتكەن وتانداستارىمىز­­دىڭ ەسىم­­دەرى كەيىنگى كەزدەرى ەستەن شىعۋ­عا جاقىن تۇرعان سىڭايلى. سولاردىڭ ءبىرى قىزىلوردا وبلىسى­نىڭ تۋماسى جولمۇحانمەد بوزجانوۆ. باتىر باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ قاندىكويلەك جول­دا­سى بولعان ەرجۇرەك جاۋىنگەر ەرلىگى كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى-ونەگە. جولمۇحان­مەدتىڭ, ونىڭ 1941 جىلى موسكۆا ءۇشىن ايقاستا كورسەتكەن ەرلىكتەرى, كىشىپەيىلدىلىگى جايىندا ب.مومىش­ ۇلى ءوز ەڭبەكتەرىندە ەرەكشە توقتالادى. باۋكەڭ قارۋلاسى جولمۇحانمەد بوزجانوۆتى جولتاي دەپ ەركەلەت­كەن ەكەن. بۇل جايىندا باتىر “قانمەن جازىلعان كىتاپ” اتتى ەڭبەگىندە: “بارلاۋدان ورالعان جىگىتتەر بىزدەن 25 شاقىرىم جەردە سەرەدا سەلو­سىندا توپتالىپ جاتقان نەمىستەردى ايتىپ كەلدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ سەرەداعا تىكەلەي شابۋىل جاساپ نەمىستەردى سوعىپ توقتاتۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك. باتالون سەگىز شاقىرىم شەپتى قورعاۋعا العان بولاتىن. مەن دە, وزگە جاۋىنگەرلەر دە ۇرىسقا تۇڭعىش قاتىسىپ وتىرمىز. تەك جولمۇحانمەد بوز­جانوۆ قانا فين سوعىسىنا قاتىسقان كىسى ەدى. اقىرى سەرەداعا شابۋىل جاساۋ مىندەتىن, وترياد باستىعى حابي­بول­لا راحيموۆ­كە, ساياسي جەتەك­شى جولمۇحانمەد بوز­جانوۆقا جۇك­تەدىم. سول كۇنى لەيتەنانت راحيموۆ, ساياسي جەتەكشى جولمۇحانمەد بوزجانوۆتىڭ كومان­دالىق ەتۋىمەن ءبىزدىڭ 1073-پولكىنىڭ 1-ءشى اتقىشتار باتالونى بارلاۋ­شى وتريادى دۇشپان بەكىنگەن جەردى باسىپ الىپ, سەرەدا ءىرى ەلدى مەكەنىنە شابۋىل جاساپ جاۋدىڭ جۇزدەگەن سولداتتارى مەن وفيتسەر­لەرىن, 15 اۆتوماشيناسىن جويىپ جىبەردى. شاحوۆاعا باراتىن جولدىڭ كوپىرىن جاردى. دور-ماكسيموۆقا اپاراتىن جولدى مينا­لادى, ءبىر ۋنتەر-وفيتسەردى تۇتقىنعا الدى, قارۋ-جاراقتار مەن باعالى دوكۋ­مەنت­تەردى قولعا ءتۇسىردى. بۇل پولكىمىزدىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى رەت ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ الدىندا باس ساۋعالاپ قاشقان نەمىس­تەردى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ولاردىڭ داۋىس شىعارا باقىرعانىن ەستىگەن العاشقى ۇرىسى ەدى”, – دەيدى. سونداي-اق, باۋكەڭ قارۋلاسى بوزجانوۆقا جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ “اقيقات پەن اڭىز” اتتى رومان-ديالوگىندا دا اقىلدى, العىر, باۋىرمال ءارى باتىر دەگەن باعا بەرەدى. رومان-ديالوگتا باۋكەڭ جولمۇحانمەدتىڭ جان تاپسىرار الدىندا: “شەگىنبەي شابۋىلعا شىعىپ ءولدىم. ارمانىم جوق اعا”, دەگەن سوزدەرىن دە ايتادى. مىنە, بۇل ناعىز ەلىن, جەرىن سۇيگەن حاس باتىردىڭ ءسوزى ەمەس پە؟ ...1942 جىلدىڭ باسىندا گوسپي­تالدان ەمدەلىپ شىققان باۋىرجان مومىش ۇلى الماتىعا دەمالىسقا كەلگەندە, جولمۇحانمەد­تىڭ اناسى مەن اعاسى نۇرمۇحانبەت­كە كوڭىل ايتۋعا قازاقستان كومپار­تياسى ور­تا­لىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى سكۆورتسوۆ جانە وزگە دە ۇكى­مەت مۇشەلەرىمەن كەلگەن. سون­داعى تۇسىرىلگەن كينوحرونيكا ارا-تۇرا تەلەديداردان كورسەتىلىپ قالادى. ماعان جەتپىسىنشى جىلدارى نۇر­مۇحان­بەتتىڭ ۇيىندە بولۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. سوندا ول كىسى وسى دەرەكتى كينو­لەنتانى كورسەتكەن. باۋىرجان­نىڭ جولمۇحانمەدتەي باتىردى دۇنيەگە اكەلگەن اناسىنا ايتقان جۇرەك­جاردى ءسوزى, ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا, وتان قورعاۋدا حاس باتىرلارشا ەرلىكپەن قازا تاپقانى, ءوز قولىمەن جەر قوينىنا قويعانى جايىندا ايتقان سوزىنەن كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولا­دى. اتالعان كينو­حرونيكا نۇرمۇحان­بەت­تىڭ كەنجە ۇلى سەرىكتىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى. كەشەگى كەڭەستىك توتا­لي­تارلىق جۇيەنىڭ زاردابى وتانىن قورعاۋدا قاتەرگە باس تىككەن باتىرلارى­مىزعا ءوز سالقىنىن تيگىز­بەي قوي­مادى. باۋكەڭ ءوز قولىنان جوعارى كومان­دوۆانيەگە سۇيىكتى, ەرجۇرەك پوليترۋگى­نە لايىقتى باتىر اتاعىن بەرۋگە جاز­عان ۇسىنىسى وتپەي, اقىرى مارقۇم لەنين وردەنىمەن ماراپات­تالعان ەكەن. ءتورت جىلعا سوزىل­عان ۇلى وتان سوعى­سى­نىڭ ءبىز بىلە بەرمەيتىن كولەڭ­كەلى جاقتارىنىڭ دا از بولماعان­دىعىنان, مۇن­داي بوزداقتار تۋرالى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيە­نىپ, كوسىل­تە جازا الماي كەلەمىز. بۇل كۇندەرى ۇلى اباي ايت­­قان­داي “قولىمدى مەزگىلى­­نەن كەش سەرمە­دىم” دەگەننىڭ كۇيىن كەشۋ­دەمىز. سول ءبىر سۇراپىل سوعىس­قا قاتىسقان ارداگەرلەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي, ال مايدانگەر اكەنىڭ تاربيەسىن كورىپ, سوعىس حاقىندا ايتقاندارىن ءوز اۋزىنان ەستىگەندەر بۇگىندە پايعام­بار جاسىنان اسقان قاريا­لار. ولاردىڭ دا قاتارى سيرەپ كەلەدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحى – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ داڭقتى تاريحى. اتى اڭىزعا اينالعان قازاقتىڭ ءبىرتۋار باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100, ۇلى جەڭىسكە 65 جىل بولماق. ال قاتەردى سەرپىپ تاستاپ, ايتۋلى وقيعاعا بەتبۇرىس جاساعان موسكۆا ءۇشىن شايقاسقا الداعى جىلى 70 جىل! وسى داتالى مەرەكەلەر قۇرمەتىنە وراي باتىر دەپ باۋكەڭ باعا بەرگەن جولمۇحانمەد بوزجانوۆقا لايىقتى اتاق بەرىلسە, حالقىمىزدىڭ ەشتەن كەش جاقسى دەگەن ماقالىن العا تارتىپ, ەل قۋانىشى شەكسىز بولار ەدى. سونىمەن بىرگە مۇنداي قۇرمەت وتان ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ميلليونداعان بوزداقتار مەن باۋكەڭ رۋحىنا دەگەن تاعزىم بولارى ايقىن. رىسباي كارىموۆ, ەڭبەك ارداگەرى. قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش كەنتى. ر.قوشقارباەۆتى ۇلىقتاي الامىز با؟ “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 27 قاڭتارىنداعى سانىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى قوندىباي جەكسەنباەۆ پەن اسكەن نابيەۆ­تىڭ ماقالاسى جاريالانىپ, وندا حالىق قاھارمانى, استانا قالاسىنىڭ ءتول تۋماسى راقىمجان قوشقار­باەۆقا ەلوردادا ءالى كۇنگە دەيىن ەسكەرتكىش ورناتىلماي, ونىڭ اتىنا دەنى دۇرىس كوشە بۇيىرماي وتىرعانى جونىندە ورىندى ۇسىنىستار ايتىلعان ەدى. قالاداعى بارشا ارداگەرلەر پىكىرى دە وسىعان سايادى. ءبارى دە ناقتى ناتيجە كۇتىپ, ەلەڭدەۋلى كۇيدە. سودان بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بولسا, قىر استىندا تۇر. دەگەنمەن, استانا قالالىق اكىمدىگى تاراپىنان سوعىس ارداگەرلەرى مەن جالپى تىلەك ءبىلدىرۋشى ازاماتتاردىڭ پىكىرىنە قاتىستى ەشقانداي جاۋاپ بولماي وتىرعانى ءبىزدى قاتتى الاڭداتادى. گازەت ارقىلى تاعى دا اكىمدىك نازارىن اۋدارىپ, ءتيىستى ەسكەرتكىش پەن جوندەم كوشە تۋرالى ولاردىڭ ناقتى جاۋاپتارىن كۇتەمىز. ءبىر توپ ارداگەرلەر اتىنان: ەردەن اباەۆ, جەڭىس بەگىمباەۆ. ەرلىك داڭقى وشپەيدى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ءبىر اي قالدى. بارلىق قازاق­ستاندىقتار بۇل مەرەكەنى لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن دايىندالۋدا. جاستار جاعى دا قالىس قالماي كەشە “ەرلىك داڭقى وشپەيدى” اتتى اكتسيانىڭ باستالعانىن جاريالادى. اكتسيا 9 ءساۋىر مەن 9 مامىر ارالىعىندا وتەدى. اتالمىش اكتسيا اياسىندا 33 شارا وتكىزىلەدى, ونىڭ 17-ءسى استانا قالاسىندا, 10-ى الماتىدا جانە 12-ءسى باسقا ايماقتارعا جوسپار­لانىپ وتىر. وندا سپورت جارىس­تارى, دەبات تۋرنيرلەرى, فلەش-موب اكتسيالارى, ارداگەرلەرمەن كەزدەسۋ­لەر جانە ماڭگىلىك الاۋعا گۇل شوق­تارىن قويۋ شارالارى ۇيىمداس­تىرىلماقشى. اكتسيانىڭ باستى ماقساتى –  بەيبىتشىلىك پەن بوستاندىقتىڭ كەپىلى بولعان ارداگەرلەرگە جانە ەل تۇرعىندارىنا مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلاۋ. شارانى ۇيىمداستىرۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسقان “قازاقستان جاستار كونگرەسسى” زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نۇرلان سىدىقوۆ, قازاقستاننىڭ اۋىل جاستارى وداعىنىڭ توراعاسى ەۆگەني گلوتوۆ, “جاسىل ەل” جاستار ەڭبەك جاساقتارى رەسپۋب­ليكالىق شتابىنىڭ جەتەكشىسى ەسكەندىر ساليحودجاەۆ, قازاقستان ستۋدەنتتەرى اليانسى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى – الىبەك ماديبەكوۆ جانە ۇلتتىق دەلفي كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى – ۇلار مۇقاجانوۆ ءسوز سويلەپ, اكتسيا تۋرالى باياندادى. “ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن تويلاۋ 2010 جىلدىڭ باستى وقيعاسى بولىپ تابى­لادى. جەڭىس كۇنى ءبىزدىڭ پات­ريوت­تىعىمىز شىڭدالىپ, حالقى­مىزدىڭ بەيبىتشىلىكتى سەزىنۋگە مۇمكىندىك الاتىن كۇندەردىڭ ءبىرى. ءبىز باتىرلارىمىزدىڭ الدىندا سوعىستا كورسەتكەن ەرلىكتەرى جانە بىزدەرگە بەيبىت ءومىر سىيلاعاندىعى ءۇشىن باس يەمىز”, دەيدى. “قجك” زاڭ­دى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نۇرلان سىدىقوۆ. نازىم ءاشىمحان.