تانىم • 14 شىلدە، 2020

قازاعىنا قىزمەت قىلعان قايراتكەر ء(شارىپ وتەپوۆتىڭ قوبدا بەتى قازاقتارى اراسىنداعى ساياسي قىزمەتى)

288 رەت كورسەتىلدى

موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسى سوتسياليزم جولىنا (1921ج.) بەت بۇرعان ساتتەن باستاپ، جاڭا ميزام ساياساتىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن ساياسي جۇمىستار قولعا الىندى. اسىرەسە ەلدىڭ باتىس شەبىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتاردى جاڭا ومىرگە يكەمدەۋ ءىسى توقىراۋعا ۇشىرادى. 1928 جىلى 14 جەلتوقساندا اشىلعان موڭعوليا مەملەكەتتىك 5-ءشى كىشى قۇرىلتايى قابىلداعان توتەنشە قاۋلىنىڭ «حالىق اعارتۋ ءىسى تۋرالى» ءبولىمنىڭ 170-بابىندا: «شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقان قازاقتار اراسىنا وقۋ-ءبىلىم ءىسىن جوسپارلى جۇرگىزۋدى قولعا الۋ» جايلى ءسوز بولسا، اتالمىش قۇجاتتىڭ 9-بابىندا: «...قازاقتار اراسىنا جاڭا ميزام سايا­ساتىن جۇرگىزۋ قاجەت» دەپ ناقتى اتاپ كورسەتىپتى.

سۋرەتتە: اقتوبە وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءشارىپ وتەپوۆ (وڭ جاقتا). 1929 جىل.

وسى ورايدا، ء«بارىن كادر شەشەدى» دەپ كەڭەستىك كوسەم ستالين ايتپاقشى، موڭعولدار بۇل ماسەلەدە، ياعني باتىس ولكەدەگى قازاقتاردى اعارتۋ ءۇشىن قازاق­ستاندىق كادرلار كۇشىن پايدالانۋدى قۇپ كوردى.

 

موڭعوليا جاستار وداعىنىڭ ءۇشبۋ حاتى

ءسويتىپ، 1925 جىلى 8 جەلتوقسان كۇنى موڭعوليا رەۆوليۋتسياشىل جاستار ودا­عىنىڭ ورتالىق كوميتەتى قازاقستان ولكە­لىك كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنە ارنايى حات جولدايدى. اتالمىش حاتتا:

«قۇرمەتتى جولداستار! كوممۋنيستىك جاستار ينتەرناتسيونالىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى بىزگە قازاق كومسومولى سىزدەردىڭ ۇيىمدارىڭىزدىڭ شەفى بولىپ بەلگىلەندى دەپ حابارلادى. موڭعوليا رەۆوليۋتسياشىل جاستار وداعىنىڭ ورتالىق كوميتەتى بۇكىل ۇيىمنىڭ اتىنان ءوزى شەفىنە – قا­زاقستاننىڭ لەنينشىل كومسومولىنا جالىندى تۋىسقاندىق سالەم جولدايدى جانە ءبىزدىڭ ۇيىمدارىمىزدىڭ اراسىندا بەرىك بايلانىس ورنايدى دەپ، تۇراقتى اقپارات الماسىپ تۇراتىن بولامىز دەپ سەنىم بىلدىرەدى. ءوزارا اقپارات الماسۋ مەن تۋىسقاندىق باي­لانىس جاساپ جۇمىس تاجىريبەسىن الماسىپ تۇرۋعا، كوممۋنيستىك جاستار ين­تەر­ناتسيونالىنىڭ تۋى استىندا بۇكىل دۇ­نيەجۇزىنىڭ ەڭبەكشىلەرى مەن ەزىلگەن حا­لىقتارىن كاپيتاليستىك قۇل­دىقتىڭ تەپ­كىسىنەن ازات ەتۋ جولىندا كۇرەسىپ جات­قان رەۆوليۋتسياشىل جاستاردىڭ حا­لىق­ارالىق تۋىسقاندىق بىرلىگىن ورناتۋ مۇد­دەسى ءۇشىن قاجەت» دەلىنگەن ەكەن. بۇل حاتتىڭ ارتىندا تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرعانى انىق. ويتكەنى، وسى تۇستا قازاق قايراتكەرى دا كۇرەدە (ۇلان-باتىر) كومينتەرن وكىلى رە­تىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن-ءتىن.

جوعارىداعى حاتتى قازاق ولكەلىك كومسومول كوميتەتى جىلى قابىلداپ، 1928 جى­لى جەلتوقسان ايىندا، ياعني تۋرا ءۇش جىلدان كەيىن ارنايى جاۋاپ جولداعان ەكەن. ول جاۋاپ حاتتا ەلدە اتقارىلىپ جاتقان كوللەكتيۆتەندىرۋ ناۋقانى جايلى ايتىلىپ، وسى جىلى (1928) قازاق جاستارى تاريحتا تۇڭعىش رەت جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلعانى ءۇندى لەپپەن، كوتەرىڭكى تۇردە باياندالىپ، كەلەسى جىلى (1929) وتكىزىلەتىن بلكجو ولكەلىك كوميتەتى پلەنۋمىنا وكىل جىبەرىڭىزدەر، «وتىرا قالىپ اقىل­داسايىق» دەگەن سىڭايلى لەپەس ءبىلدىرىپتى.

ءسويتىپ، 1929 جىلى قازاق ولكەلىك كومسومول كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىنا موڭ­عولدىڭ رەۆوليۋتسياشىل جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى، جاستار گازەتىنىڭ رەداكتورى قاتىسىپ، ەكى ەل جاستارى اراسىندا ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتۋ جايى ۆلكسم ولكەلىك كوميتەت بيۋروسىندا تالقىلانادى. ءسويتىپ موڭعول جاستارىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمگە وكىل جىبەرۋ ماسەلەسى شەشىلەدى. بۇل شارۋاعا ىڭعايلى ادام رەتىندە سول كەزدەگى اقتوبە وبلىستىق كومسومول كو­مي­­تەتىنىڭ سەكرەتارى ءشارىپ عايسا ۇلى وتەپوۆ تاڭداپ الىنادى.

 

ءشارىپ وتەپوۆ كىم؟

ءشارىپ عايسا ۇلى وتەپوۆ – 1906 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى احمەر اۋى­لىندا تۋعان. 1920 جىلى كومسومول قاتارىنا ءوتىپ، اۋىل جاستارى اراسىنا جاڭا وكىمەت ۇگىتىن بەلسەندى جۇرگىزۋشى رە­تىندە تانىلعان.

1924 جىلى تامىز ايىندا كومسومول جولداماسىمەن سەمەي گۋبەرنيالىق سوۆەت-پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا قابىلدانادى. سول تۇستا ساياسي كادرلارعا ماركسيزم-لەنينيزم يدەيالارىمەن قاتار ورىس ءتىلى، گەوگرافيا، قازاق ادەبيەتى پاندەرى دە قوسا وقىتىلادى ەكەن. – «ادەبيەت» پانىنەن بىزگە اتاقتى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ساباق بەردى. ءبىر جولى قالاداعى قازاق تەاتر كلۋبى ساحناسىندا جازۋشىنىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىن قويدىق. ەڭ­لىك ءرولىن گۋبەرنيالىق سوۆەت-پارتيا مەكتەبىنىڭ ستۋدەنتى ديلنۇز اسەتقىزى بەكماتوۆا ورىندادى. كورەرمەندەر زال­عا لىق تولدى. سپەكتاكل سوڭىندا ستۋدەنتتەردى مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ ءوزى كەلىپ قۇتتىقتادى» – دەپ ەسكە الادى ش.وتەپوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە. مۇنداعى جاس كومسومول ديلنۇز اسەتقىزى كەيىن ءشارىپ عايسا ۇلىنىڭ جارى بولدى.

وسىلاي، پارتيا مەكتەبىنىڭ ەكى باس­قىشىن بىتىرگەن جىلى وتەپوۆتى جەرگىلىكتى ۇكىمەت قاراقارلى ۋەزىنە جاستار ءىسىن باسقارۋعا جىبەرەدى. بۇل ءبىر دۇنيە شۋعا تولى زامان-تىن. باتىراقتارعا بيلىك ءتيىپ، ولار «باي مەنەن مولدانى، قويداي قۋ قامشىمەن» دەگەن ۇران استىندا ەكپىندەپ تۇرعان كەز. ارينە بۇنداي استىم-توكتىم ناۋقاننان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە قالىس قالماعانى انىق. سونىڭ ناتيجەسى شىعار، ءشارىپ عايسا ۇلى 1929 جىلى اقتوبە وب­لىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلەدى...

«ارادا جىل وتكەندە، ياعني 1930 جىلى اقپان ايىندا مەنى اقتوبە وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى شاقىرىپ الىپ: – سەنى ماسكەۋگە ۆلكسم ورتالىق كوميتەتى شاقىرىپ جاتىر. مەن بىلسەم سىزگە بۇدان بىلاي كوممۋنيستىك جاستار ينتەرناتسيونالى سالاسىندا شىعىستا جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەتىن سياقتى. شەت ەلدە جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس. وزىڭە بەكەم بول. كوممۋنيست دەگەن اتقا كىر كەلتىرمە. جولىڭ بولسىن»، – دەپ ساتتىلىك تىلەدى»، دەيدى ءشارىپ عايسا ۇلى ءوز ەستەلىگىندە.

ءسويتىپ، وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا كوممۋنيستىك جاستار ينتەرناتسيونالى (كيم) ۇيىمىنىڭ جولداماسىمەن وتە­پوۆ ۇلان-باتىر قالاسىنا كەلىپ تۇسەدى. «ۇلان-باتىردا مەنى جىلى قابىلدادى. مەنىمەن بىرگە سەرىگىم ءارى جۇبايىم ديل­نۇز وتەپوۆا كومينتەرننىڭ جولدا­ماسىمەن بىرگە كەلدى. بىزبەن اڭگىمە­لەسكەن موڭعولدىق جولداستار: – اشى­عىن ايتقاندا ءبىز قازاقتار اراسىنا جۇ­مىس جۇرگىزە المادىق. ەندى ءسىز بىزگە كومەك بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز. ول جاق شىڭجاڭ پروۆينتسياسىمەن شەكارالاس، گوميندانشىلاردىڭ ىقپالى باسىم، سوندىقتان ساق بولىڭىز، – دەپ شىعارىپ سالدى...»، دەپ جازادى كومسومول قايراتكەتكەرى 1981 جىلى الماتى قالاسىندا جارىق كورگەن ەستەلىگىندە ء(شارىپ وتەپوۆ. جالىنداعان جاستىعىم – كومسومولىم: – الماتى: «جالىن»، 1981. – 122 ب). ءسويتىپ، شاكەڭ 1930-1932 جىلدارى بك(ب)پ وك جانە كيم جولداماسىمەن موڭعولياداعى قازاقتار اراسىندا 3 جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ، قارا حالىققا جاڭا ميزام ساياساتىن ناسيحاتتاعان.

 

قوبدا بەتىندەگى كۇندەر

– ءبىز شەرۋشى قوشۋىنا (اكىمشىلىك بىرلىك) كەلگەنىمىزدە ەل دايىن-نوردا (دايىن كولى) جايلاۋدا ەكەن. ولار جىل ون ەكى اي كوشىپ جۇرەدى، ەگىن ەكپەيدى، پىشەن شاپپايدى، تەك مال وسىرەدى، اڭ اۋلايدى. ءبىز اۋىلدى ارالاپ جاڭا ۇكىمەت ساياساتىن تۇسىندىردىك. حالىق: ء«بىز ساۋاتسىز ءومىر سۇردىك، ەندى بالالارىمىز ساۋاتتى بولسىن. ەگەر مۇمكىندىك بولسا مەكتەپ اشىڭىزدار»، – دەدى»، دەپ ەسكە الىپتى قوبدا بەتىندەگى العاشقى ارەكەتى جايلى كومسومول قايراتكەرى.

ول تۇستا موڭعول ەلىنىڭ باتىس شە­تى، ياعني التايدىڭ تەرىسكەيى قوب­­دا بە­تىنە قونىستانعان قازاقتار تەك شە­رۋ­شى قوشۋىنىمەن شەكتەلىپ قالماي­تىن. وسىنداعى ش.وتەپوۆپەن قوبدا بەتىنە بىرگە كەلگەن كومينتەرن وكىلى اباي قاسىموۆ 1930 جىلى قازان ايىن­دا موڭعول حالىق پارتياسىنىڭ ورتا­لىق كوميتەتىنە جولداعان بايانحاتىن­دا: «مۇنداعى قازاقتار ءجۇز مىڭ شارشى شاقىرىم جەرگە يەلىك ەتىپ وتىر. شاڭىراق سانى – 2000، ولاردىڭ قولىندا 49،6 مىڭ ءىرى قارا، 370 مىڭ ۇساق مالى بار»، دەپ جازىپ، قازاقتار قونىسىنىڭ شىعىس شەتى قوڭىرولەڭ، باتىس شەبى موڭعول-سوۆەت شەكارا وتكەلەگى ورنالاسقان ۇلان بايشىنتىعا (قىزىل ءۇي) دەيىن سوزىلىپ جاتىر»، – دەپ جازىپتى (مونعولحۇۇ ب. «قارلى التاي كۇمبىرى»، ۇلان-باتىر ق. 2009 ج، – 244 ب). وسى دەرەككە قاراعاندا بۇل ۋاقىتتا قازاقتار اجەپتاۋىر جەرگە يەلىك ەتىپ، ءاربىر رۋ وزدەرىنىڭ قىستاۋ-قو­نىسىن سايلاپ، تولىق ورنىعىپ قالعانىن اڭعارۋعا بولادى.

وسى ورايدا، كيم جانە كومينتەرن وكىلدەرى نە سەبەپتى، ۇگىت-ناسيحات ورتالىعى رەتىندە اقبالشىقتى تاڭداپ الدى دەگەنگە كەلسەك، بۇل جەردە رەسەيلىك ساۋداگەرلەر ورناتقان ءجۇن جۋاتىن كاسىپورىن بار ەدى. وسىندا جەكە شارۋاشىلىعى جوق كەدەي قازاقتار الا جازداي جۇمىس ىستەيتىن. وسى جاعدايدى ەسەپكە الىپ، جاڭا ميزام ۇگىتىن ازعانا جۇمىسشى تابىنا سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزۋدى قولاي كوردىك دەگەن ەكەن ءشارىپ وتەپوۆ مىرزا 1971 جىلى باي-ولكەگە كەلگەن ساپارىندا جەرگىلىكتى تۇرعىن مادەنيەت تۇركىستان ۇلىمەن ەكەۋارا اڭگىمە بارىسىندا.

وسىلاي ۇگىت-ناسيحاتتى شەرۋشى قو­­شۋ­نىنان باستاعان قازاقستاندىق وكىل­­­دەر اۋەلى ەلدىڭ جايىمەن تانىسىپ ەڭ­بەكشىلەرگە، جاستارعا اۋىل-اۋىل­دا جي­­­نا­لىس وتكىزىپ قازان رەۆوليۋتسيا­سى مەن مونعوليادا 1921 جىلى جەڭگەن حا­لىق رەۆوليۋتسياسىنىڭ، موڭعول حا­لىق رەۆو­ليۋتسياشىل پارتياسىنىڭ ماق­سات­تارىن ءتۇسىندىرىپ، جاڭا ميزام زاڭ ەرە­جەلەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى باستايدى.

– ءبىز اۋەلى، – دەپ جازىپتى ءشارىپ عاي­سا ۇلى: – حالىققا كاسىپوداقتىڭ ءرولى جايلى ايتىپ، العاش رەت ۇيىم قۇردىق... كەشىكپەي حالىقتىق-رەۆوليۋتسيالىق پار­تيا مەن رەۆسومول ۇيالارىن اشىپ ەدىك، بۇل جاڭالىق دالاعا شاپشاڭ تارادى. كەدەيلەر قۋانىپ، بايلار بۇل مۇ­سىلمانشىلىققا قارسى شىعۋ دەپ سانادى. پارتيا ۇياسىنىڭ سەكرەتارى بولىپ باتىل ازامات وسپان كىتاپباي ۇلى سايلاندى. بۇل تۇستا ەلدى قوشۋىن باستىعى باسقاراتىن. بىراق ول ادامدى اۋىل اقساقالدارى ساي­لايتىندىقتان، ول سولاردىڭ ىقپالىنان شىعا المايتىن. ءبىز وسى ءداستۇردى بۇزىپ، جاڭادان قابي ءباجى ۇلىن قوشۋىن باستىعى ەتىپ سايلادىق...»، – دەسە موڭعوليالىق قالامگەر مونعولحۇۇ بەستاي ۇلى ەل ىشىن­دەگى ەستەلىكتەرگە جۇگىنە وتىرىپ: «1930 جىلدىڭ جازىندا ش.وتەپوۆتىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن قويشى دەگەن ادامنىڭ ۇيىندە ءبىر توپ ادام جيىن اشىپ، قوبدا بەتى قازاقتارى اراسىندا العاش رەت پارتيا جانە جاستار ۇياسى قۇرىلدى. پارتيا ۇياسىنا مۇشە بولىپ: ك.وسپان، ب.قابي، ا.رايىسحان، ءو.سامىحان، ج.قالي، ە.قا­بيدان، د.جەڭىسحان، ق.ءشارىپ، ب.تۇركىستان ىلەستى. جاستار ۇياسىنا مۇشەلىككە: س.اجى­كەن، ق.كوكسەگەن، ي.راحمەت، و.ماحا­بىل­داردىڭ سىرتىندا ايەلدەردەن تۇقي مەن ءاليپا ءوتتى»  – دەپ جازىپتى («قارلى التاي كۇمبىرى»، ۇلان-باتىر ق. 2009 ج، – 244 ب).

سونىمەن قاتار ولكەدەگى ايەلدەر اراسىنا دا ساياسي-اعارتۋشىلىق جۇمى­سى قارقىندى جۇرگىزىلىپ، بۇل ىسكە شاكەڭنىڭ جۇبايى ديلنۇز اسەتقىزى مەن ابايدىڭ زايىبى تاشىنكە مىرقاسىم­قىزى باس­شىلىق جاساعان ەكەن. ولار قىز-كەلىن­شەكتەرگە جاڭا زامان باعىتىن ناسيحاتتايتىن قىزىل وتاۋ ۇيىمداستىرىپ، ونىڭ جانىنان قوسىمشا دارىگەرلىك پۋنكت اشۋمەن قاتار، ايەلدەرگە ساۋات اشۋ كۋرسىن دا تۇراقتى جۇرگىزەدى. سونىمەن بىرگە، ايەلدەرگە جاڭا زامان كيىمىن ءپىشىپ، تىگۋدى ۇيرەتەدى، قوعامدىق جۇمىسقا تارتادى.

وسى ايەلدەر اراسىنان رايىسحاننىڭ جۇبايى تۇقي قىزىل وتاۋدىڭ مەڭگەرۋشىسى بولسا، ورىنباسارلىعىنا رىمحاننىڭ ايەلى ءاليپا تاعايىندالادى. تۇركىستانىڭ ايەلى كۇمىس، وسپاننىڭ ايەلى كۇلان، قابي­دىڭ ايەلى شاۋەن، سامىحاننىڭ ايەلى كالسىن ت.ب-لار وتاۋدىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى رەتىندە تاريحتا اتى قالدى. وسپاننىڭ قارىنداسى كۇزەناي مەن بيعايشا 1931 جىلى كوپپەن بىرگە ماس­كەۋگە وقۋعا اتتاندى. وكىنىشتىسى، كۇزەناي وسى ساپارىندا قازا تاپقان.

شىن مانىندە، وتەپوۆتەردىڭ قوب­دا بەتى قازاقتارىنا جاساعان يگى قىز­مەتى تاعى اڭداي تاۋ جاستانىپ، بۇيرا تىرلىك­تىڭ بۇيىعى سالتىن ۇستاعان حالىققا تەك جاق­سىلىق اكەلدى. جوعارىداعى ساياسي-قوعامدىق ىستەردىڭ سىرتىندا حالىق­تىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن كاسىبيلەندىرۋ ءۇشىن دە جاڭادان كوممۋنا، ارتەل ۇيىم­داس­تىردى.

ءدال وسى تۇستا موڭعوليا ەكو­نو­مي­كاسىن تۇرلەندىرۋ ماقساتىندا ارنايى جولدامامەن كەلگەن تاعى ءبىر قازاق ازاماتى قوسجان ساريەۆ كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ وكىلى رەتىندە باتىس ولكەنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى قوبدا قالاسىندا ساۋدا ۇيىم­داستىرۋ ءىسىن باسقارىپ وتىرعان بولاتىن. وسى كىسىنىڭ كومەگىمەن اقبالشىق-قىزىلقايىڭ قازاقتارى اراسىنا تۇتىنۋ كووپەراتيۆى ۇيىمداستىرىلىپ، ونىڭ باستىعىنا رايىسحان اۋكە ۇلى، ورىنباسارى بولىپ تۇركىستان ءبايجۇنىس ۇلى بەكىتىلگەن ەكەن. ءسويتىپ، ءار جەردە ارتەل قۇرىلىپ، ولار مەملەكەت بولگەن اقشاعا تۇيە ساتىپ الىپ، كىرە تارتىپ، جۇك تاسىمالداۋدى جولعا قويادى.

«1930 جىلدىڭ كۇزىندە اقبالشىقتا 60 تۇيەسى بار 30 ادام مۇشەلىككە ورتاقتاسقان ارتەل قۇرىلدى. ولار ەل اراسىنان شي­كىزات ء(جۇن، تەرى، سۇيەك) جيناستىرىپ، ونى تاۋلى التايعا كىرە تارتىپ جەتكىزدى. ول جاقتان سىرىڭكە، شام، ۇن، شاي اكەلىپ تۇردى» – دەپ جازادى موڭعوليالىق جۋرناليست مونعولحۇۇ ءوزىنىڭ «تاۋلى التاي كۇمبىرى» اتتى ەستەلىك كىتابىندا.

 

وقىتۋ-اعارتۋ ءىسىن قولعا الۋ

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قازاقتار اراسىنا ساياسي جۇمىستى جۇيەلەپ العان قازاقستاندىق قايراتكەرلەر حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ ءۇشىن جاڭا زاماننىڭ ساياسي وقۋىن ۇيرەتەتىن مەكتەپ اشۋدى قولعا الدى. وسى ماقساتتا موڭعوليا ۇكىمەتىنە تالاپ جولدادى. كيم مەن كومينتەرن وكىلى ايتقان ءوتىنىش جەرگىلىكتى بيلىك ءۇشىن – زاڭ. جەرگىلىكتى اكىمشىلىك وقۋ-اعارتۋعا كوپ-كورىم قارجى بولگەن ەكەن.

وسى وقيعا جايلى ءشارىپ عايسا ۇلى ءوزىنىڭ 1981 جىلى الماتىدا جارىق كور­گەن «جاستىق شاعىم – كومسومولىم» ەستەلىگىندە: ء«بىز جاڭا ورناعان پارتيا جانە رەۆسومول ۇيىمدارىمەن كەلىسە وتىرىپ، الدىمەن جاڭا وقۋ جولىمەن وقىتاتىن مەكتەپ اشۋدى ۇيعاردىق. پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنەن مەكتەپ اشۋعا قارجى سۇراپ ەدىك: «قازاق ورتاسىنان ەكى جەردەن قازىنا قارجىسىمەن ينتەرنات مەكتەپ اشسىن»، دەگەن قاۋلى كەلدى. ول كەزدە قازاقتار ۇكىمەتكە ەشبىر الىم-سالىق بەرمەسە دە موڭعوليا ۇكى­مەتى قازاق حالقىنىڭ العاشقى يگىلىكتى ىستەرىنەن قارجى ايامادى. مەكتەپكە كەدەي باتىراق بالالارى ءتۇستى. بايلار: «قۇران-اپتيەك وقىمايتىن مەكتەپكە بالالاردى بەرمەڭدەر»، – دەگەن ۇگىت جۇرگىزدى. بۇلار بالالاردى بۇزادى، شوقىندىرادى دەپ ارپالىستى. بۇلاردىڭ ۇگىتىنە قاراماستان، كۇزدە اقبالشىقتا مەكتەپ اشىلدى ەندى بالالاردى وقىتاتىن مۇعالىم ماسەلەسى دە وڭايعا تۇسكەن جوق» – دەپ جازادى.

راسىندا، مەكتەپ اشۋ ءىسى وڭايعا تۇس­­­­پەگەن سىڭايلى. باياعى ناداندىق – «شو­­قىن­دىراتىن وقۋعا بالا بەرۋگە بول­­مايدى». حالىق جاڭا ميزام وقۋى بالا­­لاردى دىننەن ايىرادى، كاپىر بولىپ كەتەدى دەپ قورىقتى. اسىرەسە بايلار قارسى ۇگىت جۇرگىزدى. ۇيىم­داسقان قاس­تاندىق ءىس-ارەكەتتەرگە دەيىن باردى. بۇل جونىندە موڭعوليالىق تاريحشى ساراي اسقانباي ۇلى «توڭكەرىستەن كەيىنگى باي-ولكە قازاق ۇرانحايلارى» اتتى ەڭبەگىندە: «حالىق اراسىندا كيم جانە كومينتەرن وكىلدەرى قولعا العان شارالارعا نارازى توپ: «اباي مەن ءشارىپ كەلدى، اۋسىل مەن سارىپ كەلدى»، – دەپ جيىركەنىشتى سوزدەر تاراتا باستادى. مۇ­نىمەن قويماي توتىعۇس، ءمامي، وسپان، قويشى باستاعان 12 ادام «حالىق ىشىنە قاۋىپ ءتوندى، وتەپوۆ، قاسىموۆتاردى ەل اراسىنان قۋىپ بەرىڭدەر» دەپ ۇكىمەتكە ارىز جازعانى جايلى دەرەكتى ارحيۆ قورىنان الىپ، بايانداعانى بار.

 

(جالعاسى بار)

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اداسقان بالالار امان-ەسەن تابىلدى

ايماقتار • 07 تامىز، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار