سەمسەردەن سوقا سوققان ساياساتكەر

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ قازاقستانعا ساپارى ەلباسىمىزدىڭ بۇكىل الەمدەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قوسقان ۇلى ۇلەسىن كەلىستى كورسەتىپ بەردى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ قازاقستانعا ساپا­رىن ەلىمىز جۇرتشىلىعى زور ىقى­لاسپەن قارسى الدى. اشىعىن اي­تايىق, قازىر قازاقستانعا اۋزىمەن قۇس تىستەگەن نەبىر كانىگى جۇيرىك ساياساتشىلار مەن مەملەكەت باس­شى­لارىنىڭ ات باسىن بۇرۋى ەش­كىمدى تاڭىرقاتا قويمايدى. ال الەمدەگى باستى ۇيىم جەتەك­شى­سى­نىڭ ساپارمەن كەلۋى, كەلگەندە دە ال­عاشقى قادامىن بۇرىنعى سە­مەي اتوم پوليگونىنا جاساعانى قاراپايىم حالىقتى بىلاي قوي­عاندا, زيالى قاۋىمنىڭ ءوزىن تاڭ قالدىرعانى انىق. بۇكىل الەم حال­قىنىڭ قايعى-مۇڭى مەن قاسى­رەتىن جەتە بىلەتىن پان گي مۋن كەلەسى كۇنى مەملەكەت باسشى­سى­مەن بولعان كەزدەسۋدە بۇل قادامىن بىلايشا ءتۇسىندىردى: “مەن كەشە سەمەيدە بولدىم. ول وڭىرگە جاساعان ساپارىم مەن ءۇشىن باعا جەتپەس تاجىريبە. سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتار بارى­سىن­دا زارداپ شەككەن ميلليون­دا­عان ادامداردىڭ قاسىرەتى مەن ون­داعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ قي­ىن­­دىق­تا­رىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەت­پەيدى. ءتىپ­تى, ونى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى اسا اۋىر. ەگەر ءسىزدىڭ كورەگەن­دى­گىڭىز بەن باس­شىلىعىڭىز بولماسا, كىم ءبىلسىن, قازىر دە ميلليونداعان ادامدار سول قاسىرەتتى باستان وتكەرىپ جاتقان بولار ما ەدى؟ مەن سىزگە سەمەي يادرولىق سىناق الا­ڭىن جاپقان جانە قازاقستان اۋ­ما­عىندا بارلىق يادرولىق ين­فراقۇرىلىمدى جويعان ۇلتتىڭ باسشىسى رەتىندە شەكسىز ريزاشى­لىعىمدى ايتقىم كەلەدى”. “حابار” تەلەارناسىنان كورسە­تىل­گەن بەينەرەپورتاجدان پان گي مۋن مىرزانىڭ كەزدەسۋ كەزىندەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنە بىلدىرگەن لەبىزى مەن تىلەكتەرىن ءتىزىپ شىعىپ, جاي قاراعاننىڭ وزىندە بۇكىل الەمنىڭ وسى كەزدە قارجى داعدا­رى­سىنان, جەر شارىنىڭ ءار تۇك­پى­رىندە ءجۇرىپ جاتقان قاقتى­عىس­تار­دان گورى يادرولىق قارۋدىڭ توق­تاۋسىز ءوسىپ بارا جاتۋىنا, اتوم قا­رۋىنا يە ەلدەردىڭ قاتارى ءجۇ­گەن­دەۋسىز كوبەيە تۇسكەنىنە الاڭ­داۋشىلىقتىڭ باسىم ەكەنىن تۇسىنۋگە بولار ەدى. – قازىر ءسىز جاھاندىق يادرو­لىق قارۋعا قارسىلىق سامميتىنە بار­عا­لى وتىرعان ساتتە, – دەدى بۇۇ باس حاتشىسى, – يادرولىق قارۋ­سىزدان­دى­رۋ تۋرالى ايتۋعا, ونى تەرەڭ تالقىلاپ, باسقا مەم­لە­كەت باسشى­لارىنا پىكىر ايتۋعا ءسىزدىڭ بار­لى­عىنان جوعارى مو­رال­دىق قۇقى­عى­ڭىز, كۇشىڭىز بار, سوندىقتان دا داۋسىڭىز جارقىن شىعۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. ءاري­نە, ءسىزدىڭ بۇل سام­ميتتە قارالا­تىن ماسەلەلەر ءجو­نىندە ءوز پىكى­رى­ڭىز, ءوز ۇستانىمىڭىز بار. مەن دە بۇۇ-نىڭ باس حات­شى­سى رەتىندە ءوز ويىمدى ورتاعا سا­لامىن. دەگەن­مەن, ءبىز سوزدەرىمىز بەن ۇستانىم­دا­رىمىزدى ۇيلەستىرىپ الىپ, ءبى­رى­گە سويلەسەك, ويلاعان­داعى­دان دا ۇلكەن تابىسقا قول جەتكىزە الار ەدىك. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ال­عاش­قى كۇنىنەن باستاپ بەيبىت سايا­سات ۇستانىپ, الەمگە يادرولىق پو­لي­گوندى جابۋشى جانە اتوم قارۋى­نان ءوز ەركىمەن باس تارتۋشى مەملەكەت رەتىندە تانىلعانى بەل­گىلى. دەربەس دامۋ جولىنا تۇسكەن جاس مەملەكەت رەتىندە قازاقستانعا الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن اتوم ارسەنالىن ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى قانشاما كۇشكە تۇسەتىنى بەلگىلى ەدى. الايدا, بۇل تۇرعىدا قازاق­ستانعا قارجىلاي دا, باسقاشالاي دا كومەك كورسەتكىسى كەلەتىن تالاي ەلدەر تابىلعان بولاتىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتوم قا­رۋىن وڭدى-سولدى سىلتەپ, دۇنيەنى ءتىتىر­كەن­دىرۋشىلىكتەن گورى بەيبىت ساياسات­تى تاڭدادى. ەڭ الدىمەن 40 جىل­داي اتوم جارىلىستارىنان ءزا­رەزاپ بولعان حالقىنىڭ تى­نىش­تىعىن, ۇرپاعىنىڭ ەرتەڭىن, ەلىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن ويلادى. اتوم قارۋىنان باس تارتۋ عانا ەمەس, ونى تاراتپاۋ جولىندا, تاجال قا­رۋى­نان ادا ايماقتار قۇرۋ جولىن­دا كۇرەسۋشى مەملەكەت بولۋدىڭ ماڭىزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەتە ءتۇسىندى. سودان بەرى يادرولىق قارۋدى اۋىزدىقتاۋ جولىنداعى قان­شاما قازاقستاندىق باستاما كوتەرىلدى. باس حاتشى ءوزى جاقسى بىلەتىن بۇل جايدى دا ايرىقشا اتاپ ءوتتى. “يادرولىق سىناقتاردى توقتا­تىپ, يادرولىق قارۋلاردان ادا بولۋ قاجەتتىگىن الەمگە جار سالىپ ايتۋ­شى رولىنە جەر بەتىندە سىزدەن لاي­ىق ادام جوق. سەبەبى, كەزىندە ءسىز­دىڭ حالقىڭىز سونداي سىناق­تار­دىڭ قۇربانى بولعان. ءتيىسىن­شە, ءسىز بار قيىندىقتاردى جەڭىپ, بۇل ماسە­لە­لەر جونىندە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋ ءساتى تۋعاندا باتىل تۇردە يادرولىق سى­ناق­تاردى توقتاتىپ, سىناق الاڭىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان ءبىرجولا باس تارتتىڭىز. ءسىز جانە ءسىزدىڭ ەلىڭىز ورتالىق ازيادا يادرولىق قا­رۋدان ادا ايماق قۇرۋ باستاما­سىن كوتەرىپ, ونى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىردىڭىز. بۇل جونىندە تەك قۇ­جات قابىلداپ قانا قويماي, ونىڭ تاپ-تۇيناقتاي ورىندالۋىن قام­تاماسىز ەتتىڭىز. سوندىقتان دا ءسىزدىڭ بۇل ماسەلە جونىندە باتىرا ايتىپ, قاتاڭ مالىمدەمە جاساۋعا تاعى دا بارىنەن ارتىق مورالدىق تا, ساياسي دا قۇقىعىڭىز بار. ءسىزدىڭ ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرۋ باستاماڭىزبەن سولتۇستىك جارتى شاردا ونداي اۋماق تۇڭعىش رەت قۇرىلعانىن دا زور ريزاشىلىقپەن ايتا الامىن”. ادام سانالى عانا ەمەس, سا­ناۋلى دا عۇمىردىڭ يەسى بولعان­دىق­تان, ونىڭ ءومىرى باستى بايلىق, زور الەۋەت سانالادى. ال قازاق­ستان حالقىن قولدان جاسالعان اتوم قىرعىنىنا ۇشىراتقاندار نە زاۋال كورىپتى؟ قانشاما ادام­نىڭ جۇرەك قينالىسى مەن كوز جاسى ءۇشىن قازاقستاننان باسقا بۇرىنعى وداقتىڭ قاي مەملەكەتى نە تولەپتى؟  جاتسا-تۇرسا ويىنان حالقىنىڭ جاي-كۇيى كەتپەيتىن ەلباسىنىڭ العاشقى جارلىق­تارى­نىڭ ءبىرى سەمەي پوليگونىن جابۋعا ارنالعانىن ەسكەرسەك, مۇ­نىڭ ءوزى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سانا-سەزىمىندە ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن-اق قالىپتاسقانىنا كوز جەتە تۇسەدى.  الەمدەگى باسقا ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەت باسشىلارى وسىنداي جولمەن جۇرسە, دۇنيە ءجۇزىن دۇرلىكتىرگەن باس­تى ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ, ادامزات بالاسىنىڭ وي-نيەتى جاسامپاز باسقا ماسەلەلەرگە اۋار ەدى. بۇل تۋرالى ويىن سەمەيدەگى بۇرىنعى يادرولىق پوليگوننىڭ ورتاسىندا تۇرىپ بۇۇ باس حات­شىسى پان گي مۋن بىلايشا جەتكىزگەن ەدى: “مەن قازىر يادرولىق سىناق الا­ڭىنىڭ نولدىك نۇكتەسىندە, ءدال سىناق جاسالعان جەردەن نەبارى ەكى شاقىرىم جەردە تۇرمىن. مۇندا 450 اتوم بومباسى سىنالدى. سون­دىق­تان دا مەن وسىناۋ نولدىك نۇك­­تەنى ءوز كوزىممەن كورىپ, ءبىر كەزدە بار­شا يادرولىق سىناقتار­دىڭ باس­تاۋى بولعان جەردىڭ وزىندە تۇرىپ كۇللى ادامزات بالاسىنا ء“بىز­دىڭ جەر بەتىندە يادرولىق قا­رۋسىز الەم قۇراتىن كەزىمىز كەلدى” دەپ جار سالعىم كەلدى... جەر, وزەندەر مەن كولدەر تۇگەل ۋلانعان, ۇرپاقتار قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنان جانە تۋا ءبىتتى دەرتتەردەن ءالى كۇن­گە دەيىن زارداپ شەگۋدە. قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ سىناق الاڭىن جاۋىپ قانا قويماي, تۇتاس وڭىردە يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرعانىنا زور قولداۋىمدى ءبىل­دى­رە­مىن. ونىڭ بۇل قادامى ءبىزدىڭ يادرو­لىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ ءىسىمىزدىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى ىسپەتتى. بارلىق ەلدەردىڭ باسشىلارى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتان ۇلگى الىپ, ونىڭ جولىمەن ءجۇرۋى ءتيىس. مەن بۇۇ-ىنىڭ باس حاتشىسى رەتىندە يادرو­لىق سىناق الاڭىنىڭ قاق جۇرە­گىندە تۇرىپ, بارلىق الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شا­قىرامىن”. قازاقستان پرەزي­دەن­تىن سەمسەر­دەن سوقا سوققان ساياساتكەر رەتىندە قاراستىرۋ ابدەن نەگىزدى. پان گي مۋن: يادرولىق قارۋسىزدان­دى­رۋ تۋرالى ايتۋعا, ونى تەرەڭ تالقىلاپ, باسقا مەملەكەت باسشى­لارىنا پىكىر ايتۋعا ءسىزدىڭ بار­لى­عىنان جوعارى مورالدىق قۇقى­عى­ڭىز, كۇشىڭىز بار, سوندىقتان دا داۋسىڭىز جارقىن شىعۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. *  *  * يادرولىق سىناقتاردى توقتا­تىپ, يادرولىق قارۋلاردان ادا بولۋ قاجەتتىگىن الەمگە جار سالىپ ايتۋ­شى رولىنە جەر بەتىندە سىزدەن لاي­ىق ادام جوق. *  *  * قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ سىناق الاڭىن جاۋىپ قانا قويماي, تۇتاس وڭىردە يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرعانىنا زور قولداۋىمدى بىلدىرە­مىن. ونىڭ بۇل قادامى ءبىزدىڭ يادرو­لىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ ءىسى­مىزدىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى ىسپەتتى. بارلىق ەلدەردىڭ باس­شىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان ۇلگى الىپ, ونىڭ جولى­مەن ءجۇرۋى ءتيىس. مەن بۇۇ-ىنىڭ باس حاتشىسى رە­تىندە يادرو­لىق سىناق الاڭىنىڭ قاق جۇرە­گىندە تۇرىپ, بارلىق الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شا­قىرامىن. (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ساپارى كەزىندە سويلەگەن سوزدەرىنەن). جەڭىستى جولدىڭ جەمىستى جالعاسى اقش پەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىن قىسقارتۋ تۋرالى جاڭا كەلىسىمگە قول قويدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەسۋىندە پراگا قالاسىندا اقش جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىن قىسقارتۋ تۋرالى جاڭا كەلىسىمگە قول قويعالى وتىرعان قادامىن  بارىنشا قۇپتايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ەندى, مىنە, ەكى يادرولىق الپاۋىت مەملەكەت ءوز قارۋلارىن قىسقارتۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىپ, جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتا ءتۇسۋ ىسىندە ۇلكەن ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتتى. بۇل قازاقستان سەكىلدى يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمساپ كەلە جاتقان ەل ءۇشىن دە زور تابىس سانالاتىنى كۇمانسىز. دەمەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاپ بەرگەن جەڭىستى جول جەمىستى جالعاسىن تاپتى. قۇتتى بولسىن! سونىمەن, كەشە چەحيانىڭ استاناسى – پراگا قالاسىندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما مەن رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارى (سشق) تۋرالى جاڭا اقش-رەسەي كەلىسىمىنە قول قويدى. سشق-3 دەگەن اتاۋعا يە بولعان جاڭا كەلىسىم 1991 جىلى اقش پەن كسرو اراسىندا قول قويىلىپ, 2009 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا مەرزىمى بىتكەن ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىن قىسقارتۋ تۋرالى ەسكى كەلىسىمدى الماستىراتىن بولادى. جاڭا كەلىسىمگە سايكەس, اقش جانە رەسەي تاراپتارى الداعى 7 جىل بەدەرىندە ستراتەگيالىق ۇشىر­عىش­تار – قۇرلىقارالىق بالليس­تي­كالىق زىمىراندارىن, سۇڭگۋىر قايىقتارداعى بالليستيكالىق زىمىراندارىن, سونداي-اق اۋىر ستراتەگيالىق بومبالاۋشى ۇشاق­تارىن 700 بىرلىككە قىسقارتۋعا مىندەتتەمە الادى. وقتۇمسىقتار ۇشىرعىشتار سانى ءار جاقتىكىن ەسەپتەگەندە 800 بىرلىكتەن اسپاۋى ءتيىس. وقتۇمسىقتاردىڭ ەڭ كوپ ورتاق سانى 1550 بىرلىك دەپ ايقىندالعان. قۇجات ەكى ەل زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىنىڭ راتيفيكاتسيالاۋىنا جاتادى جانە راتيفيكاتسيالاۋ گراموتالارىمەن الماسۋ ساتىنەن باستاپ, كۇشىنە ەنەدى. قۇجاتتىڭ كۇشىندە بولۋ مەرزىمى – 10 جىل. ماقسات – يادرولىق قارۋدان تولىق باس تارتۋ قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن سەمەي وڭىرىندە بولعان كەزىندە جانە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەز­دە­سۋىندە 1991 جىلى سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋى قازاقستان باسشىسى تاراپىنان باتىل شەشىم بولعانىن, مۇنىڭ بۇگىندە بۇكىل الەم ەلدەرى ۇلگى الاتىن ۇدەرىس بولۋى تيىستىگىن ايتا كەلىپ, يادرولىق قارۋعا يە بارلىق مەملەكەتتەردى قازاقستاننىڭ جولىمەن جۇرۋگە شاقىرعانى بەلگىلى. ال ەلباسى ءوزىنىڭ 2 ءساۋىر كۇنى رەسەيدىڭ “يزۆەستيا” گازەتىنە شىققان ماقالاسىندا يادرولىق تاراتپاۋ قازىرگى زامانعى يمپەراتيۆ بولۋى شارت ەكەنىن اتاپ كورسەتكەنى تاعى ءمالىم. وسى ورايدا وتكەن دۇيسەنبىدە اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ امەريكالىق يادرولىق دوكترينانى وزگەرتىپ, يادرولىق قارۋ قولدانۋعا ىقتيمال جاعدايلاردى ايتارلىقتاي ازايتاتىنىن ايتقان مالىمدەمەسى دە كوكەيكەستىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. وباما ءوزىنىڭ باعىتىن تۇپكى ماقساتى يادرولىق قارۋدان تولىق باس تارتۋعا, سونداي-اق مەملەكەت­تەر­دى يادرولىق شامشىلدىقتان ارىلتۋعا ىنتالاندىراتىن جاعداي­لار جاساۋعا جۇمسالاتىن كۇش-ءجى­گەر­دىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە سيپات­تا­دى. مىسالى, جاڭا دوكترينا جاڭا يادرولىق قارۋ جاساۋدى تولىق توق­تا­تۋدى بولجايدى: بۇل شەشىم اقش-تىڭ قازىرگى قورعانىس مي­نيسترىنىڭ العاشقى كوزقاراسىنا قا­راما-قايشى كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. وبامانىڭ ستراتەگياسى قادىر-قاسيەتتەن ايىرىلعان مەملەكەتتەر مەن تەررورلىق ۇيىمدار رەسەي مەن قىتاي سياقتى ءداستۇرلى دەرجاۆا­لار­دان قاۋىپتىرەك بولا ءتۇسىپ وتىر­عان جاعدايدا يادرولىق دوكترينانى جاڭا داۋىرگە بەيىمدەۋگە تالپىنىس بولىپ تابىلادى. جاڭا دوكترينا كوپ جاعدايدا اقش “قىرعي-قاباق سوعىستىڭ” ال­عاشقى كۇندەرىنەن باستاپ يادرولىق دوكتريناعا سانالى تۇردە قوسىلعان امبيۆالەنتتىلىگىن الاستاۋدى كوز­دەي­دى. قۇراما شتاتتار تۇڭعىش رەت يادرولىق قارۋدى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى (ياقتش) ساقتايتىن ياد­رولىق ەمەس مەملە­كەت­تەرگە قولدان­باۋ­عا ناقتى مىندەتتەمە الۋ نيەتىندە. بۇل ۇستانىم ءتىپتى ونداي مەملەكەتتەر قۇ­راما شتات­تارعا قارسى بيولوگيا­لىق نەمەسە حيميالىق قارۋ قول­دان­عان, سونداي-اق ادامدى سال ەتەتىن حاك­كەر­لىك شا­بۋىلدى جۇزەگە اسىرعان جاع­دايدا دا كۇشىندە قالماق. اق ءۇي تا­را­پىنان تۇسىندىرىلگەنىندەي, بيولو­گيا­لىق شابۋىلعا يادرولىق سوققىمەن جاۋاپ بەرۋ ماسەلەسىنە ەگەر بيوقارۋ جە­­تىلدىرىلەتىن بولسا قايتا ورالۋعا بولادى. وبامانىڭ دوكتريناسى اقش-تىڭ باستى قايمىقتىرۋشى الەۋەتىن السىرەتپەۋدى ۇسىناتىن كونسەرۆا­تور­لار تاراپىنان, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, امەريكا يادرولىق قارۋدى ەش­قاشان ءبىرىنشى بولىپ قولدان­باي­دى دەيتىن ءۇزىلدى-كەسىلدى مالىمدە­مە­سىنەن ۇمىتتە­نە­تىن ليبەرالدار تاراپىنان قارسىلىق تۋدىراتىنى انىق. دوكترينانىڭ جا­ريالانۋى قارۋلانۋدى قىسقارتۋعا با­عىت­تالعان توعىز جىلدىق كەزەڭدى قام­تيتىن, ۇلكەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتكەن يادرو­لىق ديپلوماتيانىڭ ۋۆەرتيۋ­را­سى بولادى: 8 ساۋىردە, ياعني كەشە وباما رەسەيمەن كەلىسىمگە قول قوي­سا, الداعى اپتادا ۆاشينگتوندا ياد­رو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت وتكىزەدى. جاڭا دوكترينا ءۇشىن تاياۋ ماڭ­داعى ەكزامەن يرانمەن قارىم-قا­تىناس بولاتىن سەكىلدى. سۇحباتىندا وباما بىلاي دەپ مالىمدەدى: “تەھ­ران ءوزىنىڭ قازىرگى ساياساتى جاع­دايىندا يادرولىق قارۋ جاساۋ الەۋ­ە­تىنە يە بولاتىنىن جانە دە سانك­تسيالاردىڭ بىردە-ءبىر پاكەتى يران­دى اۆتوماتتى تۇردە باعىتىن اۋىس­تىرۋعا ماجبۇرلەي المايتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك”. دوكترينا اقش-قا قارسى يادرو­لىق سوققىلاردى ىركە تۇرۋدى ءوزىنىڭ وداقتاستارى نەمەسە ءارىپ­تەستەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ – يادرولىق قارۋدىڭ باستى ءرولى ەكەنىن كولدەنەڭ تارتاتىن بولادى. الايدا وباما قارۋلانۋعا باقىلاۋ جاساۋدى جاقتاۋشىلاردىڭ وي-پايىمدارىن قايتارىپ تاستادى. ءسويتىپ, ىركە تۇرۋدى يادرولىق قارۋدىڭ بىردەن-ءبىر فۋنكتسياسى دەپ جاريالاعان جوق. از-كەمى جوق 50 الەمدىك كوش­باس­شى باس قوساتىن يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى سامميتتە وباما 4 جىلدا الەمدەگى بارلىق يادرولىق ماتەريال­داردى ساقتاۋدى قاۋىپسىز ەتە­تىن ناقتى شارالار تۋرالى كوم­ميۋنيكەگە قول جەتكىزۋگە ۇمىتتەنەدى. The New York ءTىmes كەمەلدىلىك كورىنىسى ءححى عاسىردىڭ العاشقى ون­جىل­دىعى لاڭكەستىكپەن كۇرەس جانە جا­ھان­دىق ءارى وڭىرلىك ۇدەرىستەردى گەو­ەنەرگەتيكالىق قايتا قۇرىلىمداۋ بەلگىسىمەن وتۋدە. حالىقارالىق ارەناداعى كۇشتەر ورنالاسۋىنىڭ سەرپىندى وزگەرىسىندە قازاقستان بىرتىندەپ جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ورنىعىپ كەلەدى. بۇل ەل ۇسىنعان اقىلدى يدەيالار سايكەس ءىس-شارالارمەن ۇشتاسىپ, ەۋروپالىق, ەۋرازيالىق جانە الەمدىك پروب­لە­ما­لاردى شەشۋ كەزىندەگى قازاق­ستان­نىڭ سارابدال ساياساتىمەن ۇندەستىك تابۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” دەگەن ماقالاسى بۇل تۇرعىداعى كەزەكتى دالەل بولىپ تابىلادى. ماقالا ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن بىرقاتار وقيعالاردىڭ – ەكىنشى جاھاندىق سوعىس اياقتالۋىنىڭ 65 جىلدىعى, 2010 جىلعى 6 ساۋىردە جاريا ەتىلگەن جاڭا امەريكالىق يادرولىق دوك­تري­نا, 8 ساۋىردە پراگادا قول قويىلۋى جوسپارلانعان رەسەي مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋلارى تۋرالى جاڭا شارتتىڭ, سون­داي-اق الداعى كەزدە ۆاشين­گتوندا بولاتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتىڭ قار­ساڭىندا جاريالاندى. سوڭعى جاھاندىق الاپاتتىڭ تاريحي جىلدىعى مۇنداي اپات ەندىگى جەردە قايتالانبايدى دەگەن ۇمىتپەن بايلانىستىرىلادى. مۇنان كەيىنگى جوسپارلانعان وقيعالار بۇل ءۇمىت سىندارلى حالىقارالىق ۇنقا­تى­سۋ­دى جانە ىنتىماقتاستىقتى ساق­تاۋعا, راديكالدىق ءىس-ارەكەتتەردەن باس تارتۋعا باعدارلانعان جەتكىلىكتى دالەلدەرگە, ديپلوماتيالىق كەلىس­سوزدەر مەن ساياسي قۇجاتتارعا نەگىز­دەلەتىنىن كورسەتىپ بەرەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماقا­لاسىندا كەلتىرىلگەن يدەيالار مەن دالەلدەر امەريكالىق يادرولىق دوكترينانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىمەن ۇندەس شىققان. ەكى قۇجاتتا دا يادرو­لىق تارالۋعا جول بەرمەۋ ءجو­نىندەگى ۇستانىم بەرىلگەن, بۇل رەتتە ن.نازارباەۆ ماقالاسىندا ول قازىرگى ءداۋىردىڭ وزەگى رەتىندە ۇسى­نىلعان. امەريكالىق يادرولىق دوك­ترينامەن باسقا سالىستىرۋلار ءجۇر­گىزبەسەك تە, قوس قۇجاتتا دا وسىناۋ كۇردەلى پروبلەمانى شەشۋ ۇدەرىسى جونىندە ءتۇرلى ەكپىن تۇسىرىلە وتى­رىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلەدى. “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” ماقالاسىندا ايتىلعان تۇعىرناما پروبلەمانى ايقىن دا ناقتى انىقتايدى. الايدا, بۇدان دا گورى ماڭىزدىسى ن.نازارباەۆتىڭ باسقا دا باعدار­لامالىق قۇجاتتارى سەكىلدى مۇندا ستراتەگيالىق ماقساتتارعا قول جەت­كىزۋ ءۇشىن, ال ناقتى جاعدايدا – يادرولىق قارۋسىز دۇنيە قۇرۋ ءۇشىن ايقىن ۇسىنىستار ايتىلعان. ءاس­كەري ماقساتتاردا بولشەكتەنەتىن ماتەريالدار وندىرىسىنە تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى جەدەل قابىلداۋ جونىندەگى ۇسىنىس, الەمدە قور­دالانعان ەكى مىڭ توننادان ارتىق بولشەكتەنەتىن ماتەريالداردى ەسكەرگەندە, وزەكتى دە ويلى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ ۇسىنىسى تالقىلانىپ وتىرعان پروبلەمانى سىندارلى دا ۇزاق مەرزىمدى تۇرعىدا شەشۋ نيەتىنىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى. يادرولىق سىناقتارعا تولىق تىيىم سالۋ جولىنداعى ەلەۋلى قادام يادرولىق سىناقتارعا بارشا­نى قامتيتىنداي تىيىم سالۋ تۋ­رالى شارتتىڭ ازىرلىك كوميسسيا­سىمەن حالىقارالىق مونيتورينگ جۇيەسى جانە جەرگىلىكتى ورىندار­داعى ينسپەكتسيا ءادىسىن دامىتۋ ءما­سەلەلەرى بويىنشا ءوزارا ىقپال­داس­تىق بولىپ تابىلادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رەسمي يادرولىق مەم­لەكەتتەردى وسى شارتتى راتيفيكا­تسيالاۋعا شاقىرۋى كەزدەيسوق ەمەس, ويتكەنى, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى سايا­سي شەشىمدەر جولىمەن عانا ەڭسەرۋگە بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇعىر­نا­ماسىندا كوپتەگەن وتكىر پروب­لەمالار مەن سىندارلى ۇسىنىستار كەلتىرىلگەن. الايدا, وسىناۋ باعدار­لامالىق قۇجاتتىڭ وزىندىك وزەگى بولىپ تابىلاتىن نەگىزگى يدەياسى – يادرولىق قارۋدان ادا وڭىرلىك اي­ماق­تاردىڭ وڭ تاجىريبەسىن پاي­دا­لانۋ قاجەتتىگى. مۇنى ن.نازارباەۆ يادرولىق قارۋسىز ايماقتاردىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنى دەرەۋ تالقىلاۋمەن بايلانىستىرادى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ وزەكتى پروبلەما­لاردى دۇرىس انىقتاۋ جانە ولاردى دەر كەزىندە جانە دۇرىس جولمەن ەڭسەرۋ قازاقستاندى وڭىرلىك جانە جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ بايىپتى فاكتورى رەتىندە ورنىقتىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن تاعى دا ءبىر رەت دالەلدەپ وتىر. نينا ديۋلگەروۆا, ۆارنا ەركىن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. سوفيا, بولگاريا. 2010 جىلعى 6 ءساۋىر. اتومنىڭ بەيبىت قىزمەتى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ “يزۆەستيا” گا­زەتىندە جاريالانعان ماقالا­سىن­دا: “قازاقستان بەيبىت باعىتتاعى اتومعا بارلىق ەلدەردىڭ تەپە-تەڭ قولجەتىمدىلىگى قاعيداتىنىڭ سە­نىم­دى جاقتاۋشىسى بولعان جانە بو­لىپ قالادى. سوندىقتان قا­زاق­ستان رەسەيمەن بىرگە انگارسكى­دە ۋراندى بايىتۋ جونىنەن حا­لىقارالىق ورتالىق قۇرۋعا ات­سا­لىساتىن بولادى, سول ءۇشىن دە بىزگە ماگاتە اياسىندا يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ يدەياسى مەيلىنشە جاقىن جانە تۇسىنىكتى”, دەپ جازعان بولا­تىن. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارى ەلباسىنىڭ بۇل يدەياسىن تولىعىمەن قولداپ, قازاقستان يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن ەڭ دۇرىس نۇسقا دەپ سا­ناي­دى. قازاقستاندا تۇراقتى جانە بولجاۋعا بولاتىن ساياسي رەجىم ورنىققان, رەسپۋبليكادا يادرو­لىق قارۋ جوق جانە ونى جاسا­مايدى. يادرولىق يندۋستريا نى­ساندارى ماگاتە باقىلاۋى ءۇشىن تولىقتاي اشىق. رەسپۋب­لي­كانىڭ الەۋەت قۇرىلىمدارى سىرت كۇشتەردىڭ يادرولىق وتىندى ۇر­لاۋ ماقساتىمەن بانككە شابۋىل نەمەسە لاڭكەستىك ارەكەتىن جۇزەگە اسىرۋىنا توسقاۋىل قوياتىن جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتە. كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ور­تالىعىمىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن وسىندا بولعان بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن جەتە تانىستى. اتوم­دى بەيبىت ماقساتتا پايدا­لاناتىن جاعدايىمىزدى كورگەن مارتەبەلى مەيماننىڭ قىرىق جىل بويى قىرعىن كەلتىرگەن پوليگون ورتالىعىنىڭ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقا­سىندا بەيبىت ماقساتقا قىزمەت ەتىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزىپ, ەلىمىزدى, ەلباسىمىزدى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن بەيبىت تەح­نولوگياعا اينالدىرعان مەم­لە­كەت, باسشى رەتىندە جەتە تانىپ, اتوم قارۋىنا يە بارشا ەلدەردى وسى جولمەن جۇرۋگە شاقىردى. كۇنى كەشە پراگا قالاسىنان جاقسى حابار كەلىپ جەتتى, رەسەي مەن اقش باسشىلارى ستراتە­گيا­لىق شابۋىل قارۋلارىن شەكتەۋ تۋرالى جاڭا شارتقا قول قوي­ىپ­تى. قازاقستان باسشىسىنىڭ ءبىر ءۇمىتى اقتالىپ وتىر, ەندىگى جەردە قالعاندارى دا اقتالىپ, اتوم ەنەرگياسى تەك قانا بەيبىت ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن ۋاقىتقا دا جەتەتىن بولارمىز. قايرات كادىرجانوۆ, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى. كۋرچاتوۆ. ادامزات قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” اتتى ماقالاسى دەر كە­زىندە جاريالاندى. وندا اي­تىلعان ويلار مەن ۇسىنىستار ۆاشينگتوندا بولاتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ نازا­رىندا بولارىنا سەنىم مول. ءويت­كەنى, رەسەي مەن اقش-تىڭ جاڭا شارتقا قول قويۋى ايرىقشا ما­ڭىزدى بولعانىمەن, اتوم قارۋىنا يە باسقا ەلدەردىڭ دە بار ەكەندىگىن ۇمىتۋعا بولماي­دى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە ونى بىرتىندەپ قىسقارتا بەرۋ پرە­زيدەنت ماقالاسىنىڭ باستى وزەگى. سوندىقتان دا بۇل تالاپ بار­شاعا ورتاق بولۋى كەرەك. بەيبىت يادرولىق باعدارلاما­لاردى دامىتۋ ەگەمەن مەملەكەت­تەردىڭ  اجىراعىسىز قۇقىعى رەتىندە ولاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنىڭ ماڭىزدى تەزيسى بولىپ تابىلادى. مۇنداي مۇمكىندىك يادرولىق قارۋ مەن يادرولىق ارسەنالعا يە ەلدەردىڭ عانا قۇزىرىندا بولماۋى ءتيىس. بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگياسىن تەك قانا بەيبىت ماقساتتا پايدالانىپ, ەكونوميكا مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ قىزمەتىنە قويۋىنا ءبىزدىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ءوز ۇلەسىن قوسا بەرەدى. ج.جوتاباەۆ, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. باتىل بايلامدى بايىپتاعان 2010 جىلعى 2 ساۋىردەگى “يز­ۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان ەلباسىنىڭ  “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” ات­تى ماقالاسىن وقي وتىرىپ, قا­زىرگى كەزدەگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى اسا قۇرمەتپەن باعالايتىن ۇعىم –  ول ەلدىڭ تىنىشتىعى ەكەنىن ءتۇ­سىندىم. وسى ورايدا ۋاقىت يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى – قازىرگى زا­مانعى يمپەراتيۆتىك باعىتتى, ياعني ءححى عاسىردا بەيبىت ءومىر ءسۇ­رۋدى قالايدى. موراتوريدەن ياد­رولىق سىناقتارعا تولىق تىيىم سالۋعا دەيىن قازاقستان قانشاما يادرولىق سىناقتان وتكەنىن وي­لا­ساق, قازاقستان حالقى ءۇشىن اتوم قا­رۋىنىڭ اۋىزدىقتالۋى وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ بۇكىل حالىقارا­لىق قوعامداستىقتىڭ, ونىڭ ءىشىن­دە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءساۋىر سامميتىنە قا­تىسۋشى­لار­دىڭ نازارىن بىرنەشە قاعيداتتىق جايتتەرگە تاعى دا اۋداراتىن­دىعى ايتىلعان. وسىعان وراي ءبىز­دىڭ قازاق حالقى دۇنيە جۇزىندە بەي­بىتشىلىكتىڭ ورناتىلۋىن قا­لايدى. يادرولىق  ەنەرگيا تەك قانا بەيبىت ماقساتتارعا پايدا­لا­نىلسا دەيمىن. ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلارا­تسيا­سىن قابىلداۋ تۋرالى ماسە­لەسى دۇرىس شەشىم دەپ ويلايمىن. ەلىمىزدە اتوم ەنەرگياسىنىڭ بەيبىت ماقساتتارعا جۇمسالۋىن, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى قولدايمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ “الىپ اۋقىمدى الەم جانە ياد­رو­لىق قاۋىپسىزدىك” اتتى ماقا­لاسىنا بايلانىستى اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ بولىمىنە قاراستى كلۋبتار مەن كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى حالىق اراسىندا تۇسىندىرمە جۇمىس­تارىن جۇرگىزەتىن بولادى. ق.ابىلعازيەۆا, ارال اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى.