الايدا, ارادا ءنابارى ون جىل وتكەندە قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ ناق تورىندە تاۋەلسىز ۇلتتىڭ اسپان تەكتەس التىن كۇمبەزى جارقىراپ تۇردى. عاسىر يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا تۇتاس ەل جۇدىرىقتاي جۇمىلدى. حالىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى بۇگىن كوز الدىمىزدا. ەلورداسى – نۇر-سۇلتان قالاسى بۇگىن تاۋەلسىز قازاقستانىڭ ماڭدايالدى جەتىستىگى دەپ مويىندالىپ, حالىقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدى.
جاڭا ەلوردا سالۋ يدەياسى – ەۋرازيا دالاسىندا تاعدىر كەشكەن ۇلى مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اسقاق مۇراتتارىن جالپاق الەمگە پاش ەتۋ ماقساتىنان تۋىنداعان كورەگەن باستاما ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى. بۇل بابالار اڭساپ وتكەن, جۇرتپەن تەرەزەسى تەڭ ۇلت قۇرۋ جولىنداعى باتىل قادام بولدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى قىزمەتىنە كىرىسۋ ساتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگىن اتاپ ءوتىپ مەملەكەت استاناسىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت ەسىمىن بەرۋدى ۇسىندى. وسى ارقىلى مەملەكەت باسشىسى قازاق دالاسىندا تاريحي قالىپتاسقان ساياسي ساباقتاستىق مادەنيەتىن تاعى ءبىر شەگەلەپ بەردى. حالقىمىزدىڭ بويىنا سىڭگەن تاريحقا قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ ايرىقشا ۇلگىسىن كورسەتتى.
جالپى ىقىلىم زاماننان بەرى وركەنيەتتىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ, ونىڭ ءار داۋىردە جاڭا سەرپىنمەن وركەندەۋىنە ىقپال ەتكەن ورتالىقتار – قالالار ەدى. ادامزات تاريحىنداعى وزىق ويلار مەن تىرشىلىك ەتۋدىڭ سونى ۇلگىلەرى ءدال وسى قالالىق قۇرىلىمداردا ومىرگە كەلىپ, دامىدى. بۇل ءۇردىس سوناۋ ەجەلگى مەسوپاتاميدە پايدا بولعان العاشقى قالالىق قونىستاردان باستالىپ, بۇگىنگى ۋربارنيزاتسيا داۋىرىندەگى مەگوپوليستەرگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
ۇلى استانالار الىپ وركەنيەتتەردىڭ التىن بەسىگىنە اينالىپ, ادامزات تاريحىنىڭ جارقىن وبرازدارىن قالىپتاستىردى. بۇعان ەجەلگى ريم, سپارتا, الەكساندريا, افينا قالالارىنىڭ تاريحى ايقىن دالەل. قۇرلىقتىڭ قاق ورتاسىندا تۇرسا دا, ورتا عاسىردا پايدا بولعان فلورەنتسيا الەمدىك وركەنيەتكە قوماقتى ۇلەس قوستى. رەنەسسانس ءداۋىرىنىڭ قاينار بۇلاعى بولعان بۇل قالا الەمگە لەوناردو دا ۆينچي, ميكەلاندجەلو, دوناتەللو, نيكولو ماكياۆەلي, دانتە, گاليلەي ت.ب. سىندى اقىل-ويدىڭ الىپتارىن بەردى.
مۇنداي مىسال ءوز تاريحىمىزدا دا جەتەرلىك. كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ رۋح قازانى بولعان ياسسى قالاسى قوجا احمەت ياساۋي باستاعان عۇلامالاردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. ياساۋي ءىلىمى ونىڭ شاكىرتتەرى ارقىلى الىس جاقىن تۇركى جۇرتىنا تارالىپ, ۇلان-عايىر اۋماقتى قامتىعان تۇركىستان جۇرتىنىڭ رۋحاني دىڭگەگى بولدى. كەيىنىرەك ياسسى قالاسى دا تۇركىستان اتاۋىن الدى. قالا 200 جىلدان اسا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولدى. سول ياسسىدان باستاۋ العان ءدىني-فيلوسوفيالىق ءىلىم قازاق ساحاراسىنا كەڭ تاراپ, وسى دالاداعى دۇنيەتانىمنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ىقپال ەتتى.
كەڭەستىك كەزەڭدە جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق ەلىنىڭ استاناسى بولعان الماتى – ۇلت رۋحىن ءتوتاليتاريزمنىڭ قانقۇيلى زۇلماتىنان امان الىپ شىققان ۇلى قالا. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننەن ءتىرى قالعان ۇلت زيالىلارى الماتىدا باس قوسىپ ءۇزىلىپ بارا جاتقان رۋحىمىزدى سوندىرمەۋگە كۇش سالدى. ەلىمىزدىڭ شارتاراپىنان جينالعان تالاپتى جاستار قاتارىنان عىلىم مەن مادەنيەتتە, ادەبيەتتە, ونەردە وزگە ەلدەر كوشىنەن كەش قالماعان قازاق ينتەلليگەنتسياسى الماتىدا قالىپتاستى. ۇلت سەرپىلىپ, رۋحانانيات جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى.
وسىلايشا قاي زاماندا دا قالالار, وردالار بۇكىل قوعامنىڭ ينتەلەكتۋالدىق الەۋەتىن ءبىر ارناعا شوعىرلاندىرىپ, ۇلت رۋحىن ساقتاۋشى, جاڭعىرتۋشى بولدى. جاساپماز ۇلتتاردىڭ جارقىن بولمىسى ءدال وسى قالالار قازانىندا قايناپ, سومدالدى.
ال, جاڭا ەلوردا قۇرۋ قاشاندا تۇتاس ۇلت رۋحىن جاڭارتۋعا جول اشاتىن تۇبەگەيلى قادام دەپ تانىلدى. مۇنداي قادامدى ىسكە اسىرۋ تاريحتا كەمەل ۇلت قۇرۋعا تالپىنعان تالاي ۇرپاق ءۇشىن ارمان بولعانى بەلگىلى.
دەسەكتە, بۇل وڭاي ءىس ەمەس ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەت قۇرۋدى جاڭا ەلوردا سالۋدان باستاعان جاعدايلار كوپ ەمەس. بۇل حالىقتىڭ قولداۋىن, ەرەكشە قاجىر-قايراتتىن قاجەت ەتەتىن تاريحي ميسسيا. مۇنداي ميسسيانى ىسكە اسىرۋ تاريحتا كەز-كەلگەن ەل بيلەۋشىنىڭ تاعدىرىنا بۇيىرا بەرمەگەن. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قازىرگى تۇرىك مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك بولدى. 1923 جىلى تۇركيا تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن اتاتۇرىك انكارانى ەل استاناسى دەپ جاريالادى. بۇرىنعىسى وسمان يمپەرياسىنىڭ استاناسى ىستانبۇل ەدى. بۇل شەشىم اتاتۇرىككە جاڭا تۇرىك ۇلتىن قۇرۋعا جول اشقان ونىڭ كەمەڭگەر رەفورمالارىنىڭ ءبىرى دەپ باعالانادى.
مۇنداي اسقاق مۇراتتى كەشەگى الاش ارىستارى دا اڭساپ ءوتتى. كەزىندە الاش كوسەمى الەيحان بوكەيحانوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ۇلكەن. ۋاقىت وزگەرەدى. جاڭا زامان كەلەدى. سول كەزدە قاراوتكەلدى استانا ەتەمىز, ۋنيۆەرسيتەت اشامىز» دەپ جازعانى بار.
وسى ارمان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزەڭدە رەسپۋبيكانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كوكىرەگىندە قايتا وياندى. ن.نازارباەۆ ۇلى دالا توسىندە, كەلەشەگى كەمەل جاڭا مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن وسىنداي باتىل دا ءورشىل قادامعا بارۋ قاجەتتىگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ تەرەڭ ۇقتى.
بۇل تۋرالى ەلباسى: «جاڭا استاناعا كوشۋ جانە ونى سالۋ تۋرالى وي مەندە ەرتەرەكتە - 1992 جىلى تۋعان ەدى, بىراق مەن ول كەزدە مۇنى اۋزىمنان شىعارمادىم, ويتكەنى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ويلاعاندى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى», - دەپ تولعانعان ەدى.
ارينە, ۇزاق جىلدار بويى ەلدىڭ ساياسي-اكىمشىلىك, مادەني, عىلىمي, ونەر ورداسىنا اينالعان الماتىدان ورتالىقتى كوشىرۋ كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا بىردەن يە بولعان جوق. جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان جاس مەملەكەتتىڭ مۇنداي قادام جاساۋى كەرەك پە؟ دەگەن ساۋال اركىمنىڭ كوكەيىندە بولعانى انىق. وسىنداي ويىن اشىق ايتىپ بۇل باستاماعا قارسى شىققاندار از بولمادى. قىزۋ پىكىرتالاستار سوڭىندا 1994 جىلى 6 شىلدەدە جوعارعى كەڭەس پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن قولداپ داۋىس بەردى.
ەلباسى استانانى كوشىرۋ قاجەتتىگىنىڭ گەوساياسي, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق سەبەپتەرىن دالەلدەدى. جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارلىق نۇسقالاردىڭ ىشىندە اقمولا قالاسىنىڭ وسى تالاپتارعا ساي ەكەندىگىن كورسەتكەنىن ايتتى.
بۇل دەپۋتاتتار الدىنداعى رەسمي باياندامادا ايتىلعان دالەلدەر ەدى. ال, جاڭا استانا سالۋدىڭ تۇپكى استارى عاسىرلار بويى بابالار اڭساپ وتكەن ازاتتىققا قول جەتكەن ساتتە باياندى مەملەكەتتىلىك تاريحىن جاڭا پاراقتان باستاۋ ەدى. بۇل ءۇشىن تاعدىردىڭ تالايىن باستان كەشكەن حالىققا كۇمبەزدەي جارقىن بەينەسىمەن جول كورسەتەتىن جاڭا وردا كەرەك ەدى. جانى جانشىلعان ۇلتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن, كەلەشەك ۇرپاققا رۋحاني دىڭگەك بولاتىن قۋات كۇش – جاڭا ەلوردا تۇرعىزۋ ەدى.
بۇل تۋرالى ەلباسى ن.نازاربەۆ ەلوردانىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان جيىندا «تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزگى ءمانى - تاريحتىڭ جاڭا بەتىن ءوز ەركىڭمەن, ءوز شەشىمىڭمەن باستاۋدا بولسا كەرەك. تاۋەلسىزدىك بىزگە جاڭا جولىمىزدى, ءوزىمىزدىڭ سونى سوقپاعىمىزدى تابۋعا زور مۇمكىندىك ۇسىندى. سول جاڭا جولىمىزدى ءبىز استانا ارقىلى تاپتىق. قازىرگى كەزدە استانا ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزگە قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدايتىن مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي ورتالىعى عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋحىمىزدى ۇيىتىپ وتىرعان رۋحاني وردامىزعا دا اينالىپ وتىر», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى.
اقيقاتىن ايتار بولساق, جاڭا ەلوردا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بويىنا ازاتتىق سەزىمىن, ەرتەڭگە دەگەن سەنىم, اسقاق ارمان جانە كوزگە كورىنە بەرمەيتىن قۋاتتى رۋحاني سەرپىلىس سىيلادى.
بىرىنشىدەن, ەلوردا – ۇلت تاريحىنداعى جاسامپازدىقتىڭ كۋاسىنە اينالعان قالا. قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ قۇرىلىسى بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى حح عاسىردىڭ سوڭىنداعى ەڭ اۋقىمدى جوبا رەتىندە تاريحقا ەندى, ال قازاقستان - ەكى عاسىر توعىسىندا جاڭا استانا سالعان جالعىز ەل.
از ۋاقىت ىشىندە ەلوردا - قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك-ساياسي ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستى. ەلوردا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جەتىستىكتەرىنىڭ كۋاسى بولدى. ەلوردا جەتىستىكتەرى وڭىرلەردىڭ سەرپىندى دامۋىنا, ولاردىڭ ىلگەرى باسۋىنا ۇلگى بولدى.
ەكىنشىدەن, ەلوردا - ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن سومداعان – پروگرەسسيۆتى قالا. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ قارقىندى دامۋى بۇكىل قازاقستاندى تۇبەگەيلى وزگەرتتى, ونى ەكونوميكالىق قۋاتتى جانە ساياسي تۇراقتى مەملەكەتكە, جاۋاپتى دا بەدەلدى حالىقارالىق سەرىكتەسكە اينالدىردى. قازاقستان استاناسى - الەمدىك الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق ديالوگ الاڭى رەتىندە كەڭىنەن تانىلدى.
بۇگىندە قالادا الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرەگەي مادەنيەت وشاقتارى بوي كوتەردى, سونىڭ ىشىندە: «استانا-وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى, تاۋەلسىزدىك سارايى, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى, «نۇرالەم» بولاشاق ەنەرگياسىنىڭ مۋزەيى بار. جوعارى دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر, زياتكەرلىك مەكتەپتەر جۇيەسى قۇرىلدى. حالىقارالىق تانىلعان زەرتتەۋشىلىك نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تابىستى جۇمىس ىستەۋدە.
ۇشىنشىدەن, ەلوردا - ارمانشىل جاس ۇرپاققا جول اشقان قالا. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدىڭ شارتاراپىنان ارمان قۋعان جاستار استاناعا اعىلدى. دەرەكتەرگە كوز سالساق, ەل ورداسى ارقا توسىنە كوشىپ كەلگەن جىلدارى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 290 مىڭداي بولعان. بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسى حالقىنىڭ سانى 4 ەسەگە ءوسىپ, 1,15 ميلليون ادامدى قۇرادى. بۇلاردىڭ باسىم بولىگى جاستار. بۇگىندە ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ 62 پروتسەنتىنىڭ جاسى 35-كە دەيىنگى ادامدار. بۇل ەلوردا جاستار قالاسى ەكەنىن كورسەتەدى. ءجۇز مىڭداعان تالانتتى جاستار ەلورداعا تابان تىرەپ, ورنىقتى. ولار بۇگىندە ەل دامۋىنا تىكەلەي اتسالىسىپ كەلەدى. وسى توپ كەلەشەكتە بوي كورسەتىپ, ۇلتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە تىرەك بولارى داۋسىز.
تورتىنشىدەن, ەلەوردا - بەيبىتشىلىك پەن تەڭدىك يدەياسىن بارشا الەمگە پاش ەتكەن قالا. ەلوردا ءوزىن حالىقارالىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم قالاسى رەتىندە تانىتتى. قازاقستاننىڭ استاناسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىمدىلىك شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ماڭىزدى ءىس-شارالارى ءوتتى. وندا قابىلدانعان شەشىمدەر حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە ىقپال ەتىپ كەلەدى.
بەسىنشىدەن, ەلوردا - ن.نازارباەۆتىڭ مەملەكەتشىل تۇلعاسىنىڭ كورىنىسى, ونىڭ ۇلتقا قىزمەتىنىڭ ايشىقتى ۇلگىسى. ەلوردا قۇرىلىسى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ تاريحى مەن جاڭا استانا سالۋ يدەياسىن ۇسىنىپ, ىسكە اسىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىزمەتىمەن تىعىز بايلانىستى. ول قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋعا, ونىڭ ەلورداسىن ورناتۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ونىڭ حالىقتى ۇلى ماقساتتارعا جۇمىلدىرۋ قابىلەتى مەن قيىن ساتتەردەن مويىماي, جەڭىسپەن وتە بىلەتىن قاسيەتى, سارقىلماس ەرىك جىگەرى تۇتاس ۇلتتى جەڭىستەرگە جەتەلەدى.
بۇگىندە ۇلت ماقتانىشى ەلوردا – بۇل ءتول تاريحىمىزدىڭ جاڭا بەتتەرىنىڭ باستاۋى, ايتۋلى جەتىستىگىمىز. بۇل ۇلتتىڭ تۇبەگەيلى جاڭارۋىنىڭ العىشارتى, تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تەمىرقازىعى. كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن زور مۇمكىندىك.
وسپان ەدىل,
Nur Otan پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
