بۇلار – كادىمگى اتام زاماننان قيىر قونىپ, شەت جايلاپ جۇرەتىن شىڭجان-التايدىڭ قازاقتارى. العاش 1930-جىلدارى ءور التايدان ۇركىپ, قازىرگى شىڭجان ولكەسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا اۋىپ بارادى. وندا دا بايىز تاپپاي اقىرى 1940 جىلى ءۇندىستان اسىپ كەتكەندەر. مارقۇم حاليفا التاي وسى كوشتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن. وسى اتامىز ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «العاش التايدان كوشكەندە 36 مىڭ ادام ەدىك, 1941 جىلى ۇندىستانعا وسىدان 3039 ءتىرى جەتتىك. ارادا ءبىر جىل وتكەندە جەرسىنبەي 2000-عا تارتا ادام ءولىپ كەتتى. 1942 جىلى 1150 ادام ءتىرى قالدىق. سودان 1946 جىلعا دەيىن بىردە-ءبىر ايەل بالاسى قۇرساق كوتەرمەدى. تۋرا جەتىنشى جىلى دەگەندە العاشقى بالا تۋدى» دەپ قيىن جىلداردىڭ زارىن جازىپتى.
سريناگار قالاسى – كاشمير ولكەسىنىڭ ورتالىعى. ول تۇستا كاشمير ولكەسى ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى داۋلى ءوڭىر بولاتىن. حالقىنىڭ كوبى مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىن بولعاندىقتان العاش ۇندىستانعا وتكەن قازاقتار وسى وڭىرگە ويىسىپ كەلگەن. ونىڭ بەر جاعىندا كاشميردىڭ بيلەۋشىسى شەيح مۇحامەد ابدۋللا قازاقتاردى جەرىنەن اۋعان «مۇحاجير» ساناپ كوپ كومەك كورسەتكەن.
وسى قازاقتارعا 1951 جىلى جوعارىداعى امەريكالىق جۋرنالشى كەلىپ, ءبىر جىل بىرگە تۇرادى. قازاقتىڭ ءتىلىن ۇيرەنەدى. كينو تۇسىرەدى. مارقۇم حاليفا اتامىز: «ە, ول ءبىزدىڭ كلارك ەمەس پە!» دەپ ءسۇيسىنىپ ايتىپ وتىرعانىن تالاي ەستىگەن ەدىك.
سۋرەتكە قاراپ وتىرىپ, بۇل قازاقتاردى دۇنيەنىڭ جارتىسىن اينالىپ, سونىڭ ىشىندە دالانىڭ قوڭىر اڭى دا وتە المايتىن اتاقتى تاكلاماقان ءشولىن باسىپ ءوتىپ, گيمالايدان اسىپ تۇسكەن. جان بالاسى باسپايتىن تيبەتتىڭ دۋنحۋان ولكەسىندەگى تسزيانفودۋن جارتاسىن كوكتەي ءوتىپ, ۇزىندىعى 1 ميل ۇڭگىردەگى بۋددانىڭ مۇسىندەرى مەن فرەسكالىق ورنەكتەرىن كورگەن. ارتىنان وكشەلەپ قۋعان جاۋدىڭ اسكەرلەرىمەن ايانباي سوعىسىپ, 90 پايىزى جولدا قىرىلعان بەيباقتار دەپ ايتا الامىز با؟ شىندىعىندا سولاي. بىراق سۋرەتتە كوشپەندى ءومىردىڭ سالتاناتى بايقالىپ تۇرعان جوق پا؟ كوپ جىلعى ءومىر مەن ءولىم ارپالىسى قازاقتاردىڭ ساعىن سىندىرا الماپتى.
امەريكالىق جۋرنالشىنىڭ ماقالاسىن تاريحشى سابەتقازى اقاتاي مارقۇم وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, جاريالاماققا نيەت ەتكەن كورىنەدى. سودان شاعىن ءۇزىندى ۇسىنعاندى ءجون كوردىك: «...مەن كاشمير جازىعىنداعى سريناگاردا اتا-بابالارى 2 مىڭ جىل ورتالىق ازيادا كوشىپ جۇرگەن ەرەكشە حالىقتىڭ وكىلى – قازاقتاردىڭ اراسىندا ءبىر جىل بولدىم. قاسىرەتتى جورىقتىڭ قاتال سىنىن ارتقا تاستاعان قازاقتار ەندى ەس جيا باستاعان سەكىلدى. ولاردىڭ داۋلەسكەر اۋىز ادەبيەتىن تىڭداعان العاشقى امەريكالىق مەن بولارمىن. بۇل كوشپەندىلەر جاز شىعا شاڭى مەن قاپىرىعى ىعىر قىلعان جەردى تاستاپ جايلاۋعا شىقتى. كاشميرلىك ارعىماقتارىن ەرتتەپ مىنگەن ولار (مەنى دە ەرتىپ الدى) تاۋعا شىعىپ كەتتى. بيە بايلاپ راحات ءومىردى باستادى...».
ميلتون دج.كلارك قازاقتاردىڭ ءومىر تاريحىن زەرتتەۋمەن عانا اينالىسپاعان كورىنەدى. 1954 جىلى بۇلاردىڭ تۇركياعا كوشۋىنە مۇرىندىق بولعان. ءتىپتى 1953 جىلى اقش-تىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر ادلاي ە.ستەۆەنسوندى سريناگارعا ەرتىپ كەلىپ, قازاقتاردىڭ ومىرىمەن تانىستىرعان. حاسەن ءورالتاي اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, ميلتون دج.كلارك اقش-تاعى تسرۋ-ءدىڭ قىزمەتكەرى. ول قازاقتاردى شىنىندا كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ تەپكىسىنەن قاشتى ما, جوق پا دەگەندى انىقتاۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن ادام دەيدى.
قالاي دەسەك تە بۇل سۋرەتتەر بۇگىنگى قازاق دياسپوراسىنىڭ تاريحي قۇجاتى رەتىندە قىمبات. دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي قازا تاپقان نەمەسە قاڭعىرىپ باسقالارعا قولدى بولىپ كەتكەن بەيباقتاردىڭ سارقىتىنداي تاريحتان بىزگە جەتكەن تابارىك.
وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل قازاقتاردىڭ الاساپىران ءومىرى جايلى: «تۋعان جەرىنەن تىس بۇكىل جەر شارىنا شاشىراپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بەس ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىزدىڭ قانداي قايعىلى دا, قورلىقتى جولدان وتكەنىن بۇگىنگى كوزى تىرىلەردىڭ ەشقايسىسى دا ءوز دەڭگەيىندە بارشا قاسىرەت قايعىسىمەن بەينەلەپ بەرە المايدى. ويتكەنى كەيدە قۇجات جەتىسپەيدى, كەيدە بوسقىنداردىڭ تۇتاس كوش كەرۋەنىنىڭ ىزدەرى بەلگى-بەدەرسىز تاۋ شاتقالدارىنا ءسىڭىپ, جوق بوپ كەتەدى نەمەسە مۇردەلەرى قازاق دالاسىنان شالعايدا اتاۋسىز قالعان», دەپ اتاپ ءوتىپتى. («تاريح تولقىنىندا» الماتى, «اتامۇرا» 1999 جىل, 140-بەت)
شىندىعىندا قازاق تاريحىنداعى اسا ءبىر ەلەۋلى وقيعا تۇيەلى كوشپەن «گيمالاي اسقان» كوشپەندىلەر تۋرالى سوڭعى جىلدارى بىرنەشە شىعارما جارىق كوردى. ح.التايدىڭ «التايدان اۋعان ەل», د.جانالتايدىڭ «قيلى زامان – قيىن كۇندەر», حاسان ءورالتايدىڭ «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» كىتاپتارىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان.
