بۇل سۇحباتقا “تولعاندىرار تاقىرىپ” ايدارى قويىلدى. ءدال قازىر قوعامدى تولعاندىرىپ تۇرعان تاقىرىپتاردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, بەلارۋسپەن بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كەدەن وداعىنا بىرىككەنى الدىڭعى قاتاردا تۇر دەپ ايتا الامىز. ءبىز قالىڭ جۇرتشىلىقتى تولعاندىراتىن وسى ماسەلە توڭىرەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆاعا جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك.
– قۇرمەتتى جانار سەيداحمەتقىزى! جاڭادان قۇرىلعان كەدەن وداعىنا بايلانىستى جاقىندا الماتىدا ۇلكەن جيىن وتكىزدىڭىزدەر. كەدەن وداعىنىڭ قىر-سىرىن قولمەن قويعانداي كورسەتىپ بەردىڭىزدەر. ول جايىندا ءبىز كولەمدى ەسەپ (24.03.2010) جاريالادىق. جۇرتتىڭ ىقىلاسى جاقسى. گازەت سايتىنا “وسىنداي كەڭەس وتكىزگەندەرى دۇرىس بولعان ەكەن” دەپ ءۇن قوسىپ جاتقاندار بار. ءسىز مۇنداي وداقتىڭ قاجەتتىلىگىن نەمەن تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق يدەياسىنىڭ ناقتى ءجۇزەگە اسۋى ەكەندىگىن ايتۋ شارت. 1994 جىلى ەلباسىمىز ماسكەۋدە ەۋروپا وداعىنا ۇقساس ەكونوميكالىق بايلانىستار جونىندە ايتقاندا تالاي ادام تاڭدانعان. سوندا كوتەرىلگەن باستامالاردىڭ كوپشىلىگى قازىردىڭ وزىندە ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ ۇلگەردى. ەۋرازەق قۇرىلدى. ەندى مىنە كەزەك كەدەن وداعىنا كەلدى.
جالپى, بۇگىندە الەمدە ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى ءتورت ساتىسى بار. ولار مىنالار: ءبىرىنشى ساتىسى – ەركىن ساۋدا ايماعى, ەكىنشى ساتىسى – كەدەن وداعى, ءۇشىنشى ساتىسى – بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك, ءتورتىنشى ساتىسى – ەكونوميكالىق وداق. ەركىن ساۋدا ايماعىنا مىسال رەتىندە تمد-نى ايتۋعا بولادى. كەدەن وداعى دەپ ءۇشىنشى ءبىر ەلدەردەن اكەلىنەتىن تاۋارلارعا قاتىستى بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفى, ال جالپى ايتقاندا بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتى قولدانىلاتىن ەكى نەمەسە ودان كوپ ەلدىڭ ورتاق كەدەن اۋماعى اتالاتىنى بەلگىلى. ياعني, كەدەن وداعى دەگەنىمىز وداققا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى ەركىن ساۋدا ايماعىمەن بىرگە وسى ەلدەردىڭ تاراپىنان ءۇشىنشى ەلدەرگە قولدانىلاتىن بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتىنىڭ كومبيناتسياسى بولىپ تابىلادى. قازىر الەمدە 12 كەدەن وداعى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى اياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەگەر, كەيبىر ازاماتتارىمىزدىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, كەدەن وداقتارى تاۋەلسىزدىككە, ەگەمەندىككە نۇقسان كەلتىرەتىن, ءتىپتى قاتەر توندىرەتىن بولسا, وندا ولار مۇنداي وداقتارعا نەگە ءبىرىگەدى؟ مۇنداي وداقتاردىڭ نەگىزگى مىندەتى وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ەركىن ساۋداعا جانە ءۇشىنشى ەلدەرمەن ساۋدا ساياساتىن تەڭ دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ. جالپى, قانداي ەلدە دە ساۋاتتى ساۋدا ساياساتى ەڭ الدىمەن ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ كورسەتۋدەن تانىلۋعا ءتيىس. كەدەن وداعى سونداي ساياسات جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ساياسات, تەحنيكالىق رەتتەۋ, سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى, كەدەندىك اكىمشىلىك شارالارىن, سالىق سالۋ نەگىزدەرىن جانە تاعى باسقا سالالاردى جونگە كەلتىرەتىن شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلدى دەي الامىز. بيىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك كودەكسى كۇشىنە كىرەدى. وسى ارقىلى ءۇش ەلدىڭ اراسىنداعى كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ الىنىپ تاستالۋى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. قازاقستاننىڭ, بەلارۋستىڭ, رەسەيدىڭ ۇلتتىق نارىقتارىن بىرىكتىرۋدىڭ ەسەبىنەن قازىرگىدەن الدەقايدا جيناقى, ورتاق, ياعني ىشكى نارىقتى قالىپتاستىرۋ وسى ەلدەردىڭ جاڭا وندىرىستەرىن دامىتۋعا, تاۋارلاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا سەپتەسەتىندىگى پرەزيدەنت جولداۋىن تالقىلاۋ بارىسىنداعى جارىق كورىپ جاتقان ماتەريالداردا دا كەڭىنەن جازىلۋدا. كەدەن وداعى بىزگە كەدەرگى كەلتىرمەيدى, قايتا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. ول مۇمكىندىكتەردىڭ قالاي پايدالاناتىندىعى ءبىزدىڭ بيزنەسپەن جۇمىستى قالاي جۇرگىزەتىنىمىزگە بايلانىستى.
– جاڭا قۇرىلىپ جاتقان كەدەن وداعى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟ كەدەن وداعى ەلىمىزگە قانداي پايدا اكەلەدى دەپ سانايسىز؟
– ەڭ قاراپايىم ۇعىممەن ايتايىنشى. قازاقستان ءوزىنىڭ 16 ميلليون ادامدىق نارىعىن 170 ميلليون ادامدىق نارىققا ۇلعايتادى. بۇل – باسى اشىق ارتىقشىلىق. ال ناقتىلاپ تاراتا ءتۇسسەك, ءبىرىنشىدەن, كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ بەرەر باستى پايداسى وسى وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالارىنا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جاعىمدى جاعداي جاساۋ جانە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىرلەسكەن ءوندىرىستەردى جانە ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىراتىن كاسىپورىندار كووپەراتسيالارىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
كەدەن وداعىنىڭ قالىپتاسۋ ناتيجەسىندە ىشكى ءونىم دەڭگەيى 1,6 ترلن. اقش دوللاردى قۇرايتىن جانە ىشكى نارىق كولەمى 168 ملن. ادامعا جەتەتىن بىرىڭعاي اۋماق قۇرىلىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان كاسىپورىندارى ءۇشىن وتاندىق تاۋارلاردى ەۋروپا ەلدەرىنە شىعارۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ ترانسپورت ينفراقۇرىلىمىن الدەقايدا جاعىمدى شارتتارمەن قولدانۋ كەلەسى ۇلكەن ماقسات بولىپ تابىلادى. بۇل ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ كولىك شىعىنىن ازايتۋىنا, سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ءۇشىنشى ەلدەر نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان تاۋارلارىنىڭ رەسەي جانە بەلارۋس نارىعىنا شىعۋى ءۇشىن تەحنيكالىق ستاندارتتار مەن تالاپتاردىڭ, مىسالى, ۆەتەرينارلىق تالاپتاردىڭ, ءۇش مەملەكەت تاراپىنان ءبىر دەڭگەيدە قولدانىلۋى وتە ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا, قازاقستاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر ءۇشىن ءوز ونىمدەرىن ساتۋ نارىعىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى جانە ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتادى, بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا وندىرىستەردى دامىتۋعا ىقپالداسادى دەپ سەنەمىز.
كەدەن وداعى سول وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا, بىرلەسكەن وندىرىستەر قۇرۋعا, ءبىرىن ءبىرى تولىقتىراتىن كاسىپورىنداردىڭ كووپەراتسياسىنا قولايلى جاعداي جاسايدى. بۇل وداق قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن كاسىپورىندارىنىڭ الدىنان رەسەيدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىنا قول جەتكىزۋدىڭ قوسىمشا جولدارىن اشادى. قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن تەحنيكالىق ستاندارتتار مەن تالاپتاردىڭ ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلۋى قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ رەسەي مەن بەلارۋس نارىقتارىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.
– مىسالى, رەسەي رىنوگى قازىر ءىس جۇزىندە قازاقستاننان باراتىن ەت ءۇشىن جابىق تۇر دەۋگە بولادى. سولاي عوي؟
– سولاي. سولاي بولاتىنى – رەسەيدىڭ وسى سالاداعى قىزمەت ورىندارى ەتتى دايىنداۋعا وزدەرىنشە تالاپ قويادى. ول تالاپقا ءبىزدىڭ ساتىلاتىن ەتىمىز ءدال كەلمەيدى. رەسەي قازىر جىلىنا 560 مىڭ توننا سيىر ەتىن, 780 مىڭ توننا تاۋىق ەتىن يمپورتتاپ وتىر, سونىڭ وزىندە باج ءمولشەرلەمەسى, ياعني ستاۆكاسى 15 جانە 25 پايىز دەڭگەيىندە. بىزدەگى ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتار رەتكە كەلتىرىلسە, وندا قازاقستان ەتىنىڭ رەسەي نارىعىنا ەركىن كىرەتىندىگى انىق. ولارعا دا سوناۋ امەريكادان, ارگەنتينادان, برازيليادان ەت تاسۋدان گورى ىرگەدەگى قازاقستاننان ەت ساتىپ الۋ ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى. وتكەن جىلدىڭ ءوزىندە عانا رەسەي جالپى قۇنى 4,3 ميلليارد دوللارلىق جاڭا سويىلعان جانە توڭازىتىلعان 1,3 ميلليون توننا ەتتى, 1,1 ميلليارد دوللارلىق 964,8 توننا قۇس ەتىن سىرتتان اكەلگەن. سول سۇرانىستىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن قازاقستان قاناعاتتاندىرا الار ەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت وسى زامانعى بورداقىلاۋ الاڭدارىن جانە سويىس تسەحتارىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ول جەرلەردە ءبىزدىڭ وتاندىق ەتتى يمپورتتايتىن ەلدەردىڭ بارلىق سانيتارلىق نورمالارى ساقتالۋعا ءتيىس. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قازاقستاندىق ەت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن رەسەيلىك قىزمەت ورىندارىنىڭ وڭايلاتىپ انىقتاۋى ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك بازانى جاساۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە ءونىمدەردى سەرتيفيكاتسيالاۋدى بىرلەسكەن قازاقستاندىق-رەسەيلىك كوميسسيالار جۇزەگە اسىرادى دەگەن ۋاعدالاستىق جاسالدى.
– جانار سەيداحمەتقىزى, وسى ەت ماسەلەسىنە بايلانىستى نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر دە بار. بۇرىن ەتكە ساتاتىن سيىرىن اۋلاسىندا سويىپ, ىشەك-قارنىن تازالاپ, قان-جىنىن شىعارىپ, بازارعا ءبىر-اق اپارىپ ۇيرەنگەن قازاق جاڭا جاعدايعا كوندىگە الماي جاتىر.
– ول تالاپتاردى ساقتاماي بولمايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, اۋدان, اۋىل اكىمدەرى وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ, شەشۋگە ءتيىس. ەت ءتيىستى تالاپ ساقتالىپ سويىلماسا, ءتيىستى تەمپەراتۋرادا ساقتالماسا, تيىسىنشە ورالىپ, بۋىپ-تۇيىلمەسە, تيىسىنشە تاسىمالدانباسا ەكسپورتقا شىعارىلمايدى. بۇكىل الەمدەگى تالاپ سونداي. بىرتە-بىرتە ۇيرەنۋگە تۋرا كەلەدى.
– كەز كەلگەن تاۋار باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك دەيسىز عوي.
– كەدەن وداعى ەسىگىن ايقارا اشىپ قويىپ, كەل دە الا بەر دەيتىن جايما بازار ەمەس. كەدەن وداعى – باسەكەلەستىك الاڭى. وندا باسەكەگە شىداس بەرەتىن تاۋارلار عانا وتەدى.
– مۇنداي تالاپ بۇكىل الەمدىك ساۋداعا دا قاتىستى ەمەس پە؟
– قاتىستى. بىراق ءار ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز كەرەمەت بولىپ جاتسا, ولاردىڭ امەريكاعا دا, ەۋروپاعا دا, جاپونياعا دا ساتىلاتىنى انىق. بىراق ولاي ەمەس قوي. قازىرشە. بۇل ءسوزدى رەسەيدىڭ, بەلارۋستىڭ تاۋارلارىنا دا قاتىستى ايتا الامىز. ولاردىڭ دا تاۋارلارىن قازىر ىرگەدەگى ەۋروپا ونشا قاجەت ەتىپ وتىرعان جوق. بىراق ولاردىڭ تاۋارلارى جالپى ساپاسى بويىنشا, اسىرەسە باعاسى بويىنشا بىزگە ابدەن-اق جاراپ تۇر. ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزدىڭ دا سۇرانىسقا جاپونيادان گورى رەسەيدە كوبىرەك يە بولا الاتىندىعى تالاس تۋدىرمايدى.
– جاقىندا, 2 ساۋىردە گازەتىمىزدە ءارىپتەسىم سۇڭعات ءالىپبايدىڭ “كەدەن وداعى: داقپىرت پەن شىندىق” دەگەن تولىمدى ماقالاسى جاريالاندى. وندا وسى وداققا بايلانىستى شىعىپ جۇرگەن داقپىرت ءسوزدەردىڭ نەگىزسىزدىگى ناقپا-ناق دالەلدەنگەن. سوندا دا مىنا ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشا تۇسكەن ارتىق بولمايتىن سياقتى. كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى ۇكىمەتتەردەن جوعارى تۇرادى دەيدى, وندا رەسەيدىڭ قىسىمى كۇشتى دەيدى. بۇعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– كوميسسيا حالىقارالىق شارتتار نەگىزىندە قۇرىلعان, ونىڭ قىزمەتى كەدەن وداعىنىڭ دامۋىنا قاجەت جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. كوميسسيا ءبىرىڭعاي كەدەندىك تاريف مولشەرلەمەلەرىن وزگەرتۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى, تاريفتەن تىس رەتتەۋگە جاتاتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزىمىن, ورتاق تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى بەكىتەدى, باسقا دا جۇمىستارى كوپ. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى – ءوزارا تيىمدىلىكتى جانە تاراپتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسكەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدىلىگى, جۇمىستىڭ اشىق, جاريالى جانە ءادىل جۇرگىزىلۋى قاتتى قاداعالانادى. كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا ءار تاراپتان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندەگى ءبىر وكىل ەنەدى. قازاقستان وكىلى – پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.ە.شوكەەۆ.
– تاعى ءبىر جايدى قوزعاي كەتەيىك. كەدەن وداعىن قولداماي جۇرگەندەر ەل پارلامەنتى راتيفيكاتسيالاعان شارتقا سايكەس كوميسسيانىڭ ماسكەۋ قالاسىندا ورنالاساتىنىن دا كەمسىتۋشىلىكتىڭ ءبىر تۇرىندەي ەتىپ ايتادى. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟
– نە دەۋگە بولادى؟ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شتات-پاتەرى نەگە نيۋ-يوركتە ورنالاسقان؟ يۋنەسكو-نىڭ شتات-پاتەرى نەگە پاريجدە ورنالاسقان؟ نەگە دەسەڭىز, نيۋ-يورك الەمنىڭ ەڭ قۋاتتى مەملەكەتىنىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى. نەگە دەسەڭىز, پاريج ادامزات ساناسىندا الەمنىڭ مادەني ورتالىعى رەتىندە ورنىققان. ال مىنا جاعدايدا ماسكەۋدىڭ (جارايدى, رەسەي ەكونوميكاسى قازاقستاننىڭ, بەلارۋستىڭ ەكونوميكاسىنان جالپى اۋقىمى بويىنشا قۋاتتىلاۋ ەكەندىگىن, ناقتى ايتقاندا ء–ۇش ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىندە رەسەيدىڭ ۇلەسى 88 پايىزدى قۇرايتىنىن, رەسەيدىڭ حالقى كەدەن وداعىنا كىرەتىن ەلدەر حالقىنىڭ 85 پايىزىن قۇرايتىنىن ايتپاي-اق قويايىق) ەكى ەل استانالارىنىڭ ورتاسىندا تۇرعانىن, ياعني لوگيستيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا دا كەزدەسۋلەردى, ءماجىلىستەردى وتكىزۋگە مۇمكىندىگى كوبىرەك بولاتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. كەدەن وداعى كوميسسياسىندا شەشىمدەردىڭ بارلىق تاراپتاردى قاناعاتتاندىرعان جاعدايدا عانا قابىلدانۋىنىڭ تەتىكتەرى تولىق ويلاستىرىلعان. وسىنى قاداپ ايتۋ كەرەك. ەگەر تاراپتاردىڭ بىرەۋى كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەسە وندا ماسەلە كەدەن وداعىنىڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جوعارعى ورگانىنىڭ قاراۋىنا شىعارىلادى, ول جەردە شەشىم كونسەنسۋس بويىنشا قابىلدانادى. كونسەنسۋس بويىنشا شەشىم قابىلداۋ دەگەندى وقىرماندار جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. وندا شەشىم تەك بىراۋىزدىلىق جاعدايىندا عانا قابىلدانادى. ءبىراۋىزدان داۋىس بەرىلمەسە – شەشىم قابىلدانبايدى. بۇل ارادا مەملەكەتتىڭ اۋقىمىنىڭ دا, ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىنىڭ دە ەشقانداي ءرولى جوق. مىنا جاعدايدى ايرىقشا ايتقىم كەلەدى. بۇل ماسەلە 2007 جىلى تاجىكستاندا كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى تۋرالى تالقىلاۋ بولعاندا ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا وسىلاي شەشىلگەن ەدى.
– كەدەن وداعى اياسىنداعى شەشىمدەر جابىق قابىلداندى, ەل جۇرتشىلىعى حاباردار ەتىلمەدى دەگەن ايىپتارعا بايلانىستى نە ايتاسىز؟
– قازاقستان ءۇشىن ناقتى اسەرى بولۋى مۇمكىن دەگەن پوزيتسيالاردىڭ ءبارى دە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كەڭەستەردە پىسىقتالعان. مىسالى, بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف جونىندەگى پوزيتسيالاردى ەكشەۋ كەزىندە جيھاز جانە اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ, تاعام جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى تاۋار وندىرۋشىلەرى وداعىنىڭ, الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىن ءوندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ, مەتاللۋرگيا, ماشينە جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ, كولىك قىزمەتى سياقتى ونەركاسىپتىڭ بىرقاتار سالالارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلگەن. كەدەن وداعى اياسىندا جاسالعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ ءبارى دە ەل پارلامەنتىندە راتيفيكاتسيالاۋ راسىمىنەن ءوتتى. 18 حالىقارالىق شارت راتيفيكاتسيالاندى. الداعى كەزدە تاعى 16 شارت راتيفيكاتسيالانۋعا ءتيىس. بۇرىنعى يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى قازاقستاننىڭ 18 قالاسىندا سەمينارلار وتكىزىپ, قۇرىلىپ جاتقان كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى سيپاتتارى الدىن الا تالقىلاندى.
مىنا جاعدايدى دا ايتۋ كەرەك. ءبىرقاتار تاۋار تۇرلەرى بويىنشا بيزنەس وكىلدەرىمەن كەڭەسىپ, ولاردىڭ مولشەرلەمەلەرىن بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف ءمولشەرلەمەلەرىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن سايكەس كەلتىرۋ كوزدەلگەن. مىسالى, ەمدىك ءدارى-دارمەكتەر ءۇشىن 5 جىل, مەديتسينالىق جابدىقتار ءۇشىن 4 جىل, تەمىر جول ۆاگوندارى ءۇشىن 3 جىل دەگەن سياقتى.
– سوندا, ايتالىق, الىس شەتەلدەردەن, اسىرەسە ەۋروپا وداعىنان اكەلىنەتىن ەمدىك دارىلەر 5 جىلعا دەيىن قىمباتتامايدى دەۋگە بولا ما؟
– ءدال سولاي كەسىپ ايتۋعا بولمايدى, ارينە. يمپورتتىق كەدەن باجدارىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ەمدىك دارىلەر قۇنى 11 پايىزعا ارتادى دەپ شامالانىپ وتىر. سول ءۇشىن دە ەلباسىمىز ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ءدارى-دارمەكتەردىڭ 50 پايىزىن قازاقستاننىڭ وزىندە شىعارۋعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەكتىگىن مىندەت ەتىپ قويدى عوي. ناقتى ايتقاندا, 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا بۇل مىندەتتىڭ 2014 جىلعا قاراي شەشىلۋگە تيىستىگى كورسەتىلگەن. وسىعان بايلانىستى شىمكەنتتە ينەكتسيالىق جانە ينفۋزيالىق ەرىتىندىلەر, ۇنتاقتىق انتيبيوتيكتەر جانە تابلەتكا تۇرىنە كەلتىرىلگەن ەمدىك فورمالار شىعاراتىن فارماتسەۆتيكا فابريكاسىن سالۋ, سەمەيدەگى مەديتسينا پرەپاراتتارى زاۋىتىن قايتا جوندەۋ, پاۆلودار مەديتسينا زاۋىتىن سالۋ سياقتى بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ال ءتۇبى كەرەك دۇنيەنى وزىمىزدە وندىرمەسەك, ولاردىڭ باعالارى وزگەرمەي تۇرا بەرەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ ءجونى جوق. كەدەن وداعى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىمىزدى شىڭدايدى دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
– بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەندىك وداقتىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك يمپورت ءتاريفى جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى كۇشىنە ەندى. وسىنىڭ ءمان-ماڭىزى, قاجەتتىلىگى جونىندە دە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز دەيمىن.
– ءبىز كەلىسسوزدەردى باستاعان كەزدە ءۇش مەملەكەت اراسىندا 11 مىڭنان استام يمپورتتىق تاريف ستاۆكالارىنىڭ 40 پايىزى ءبىر دەڭگەيدە بولاتىن. قالعان 60 پايىزىن وسى كەلىسسوزدەردىڭ بارىسىندا ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرۋ مىندەتى تۇردى. كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن مىنانداي كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.
بىرىنشىدەن, 400-دەن اسا تاۋارلارعا بىرىڭعاي كەدەندىك يمپورتتىق ءتاريفىن قولدانۋ ءۇشىن 3-5 جىل اراسىندا وتپەلى كەزەڭدەر قاراستىرىلدى. مىسالى, قازاقستان بۇگىنگى كۇنى ءدارى-دارمەكتى جانە مەديتسينالىق قۇرال-سايمانداردى شەت ەلدەن 5 جىلعا دەيىن 0 پايىزدىق يمپورتتىق باج سالىعىمەن الىپ كەلە الادى. ال بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف دەڭگەيى 10-15 پايىزدىڭ اراسىندا. سول سياقتى حيميالىق وندىرىستە قولدانىلاتىن شيكىزاتتار جانە پوليمەرلەر شەت ەلدەردەن 4 جىلدىڭ ىشىندە 0 پايىز دەڭگەيىندەگى يمپورتتىق باجبەن الىپ كەلىنەدى. ال بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف دەڭگەيى 10 پايىز بولىپ تابىلادى. بۇل 4 جىلدىڭ ىشىندە اتىراۋ مۇناي جانە گاز حيميالىق كاسىپورىنىنىڭ قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋى جوسپارلانۋدا. وتپەلى كەزەڭنىڭ ىشىندە جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك باجبەن يمپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ تىزبەسىنە سونىمەن قاتار تەمىر جول ۆاگوندارى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعاراتىن جانە قاعاز شىعاراتىن كاسىپورىندار پايدالاناتىن شيكىزاتتار كىرەدى.
ەكىنشىدەن, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەدەل تۇردە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىمەن ينۆەستيتسيالىق شارالار قولدانىلاتىن بولادى. باسقاشا ايتقاندا, وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ءوز تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىن شىعارۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار جانە شيكىزات ونىمدەرى شەت ەلدەردەن ينۆەستيتسيالىق كونتراكت شەڭبەرىندە 0 پايىز باج سالىعىمەن يمپورتتالىناتىن بولادى.
– سىزگە كەلەردە “يزۆەستيادا” (08.04.2010) جاريالانعان “تاموجەننىي سويۋز: پليۋسوۆ بولشە, چەم مينۋسوۆ” دەپ اتالعان سۇحباتتى وقىدىم. ورىنباسارىڭىز تيمۋر سۇلەيمەنوۆ كەدەن وداعى ءجونىندە جاپ-جاقسى اڭگىمەلەپ بەرگەن ەكەن. تەك قانا ارتىقشىلىقتان تۇراتىن قۇبىلىس بولمايتىنى بەلگىلى عوي. كەدەن وداعىنىڭ قانداي كەمىستىگى بار دەپ ويلايسىز؟
– ءبىزدىڭ وپپونەنتتەرىمىز كەمىستىك رەتىندە نارىقتا باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيىپ كەتەتىنىن ايتادى. ول راس. بىراق وسىنىڭ ءوزىنىڭ دە جەتىستىگى مەن كەمىستىگى ارالاس ەمەس پە؟ ءومىر تالابىنا بەيىمدەلىپ, شيراي تۇسەمىز. بىلىكتىلىگىمىزدى ارتتىرامىز. ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىن جاقسارتامىز. ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامشىلايمىز. ءسويتىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولىپ قالىپتاسامىز. كەدەن وداعىنىڭ “كەمىستىگى” وسى.
بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. ەكىنشى جاعى بار. كەدەن وداعىنا قاتىستى جايلاردا ءالى تولىق ەسكەرىلمەگەن نارسەلەر بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ولاردىڭ ءبىرازى ءومىردىڭ ءوز سىنىنا تۇسكەن كەزدە قايتادان قارالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ەشقانداي ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە نۇقسان كەلەتىندەي قادامدارعا جول بەرىپ قويمايدى. كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسىندا ونداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان.
– جانار سەيداحمەتقىزى, وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى ءوز مەملەكەتتەرى 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەشىكپەي بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا كۇش سالادى دەپ ءمالىمدەدى. بۇل كەڭىستىكتەن ءبىزدىڭ كۇتەرىمىز نە؟
– بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ كەدەن وداعىنا قوسا ءۇش مەملەكەت اراسىندا قىزمەت, كاپيتال جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىن ەسكەرەدى. ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ءوتكەن جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا الماتى قالاسىندا وتكەن كەزدەسۋى كەزىندە ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسى شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 20 كەلىسسوزدىڭ ەكى كەزەڭمەن دايىندالۋى جوسپارلانىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ بارىسىندا 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 14 كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جانە ەكىنشى كەزەڭنىڭ بارىسىندا 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن قالعان 6 كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ مەجەلەنگەن.
بۇل كەلىسىمدەر كەلەسى ماڭىزدى باعىتتاردان تۇرادى. الدىمەن ولار بىرىڭعاي ەكونوميكالىق ساياسات, اتاپ ايتقاندا, بىرىڭعاي ماكروەكونوميكالىق ساياسات, بىرىڭعاي باسەكەلەستىك ساياسات, تابيعي مونوپوليالاردى بىرىڭعاي رەتتەيتىن جۇيە, ونەركاسىپ جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندارعا ءۇش مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى تاراپىنان بىرىڭعاي سۋبسيديا بەرۋ پرينتسيپتەرىن جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى بىرىڭعاي ساياساتپەن جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. كەلىسىمدەردىڭ ءۇش مەملەكەتتىڭ نارىعىنىڭ اراسىندا قىزمەت كورسەتەتىن كاسىپورىنداردىڭ ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋدى كوزدەيتىنىن دە ايتۋ ءجون. بۇل كەلىسىمدەر جۇمىس كۇشىنىڭ ەمىن-ەركىن ءجۇرۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋدى كوزدەيدى. ەكىنشى كەزەڭدە دايىندالاتىن كەلىسىمدەر بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن, اتاپ ايتقاندا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن تاسىمالداۋعا, گاز جانە مۇناي تاسىمالداۋ قۇبىرلارىنا جانە تەمىر جول ترانسپورتىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن قولدانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.
ارينە, ينتەگراتسيانىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ مۇددەسىنە سايكەس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان, پارلامەنت تاراپىنان جانە وتاندىق بيزنەس تاراپىنان بىرلەسكەن جۇمىس كۇنبە-كۇن جۇرگىزىلەدى دەپ سەنەمىز.
بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ بارىنشا تەرەڭدەتىلگەن ءتۇرى. ونىڭ نەگىزگى شارتتارى – ءوزارا كەلىسىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات, كاپيتالدىڭ, قىزمەت تۇرلەرىنىڭ, جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋى. بۇكىل الەمدەگى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەردىڭ ەڭ ماڭىزدى قاعيداتتارى قاتارىندا كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارى اتالادى. بۇل كەڭىستىكتەن ءبىزدىڭ ەڭ الدىمەن كۇتەرىمىز ينفراقۇرىلىمدارعا تەڭ دارەجەدە قولجەتىمدىلىكتىڭ بولۋى. نەگىزگى تاۋار وتكىزۋ نارىعىنان الىستا جاتقان, كاسپيدەن باسقا تەڭىز پورتتارىنا شىعا المايتىن ەل رەتىندە قازاقستان ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. مىسالى, رەسەيدىڭ ىشكى تاريفتەرىنە جەتۋ قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ كولىك شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, گاز-كولىكتىك ينفراقۇرىلىمعا جەتۋ قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءونىم وتكىزۋ بازارىن كەڭەيتە تۇسەتىن بولادى. بۇگىندە قازاقستان گاز بەن مۇنايدى رەسەي تەرريتورياسى ارقىلى تاسۋ كەزىندە ميلليونداعان دوللارلاردى تەككە جوعالتىپ جاتىر. قازاقستان ەكسپورتىن تاسىمالداۋ كەزىندە ىشكى تاريفتەرگە كوشۋ بۇل ىستەگى پروبلەمالاردى ازايتادى. قازىرشە ەل ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى بولىگىن شيكىزات قۇراپ وتىرعانى بەلگىلى. بىراق جاعداي بۇل كۇيىندە تۇرا بەرمەيدى. بولاشاقتا قازاقستان دايىن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋعا دا كوشەدى, سوندا رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ىشكى تاريفتەرى ءبىزدىڭ ەلدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولىپ شىعادى.
– جاھاندىق ەكونوميكاعا كىرىگۋ بارىسىندا قازاقستان ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ەلدىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەپ وتىرمىز. ەندى وسى ءىستىڭ بارىسى جونىندە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز. ءبىراز جىل بۇرىن قازاقستان دسۇ-عا 2007 جىلى كىرەدى دەگەن اڭگىمە ايتىلعان. ودان كەيىن 2010 جىل جونىندە دە ءسوز بولدى...
– قازاقستان وسى ۇيىمعا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى 14 جىل بۇرىن باستاعان ەدى. ەلىمىز 1996 جىلعى 26 قاڭتاردا دسۇ حاتشىلىعىنا رەسمي ءوتىنىش تۇسىرگەن. سودان بەرى ءارتۇرلى جوسپارلار جاسالىپ, ءارتۇرلى مەجە اتالعانى راس. سولاي بولۋى زاڭدى دا. قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى جونىندە جۇمىس توبىنا سول ۇيىمعا مۇشە 43 ەل كىرەدى. الگى 43 ەلدىڭ 26 ەلىمەن وسى باعىتتا جەكە-جەكە كەلىسسوز جۇرگىزىلەتىنىن, جەكە-جەكە حاتتاماعا قول قويىلاتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. سولاردىڭ 22 ەلىمەن سوڭعى 5 جىلدا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر اياقتالدى.
– قالعان ەلدەر قايسىلارى؟
– ەڭ نەگىزگىلەرى – اقش پەن ەۋروپا وداعى.
– مىقتىلارى سوڭىنا ساقتالىپتى عوي.
– ولارمەن جۇمىس جاڭا باستالىپ جاتقان جوق, ارينە. باستى ماسەلەلەردىڭ دەنى كەلىسىلدى دەۋگە بولادى. مىسالى, اقش-پەن 4-5 ماسەلە بويىنشا, ەۋروپا وداعىمەن 2 ماسەلە بويىنشا كەلىسۋ قالدى. بۇل كەلىسسوزدەر وتە تياناقتى جۇرگىزىلەدى. مىسالى, ءبىر عانا كانادانىڭ وزىمەن ءبىز 5 جىل بويى كەلىسسوز جۇرگىزدىك. ول ەلمەن قارجىلىق جانە ەنەرگەتيكالىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ نارىعىنا قول جەتكىزۋ, سونداي-اق كانادادان كەلۋى مۇمكىن بىلىكتى مامانداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنە سالىناتىن كەدەن باجىنىڭ كولەمى جونىندە كۇردەلى ماسەلەلەر تالقىلاندى. اقىر اياعىندا ءبىز ۇشاقتار, ۆيسكي, تەمەكى سياقتى تاۋارلارعا كەدەندىك تاريفتەردىڭ تومەندەتىلۋىنە كەلىستىك. ونىڭ ەسەسىنە ءوزىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ قالا الدىق. وسىنداي جاعدايدى ءار ەلگە دە بايلانىستى ايتۋعا بولادى.
بۇگىندە بۇل ۇيىمعا كىرۋ جونىندە كەدەن وداعىنا مۇشە ءۇش ەلدىڭ ورتاق ۇستانىمى ءبىرجولاتا ايقىندالدى. ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى ۇيىمعا ءبىر مەزگىلدە, بىردەي جاعدايدا ەنەتىندەرىن مالىمدەدى. ءۇش ەلدىڭ ورتاق كەلىسسوز كومانداسى قۇرىلدى. قازىر ول كوماندا ءار ەلدىڭ بۇرىن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىندە كوزدەلگەن مىندەتتەمەلەردى تالداۋدان وتكىزىپ, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋىنىڭ نەعۇرلىم كوكەيگە قونىمدى شارتتارىن پىسىقتاۋمەن اينالىسىپ جاتىر.
– ارينە, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرە سالسا ءبارى جاقسى بولا قالمايتىنىن جۇرتشىلىق تۇسىنەدى. تمد ەلدەرىنىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ سول ۇيىمعا قول جەتكىزگەن كورشى قىرعىز اعايىنداردىڭ ەكونوميكاسى ۇشپاققا شىعا قويماعانىن كورىپ وتىرمىز. سوندا دسۇ-عا كىرۋ قانداي ارتىقشىلىق بەرەدى دەپ كىرەمىز؟
– ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلۋدامىز. سول 50 ەلدىڭ ءبارى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى. ول ۇيىمعا مۇشە بولۋ – ناقتى ماقسات. پرەزيدەنت بىزگە ۇيىمعا مىنا مەرزىمگە دەيىن قالايدا كىرۋ دەگەن مىندەت قويىپ وتىرعان جوق. ەلباسىمىز ۇيىمعا ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى شارتتارمەن كىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر.
ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا كەلەيىن. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ كەرەك. ءويتكەنى, بۇل وعان مۇشە ەلدەرگە وزدەرىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن كوپتاراپتى ساۋدا كەلىسسوزدەرى بارىسىندا حالىقارالىق ساۋدانىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاسايدى. ەلدىڭ ىشكى زاڭناماسىن نارىق ەكونوميكاسىنا بەيىمدەۋگە دە وسى ۇيىم نورمالارىنا سايكەستىكتىڭ كوپ كومەگى بولادى. ەلگە كاپيتال قۇيۋ, ونىڭ ىشىندە تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مىندەتتەرى دۇرىسىراق شەشىلەدى. مەملەكەتتىك جۇيە وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان ساۋدا شەكتەۋلەرى ساياساتىن, سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن بىرگە ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى, ەل قاۋىپسىزدىگىن ۇدايى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. بۇل ىستە ءار مينيسترلىكتىڭ, ءار ۆەدومستۆونىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىدان ءىس-ارەكەت جاساۋى شارت. مىسالى, ءبىز اقش-پەن, ەۋرووداقپەن كەلىسسوز بارىسىندا “قازاقتەلەكومداعى” شەتەلدىك ۇلەستىڭ 49 پايىزدان اسپايتىن بولۋىن قورعاپ قالا الدىق. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان قاي مولشەردە ەكونوميكالىق قولداۋ كورسەتەتىنىمىزدى ءبىز ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ باسىمدىقتارىنا سايكەس قاراستىرىپ جاتىرمىز.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە بايلانىستى ەڭ قيىن ماسەلەنىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى دەگەن ويدى قاداپ ايتقانى ەسىمىزدە.
– ۇيىم باسشىلىعى, بىزبەن كەلىسسوز جۇرگىزەتىن مەملەكەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا كولەمى ءجونىندەگى ماسەلەنى ءجيى قوزعايدى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ دسۇ-عا وتۋىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى دەپ ايتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. قالاي بولعاندا دا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا اۋىلدىڭ احۋالىن ناشارلاتۋى مۇمكىن شارتتار بويىنشا كىرمەيدى دەپ سەندىرە الامىن.
– اۋىلدا تۋعان, قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن, مەملەكەتتىك تىلدە سۇحباتتاساتىن ءمينيستردىڭ بۇل اڭگىمەسىنەن وقىرماندارىمىز كەدەن وداعىنا قاتىستى ءبىراز ءمالىمەتكە قانىعادى دەپ ويلايمىن. سۇحباتىمىزدىڭ باسىندا گازەت سايتىنداعى پىكىر, تىلەكتەردىڭ بىرەۋىن كەلتىرىپ ەدىم. سوندا تاعى ءبىر وقىرمان: “جانار ايتجانوۆادان جاقسى مينيستر شىعاتىنى كورىنىپ تۇر!” دەپ رازىلىعىن جازىپ قويىپتى. ايتقانى كەلسىن. جاڭا جۇمىسىڭىزدا تابىس تىلەيمىز.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
– قۇرمەتتى جانار سەيداحمەتقىزى! جاڭادان قۇرىلعان كەدەن وداعىنا بايلانىستى جاقىندا الماتىدا ۇلكەن جيىن وتكىزدىڭىزدەر. كەدەن وداعىنىڭ قىر-سىرىن قولمەن قويعانداي كورسەتىپ بەردىڭىزدەر. ول جايىندا ءبىز كولەمدى ەسەپ (24.03.2010) جاريالادىق. جۇرتتىڭ ىقىلاسى جاقسى. گازەت سايتىنا “وسىنداي كەڭەس وتكىزگەندەرى دۇرىس بولعان ەكەن” دەپ ءۇن قوسىپ جاتقاندار بار. ءسىز مۇنداي وداقتىڭ قاجەتتىلىگىن نەمەن تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق يدەياسىنىڭ ناقتى ءجۇزەگە اسۋى ەكەندىگىن ايتۋ شارت. 1994 جىلى ەلباسىمىز ماسكەۋدە ەۋروپا وداعىنا ۇقساس ەكونوميكالىق بايلانىستار جونىندە ايتقاندا تالاي ادام تاڭدانعان. سوندا كوتەرىلگەن باستامالاردىڭ كوپشىلىگى قازىردىڭ وزىندە ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ ۇلگەردى. ەۋرازەق قۇرىلدى. ەندى مىنە كەزەك كەدەن وداعىنا كەلدى.
جالپى, بۇگىندە الەمدە ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى ءتورت ساتىسى بار. ولار مىنالار: ءبىرىنشى ساتىسى – ەركىن ساۋدا ايماعى, ەكىنشى ساتىسى – كەدەن وداعى, ءۇشىنشى ساتىسى – بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك, ءتورتىنشى ساتىسى – ەكونوميكالىق وداق. ەركىن ساۋدا ايماعىنا مىسال رەتىندە تمد-نى ايتۋعا بولادى. كەدەن وداعى دەپ ءۇشىنشى ءبىر ەلدەردەن اكەلىنەتىن تاۋارلارعا قاتىستى بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفى, ال جالپى ايتقاندا بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتى قولدانىلاتىن ەكى نەمەسە ودان كوپ ەلدىڭ ورتاق كەدەن اۋماعى اتالاتىنى بەلگىلى. ياعني, كەدەن وداعى دەگەنىمىز وداققا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى ەركىن ساۋدا ايماعىمەن بىرگە وسى ەلدەردىڭ تاراپىنان ءۇشىنشى ەلدەرگە قولدانىلاتىن بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتىنىڭ كومبيناتسياسى بولىپ تابىلادى. قازىر الەمدە 12 كەدەن وداعى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى اياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەگەر, كەيبىر ازاماتتارىمىزدىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, كەدەن وداقتارى تاۋەلسىزدىككە, ەگەمەندىككە نۇقسان كەلتىرەتىن, ءتىپتى قاتەر توندىرەتىن بولسا, وندا ولار مۇنداي وداقتارعا نەگە ءبىرىگەدى؟ مۇنداي وداقتاردىڭ نەگىزگى مىندەتى وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ەركىن ساۋداعا جانە ءۇشىنشى ەلدەرمەن ساۋدا ساياساتىن تەڭ دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ. جالپى, قانداي ەلدە دە ساۋاتتى ساۋدا ساياساتى ەڭ الدىمەن ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ كورسەتۋدەن تانىلۋعا ءتيىس. كەدەن وداعى سونداي ساياسات جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ساياسات, تەحنيكالىق رەتتەۋ, سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى, كەدەندىك اكىمشىلىك شارالارىن, سالىق سالۋ نەگىزدەرىن جانە تاعى باسقا سالالاردى جونگە كەلتىرەتىن شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلدى دەي الامىز. بيىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك كودەكسى كۇشىنە كىرەدى. وسى ارقىلى ءۇش ەلدىڭ اراسىنداعى كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ الىنىپ تاستالۋى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. قازاقستاننىڭ, بەلارۋستىڭ, رەسەيدىڭ ۇلتتىق نارىقتارىن بىرىكتىرۋدىڭ ەسەبىنەن قازىرگىدەن الدەقايدا جيناقى, ورتاق, ياعني ىشكى نارىقتى قالىپتاستىرۋ وسى ەلدەردىڭ جاڭا وندىرىستەرىن دامىتۋعا, تاۋارلاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا سەپتەسەتىندىگى پرەزيدەنت جولداۋىن تالقىلاۋ بارىسىنداعى جارىق كورىپ جاتقان ماتەريالداردا دا كەڭىنەن جازىلۋدا. كەدەن وداعى بىزگە كەدەرگى كەلتىرمەيدى, قايتا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. ول مۇمكىندىكتەردىڭ قالاي پايدالاناتىندىعى ءبىزدىڭ بيزنەسپەن جۇمىستى قالاي جۇرگىزەتىنىمىزگە بايلانىستى.
– جاڭا قۇرىلىپ جاتقان كەدەن وداعى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟ كەدەن وداعى ەلىمىزگە قانداي پايدا اكەلەدى دەپ سانايسىز؟
– ەڭ قاراپايىم ۇعىممەن ايتايىنشى. قازاقستان ءوزىنىڭ 16 ميلليون ادامدىق نارىعىن 170 ميلليون ادامدىق نارىققا ۇلعايتادى. بۇل – باسى اشىق ارتىقشىلىق. ال ناقتىلاپ تاراتا ءتۇسسەك, ءبىرىنشىدەن, كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ بەرەر باستى پايداسى وسى وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالارىنا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جاعىمدى جاعداي جاساۋ جانە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىرلەسكەن ءوندىرىستەردى جانە ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىراتىن كاسىپورىندار كووپەراتسيالارىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
كەدەن وداعىنىڭ قالىپتاسۋ ناتيجەسىندە ىشكى ءونىم دەڭگەيى 1,6 ترلن. اقش دوللاردى قۇرايتىن جانە ىشكى نارىق كولەمى 168 ملن. ادامعا جەتەتىن بىرىڭعاي اۋماق قۇرىلىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان كاسىپورىندارى ءۇشىن وتاندىق تاۋارلاردى ەۋروپا ەلدەرىنە شىعارۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ ترانسپورت ينفراقۇرىلىمىن الدەقايدا جاعىمدى شارتتارمەن قولدانۋ كەلەسى ۇلكەن ماقسات بولىپ تابىلادى. بۇل ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ كولىك شىعىنىن ازايتۋىنا, سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ءۇشىنشى ەلدەر نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان تاۋارلارىنىڭ رەسەي جانە بەلارۋس نارىعىنا شىعۋى ءۇشىن تەحنيكالىق ستاندارتتار مەن تالاپتاردىڭ, مىسالى, ۆەتەرينارلىق تالاپتاردىڭ, ءۇش مەملەكەت تاراپىنان ءبىر دەڭگەيدە قولدانىلۋى وتە ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا, قازاقستاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر ءۇشىن ءوز ونىمدەرىن ساتۋ نارىعىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى جانە ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتادى, بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا وندىرىستەردى دامىتۋعا ىقپالداسادى دەپ سەنەمىز.
كەدەن وداعى سول وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا, بىرلەسكەن وندىرىستەر قۇرۋعا, ءبىرىن ءبىرى تولىقتىراتىن كاسىپورىنداردىڭ كووپەراتسياسىنا قولايلى جاعداي جاسايدى. بۇل وداق قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن كاسىپورىندارىنىڭ الدىنان رەسەيدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىنا قول جەتكىزۋدىڭ قوسىمشا جولدارىن اشادى. قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن تەحنيكالىق ستاندارتتار مەن تالاپتاردىڭ ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلۋى قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ رەسەي مەن بەلارۋس نارىقتارىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.
– مىسالى, رەسەي رىنوگى قازىر ءىس جۇزىندە قازاقستاننان باراتىن ەت ءۇشىن جابىق تۇر دەۋگە بولادى. سولاي عوي؟
– سولاي. سولاي بولاتىنى – رەسەيدىڭ وسى سالاداعى قىزمەت ورىندارى ەتتى دايىنداۋعا وزدەرىنشە تالاپ قويادى. ول تالاپقا ءبىزدىڭ ساتىلاتىن ەتىمىز ءدال كەلمەيدى. رەسەي قازىر جىلىنا 560 مىڭ توننا سيىر ەتىن, 780 مىڭ توننا تاۋىق ەتىن يمپورتتاپ وتىر, سونىڭ وزىندە باج ءمولشەرلەمەسى, ياعني ستاۆكاسى 15 جانە 25 پايىز دەڭگەيىندە. بىزدەگى ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتار رەتكە كەلتىرىلسە, وندا قازاقستان ەتىنىڭ رەسەي نارىعىنا ەركىن كىرەتىندىگى انىق. ولارعا دا سوناۋ امەريكادان, ارگەنتينادان, برازيليادان ەت تاسۋدان گورى ىرگەدەگى قازاقستاننان ەت ساتىپ الۋ ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى. وتكەن جىلدىڭ ءوزىندە عانا رەسەي جالپى قۇنى 4,3 ميلليارد دوللارلىق جاڭا سويىلعان جانە توڭازىتىلعان 1,3 ميلليون توننا ەتتى, 1,1 ميلليارد دوللارلىق 964,8 توننا قۇس ەتىن سىرتتان اكەلگەن. سول سۇرانىستىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن قازاقستان قاناعاتتاندىرا الار ەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت وسى زامانعى بورداقىلاۋ الاڭدارىن جانە سويىس تسەحتارىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ول جەرلەردە ءبىزدىڭ وتاندىق ەتتى يمپورتتايتىن ەلدەردىڭ بارلىق سانيتارلىق نورمالارى ساقتالۋعا ءتيىس. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قازاقستاندىق ەت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن رەسەيلىك قىزمەت ورىندارىنىڭ وڭايلاتىپ انىقتاۋى ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك بازانى جاساۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە ءونىمدەردى سەرتيفيكاتسيالاۋدى بىرلەسكەن قازاقستاندىق-رەسەيلىك كوميسسيالار جۇزەگە اسىرادى دەگەن ۋاعدالاستىق جاسالدى.
– جانار سەيداحمەتقىزى, وسى ەت ماسەلەسىنە بايلانىستى نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر دە بار. بۇرىن ەتكە ساتاتىن سيىرىن اۋلاسىندا سويىپ, ىشەك-قارنىن تازالاپ, قان-جىنىن شىعارىپ, بازارعا ءبىر-اق اپارىپ ۇيرەنگەن قازاق جاڭا جاعدايعا كوندىگە الماي جاتىر.
– ول تالاپتاردى ساقتاماي بولمايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, اۋدان, اۋىل اكىمدەرى وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ, شەشۋگە ءتيىس. ەت ءتيىستى تالاپ ساقتالىپ سويىلماسا, ءتيىستى تەمپەراتۋرادا ساقتالماسا, تيىسىنشە ورالىپ, بۋىپ-تۇيىلمەسە, تيىسىنشە تاسىمالدانباسا ەكسپورتقا شىعارىلمايدى. بۇكىل الەمدەگى تالاپ سونداي. بىرتە-بىرتە ۇيرەنۋگە تۋرا كەلەدى.
– كەز كەلگەن تاۋار باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك دەيسىز عوي.
– كەدەن وداعى ەسىگىن ايقارا اشىپ قويىپ, كەل دە الا بەر دەيتىن جايما بازار ەمەس. كەدەن وداعى – باسەكەلەستىك الاڭى. وندا باسەكەگە شىداس بەرەتىن تاۋارلار عانا وتەدى.
– مۇنداي تالاپ بۇكىل الەمدىك ساۋداعا دا قاتىستى ەمەس پە؟
– قاتىستى. بىراق ءار ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز كەرەمەت بولىپ جاتسا, ولاردىڭ امەريكاعا دا, ەۋروپاعا دا, جاپونياعا دا ساتىلاتىنى انىق. بىراق ولاي ەمەس قوي. قازىرشە. بۇل ءسوزدى رەسەيدىڭ, بەلارۋستىڭ تاۋارلارىنا دا قاتىستى ايتا الامىز. ولاردىڭ دا تاۋارلارىن قازىر ىرگەدەگى ەۋروپا ونشا قاجەت ەتىپ وتىرعان جوق. بىراق ولاردىڭ تاۋارلارى جالپى ساپاسى بويىنشا, اسىرەسە باعاسى بويىنشا بىزگە ابدەن-اق جاراپ تۇر. ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزدىڭ دا سۇرانىسقا جاپونيادان گورى رەسەيدە كوبىرەك يە بولا الاتىندىعى تالاس تۋدىرمايدى.
– جاقىندا, 2 ساۋىردە گازەتىمىزدە ءارىپتەسىم سۇڭعات ءالىپبايدىڭ “كەدەن وداعى: داقپىرت پەن شىندىق” دەگەن تولىمدى ماقالاسى جاريالاندى. وندا وسى وداققا بايلانىستى شىعىپ جۇرگەن داقپىرت ءسوزدەردىڭ نەگىزسىزدىگى ناقپا-ناق دالەلدەنگەن. سوندا دا مىنا ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشا تۇسكەن ارتىق بولمايتىن سياقتى. كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى ۇكىمەتتەردەن جوعارى تۇرادى دەيدى, وندا رەسەيدىڭ قىسىمى كۇشتى دەيدى. بۇعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– كوميسسيا حالىقارالىق شارتتار نەگىزىندە قۇرىلعان, ونىڭ قىزمەتى كەدەن وداعىنىڭ دامۋىنا قاجەت جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. كوميسسيا ءبىرىڭعاي كەدەندىك تاريف مولشەرلەمەلەرىن وزگەرتۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى, تاريفتەن تىس رەتتەۋگە جاتاتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزىمىن, ورتاق تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى بەكىتەدى, باسقا دا جۇمىستارى كوپ. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى – ءوزارا تيىمدىلىكتى جانە تاراپتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسكەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدىلىگى, جۇمىستىڭ اشىق, جاريالى جانە ءادىل جۇرگىزىلۋى قاتتى قاداعالانادى. كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا ءار تاراپتان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندەگى ءبىر وكىل ەنەدى. قازاقستان وكىلى – پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.ە.شوكەەۆ.
– تاعى ءبىر جايدى قوزعاي كەتەيىك. كەدەن وداعىن قولداماي جۇرگەندەر ەل پارلامەنتى راتيفيكاتسيالاعان شارتقا سايكەس كوميسسيانىڭ ماسكەۋ قالاسىندا ورنالاساتىنىن دا كەمسىتۋشىلىكتىڭ ءبىر تۇرىندەي ەتىپ ايتادى. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟
– نە دەۋگە بولادى؟ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شتات-پاتەرى نەگە نيۋ-يوركتە ورنالاسقان؟ يۋنەسكو-نىڭ شتات-پاتەرى نەگە پاريجدە ورنالاسقان؟ نەگە دەسەڭىز, نيۋ-يورك الەمنىڭ ەڭ قۋاتتى مەملەكەتىنىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى. نەگە دەسەڭىز, پاريج ادامزات ساناسىندا الەمنىڭ مادەني ورتالىعى رەتىندە ورنىققان. ال مىنا جاعدايدا ماسكەۋدىڭ (جارايدى, رەسەي ەكونوميكاسى قازاقستاننىڭ, بەلارۋستىڭ ەكونوميكاسىنان جالپى اۋقىمى بويىنشا قۋاتتىلاۋ ەكەندىگىن, ناقتى ايتقاندا ء–ۇش ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىندە رەسەيدىڭ ۇلەسى 88 پايىزدى قۇرايتىنىن, رەسەيدىڭ حالقى كەدەن وداعىنا كىرەتىن ەلدەر حالقىنىڭ 85 پايىزىن قۇرايتىنىن ايتپاي-اق قويايىق) ەكى ەل استانالارىنىڭ ورتاسىندا تۇرعانىن, ياعني لوگيستيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا دا كەزدەسۋلەردى, ءماجىلىستەردى وتكىزۋگە مۇمكىندىگى كوبىرەك بولاتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. كەدەن وداعى كوميسسياسىندا شەشىمدەردىڭ بارلىق تاراپتاردى قاناعاتتاندىرعان جاعدايدا عانا قابىلدانۋىنىڭ تەتىكتەرى تولىق ويلاستىرىلعان. وسىنى قاداپ ايتۋ كەرەك. ەگەر تاراپتاردىڭ بىرەۋى كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەسە وندا ماسەلە كەدەن وداعىنىڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جوعارعى ورگانىنىڭ قاراۋىنا شىعارىلادى, ول جەردە شەشىم كونسەنسۋس بويىنشا قابىلدانادى. كونسەنسۋس بويىنشا شەشىم قابىلداۋ دەگەندى وقىرماندار جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. وندا شەشىم تەك بىراۋىزدىلىق جاعدايىندا عانا قابىلدانادى. ءبىراۋىزدان داۋىس بەرىلمەسە – شەشىم قابىلدانبايدى. بۇل ارادا مەملەكەتتىڭ اۋقىمىنىڭ دا, ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىنىڭ دە ەشقانداي ءرولى جوق. مىنا جاعدايدى ايرىقشا ايتقىم كەلەدى. بۇل ماسەلە 2007 جىلى تاجىكستاندا كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى تۋرالى تالقىلاۋ بولعاندا ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا وسىلاي شەشىلگەن ەدى.
– كەدەن وداعى اياسىنداعى شەشىمدەر جابىق قابىلداندى, ەل جۇرتشىلىعى حاباردار ەتىلمەدى دەگەن ايىپتارعا بايلانىستى نە ايتاسىز؟
– قازاقستان ءۇشىن ناقتى اسەرى بولۋى مۇمكىن دەگەن پوزيتسيالاردىڭ ءبارى دە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كەڭەستەردە پىسىقتالعان. مىسالى, بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف جونىندەگى پوزيتسيالاردى ەكشەۋ كەزىندە جيھاز جانە اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ, تاعام جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى تاۋار وندىرۋشىلەرى وداعىنىڭ, الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىن ءوندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ, مەتاللۋرگيا, ماشينە جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ, كولىك قىزمەتى سياقتى ونەركاسىپتىڭ بىرقاتار سالالارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلگەن. كەدەن وداعى اياسىندا جاسالعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ ءبارى دە ەل پارلامەنتىندە راتيفيكاتسيالاۋ راسىمىنەن ءوتتى. 18 حالىقارالىق شارت راتيفيكاتسيالاندى. الداعى كەزدە تاعى 16 شارت راتيفيكاتسيالانۋعا ءتيىس. بۇرىنعى يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى قازاقستاننىڭ 18 قالاسىندا سەمينارلار وتكىزىپ, قۇرىلىپ جاتقان كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى سيپاتتارى الدىن الا تالقىلاندى.
مىنا جاعدايدى دا ايتۋ كەرەك. ءبىرقاتار تاۋار تۇرلەرى بويىنشا بيزنەس وكىلدەرىمەن كەڭەسىپ, ولاردىڭ مولشەرلەمەلەرىن بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف ءمولشەرلەمەلەرىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن سايكەس كەلتىرۋ كوزدەلگەن. مىسالى, ەمدىك ءدارى-دارمەكتەر ءۇشىن 5 جىل, مەديتسينالىق جابدىقتار ءۇشىن 4 جىل, تەمىر جول ۆاگوندارى ءۇشىن 3 جىل دەگەن سياقتى.
– سوندا, ايتالىق, الىس شەتەلدەردەن, اسىرەسە ەۋروپا وداعىنان اكەلىنەتىن ەمدىك دارىلەر 5 جىلعا دەيىن قىمباتتامايدى دەۋگە بولا ما؟
– ءدال سولاي كەسىپ ايتۋعا بولمايدى, ارينە. يمپورتتىق كەدەن باجدارىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ەمدىك دارىلەر قۇنى 11 پايىزعا ارتادى دەپ شامالانىپ وتىر. سول ءۇشىن دە ەلباسىمىز ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ءدارى-دارمەكتەردىڭ 50 پايىزىن قازاقستاننىڭ وزىندە شىعارۋعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەكتىگىن مىندەت ەتىپ قويدى عوي. ناقتى ايتقاندا, 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا بۇل مىندەتتىڭ 2014 جىلعا قاراي شەشىلۋگە تيىستىگى كورسەتىلگەن. وسىعان بايلانىستى شىمكەنتتە ينەكتسيالىق جانە ينفۋزيالىق ەرىتىندىلەر, ۇنتاقتىق انتيبيوتيكتەر جانە تابلەتكا تۇرىنە كەلتىرىلگەن ەمدىك فورمالار شىعاراتىن فارماتسەۆتيكا فابريكاسىن سالۋ, سەمەيدەگى مەديتسينا پرەپاراتتارى زاۋىتىن قايتا جوندەۋ, پاۆلودار مەديتسينا زاۋىتىن سالۋ سياقتى بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ال ءتۇبى كەرەك دۇنيەنى وزىمىزدە وندىرمەسەك, ولاردىڭ باعالارى وزگەرمەي تۇرا بەرەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ ءجونى جوق. كەدەن وداعى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىمىزدى شىڭدايدى دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
– بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەندىك وداقتىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك يمپورت ءتاريفى جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى كۇشىنە ەندى. وسىنىڭ ءمان-ماڭىزى, قاجەتتىلىگى جونىندە دە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز دەيمىن.
– ءبىز كەلىسسوزدەردى باستاعان كەزدە ءۇش مەملەكەت اراسىندا 11 مىڭنان استام يمپورتتىق تاريف ستاۆكالارىنىڭ 40 پايىزى ءبىر دەڭگەيدە بولاتىن. قالعان 60 پايىزىن وسى كەلىسسوزدەردىڭ بارىسىندا ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرۋ مىندەتى تۇردى. كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن مىنانداي كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.
بىرىنشىدەن, 400-دەن اسا تاۋارلارعا بىرىڭعاي كەدەندىك يمپورتتىق ءتاريفىن قولدانۋ ءۇشىن 3-5 جىل اراسىندا وتپەلى كەزەڭدەر قاراستىرىلدى. مىسالى, قازاقستان بۇگىنگى كۇنى ءدارى-دارمەكتى جانە مەديتسينالىق قۇرال-سايمانداردى شەت ەلدەن 5 جىلعا دەيىن 0 پايىزدىق يمپورتتىق باج سالىعىمەن الىپ كەلە الادى. ال بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف دەڭگەيى 10-15 پايىزدىڭ اراسىندا. سول سياقتى حيميالىق وندىرىستە قولدانىلاتىن شيكىزاتتار جانە پوليمەرلەر شەت ەلدەردەن 4 جىلدىڭ ىشىندە 0 پايىز دەڭگەيىندەگى يمپورتتىق باجبەن الىپ كەلىنەدى. ال بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف دەڭگەيى 10 پايىز بولىپ تابىلادى. بۇل 4 جىلدىڭ ىشىندە اتىراۋ مۇناي جانە گاز حيميالىق كاسىپورىنىنىڭ قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋى جوسپارلانۋدا. وتپەلى كەزەڭنىڭ ىشىندە جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك باجبەن يمپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ تىزبەسىنە سونىمەن قاتار تەمىر جول ۆاگوندارى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعاراتىن جانە قاعاز شىعاراتىن كاسىپورىندار پايدالاناتىن شيكىزاتتار كىرەدى.
ەكىنشىدەن, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەدەل تۇردە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىمەن ينۆەستيتسيالىق شارالار قولدانىلاتىن بولادى. باسقاشا ايتقاندا, وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ءوز تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىن شىعارۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار جانە شيكىزات ونىمدەرى شەت ەلدەردەن ينۆەستيتسيالىق كونتراكت شەڭبەرىندە 0 پايىز باج سالىعىمەن يمپورتتالىناتىن بولادى.
– سىزگە كەلەردە “يزۆەستيادا” (08.04.2010) جاريالانعان “تاموجەننىي سويۋز: پليۋسوۆ بولشە, چەم مينۋسوۆ” دەپ اتالعان سۇحباتتى وقىدىم. ورىنباسارىڭىز تيمۋر سۇلەيمەنوۆ كەدەن وداعى ءجونىندە جاپ-جاقسى اڭگىمەلەپ بەرگەن ەكەن. تەك قانا ارتىقشىلىقتان تۇراتىن قۇبىلىس بولمايتىنى بەلگىلى عوي. كەدەن وداعىنىڭ قانداي كەمىستىگى بار دەپ ويلايسىز؟
– ءبىزدىڭ وپپونەنتتەرىمىز كەمىستىك رەتىندە نارىقتا باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيىپ كەتەتىنىن ايتادى. ول راس. بىراق وسىنىڭ ءوزىنىڭ دە جەتىستىگى مەن كەمىستىگى ارالاس ەمەس پە؟ ءومىر تالابىنا بەيىمدەلىپ, شيراي تۇسەمىز. بىلىكتىلىگىمىزدى ارتتىرامىز. ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىن جاقسارتامىز. ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامشىلايمىز. ءسويتىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولىپ قالىپتاسامىز. كەدەن وداعىنىڭ “كەمىستىگى” وسى.
بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. ەكىنشى جاعى بار. كەدەن وداعىنا قاتىستى جايلاردا ءالى تولىق ەسكەرىلمەگەن نارسەلەر بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ولاردىڭ ءبىرازى ءومىردىڭ ءوز سىنىنا تۇسكەن كەزدە قايتادان قارالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ەشقانداي ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە نۇقسان كەلەتىندەي قادامدارعا جول بەرىپ قويمايدى. كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسىندا ونداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان.
– جانار سەيداحمەتقىزى, وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى ءوز مەملەكەتتەرى 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەشىكپەي بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا كۇش سالادى دەپ ءمالىمدەدى. بۇل كەڭىستىكتەن ءبىزدىڭ كۇتەرىمىز نە؟
– بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ كەدەن وداعىنا قوسا ءۇش مەملەكەت اراسىندا قىزمەت, كاپيتال جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىن ەسكەرەدى. ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ءوتكەن جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا الماتى قالاسىندا وتكەن كەزدەسۋى كەزىندە ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسى شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 20 كەلىسسوزدىڭ ەكى كەزەڭمەن دايىندالۋى جوسپارلانىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ بارىسىندا 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 14 كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جانە ەكىنشى كەزەڭنىڭ بارىسىندا 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن قالعان 6 كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ مەجەلەنگەن.
بۇل كەلىسىمدەر كەلەسى ماڭىزدى باعىتتاردان تۇرادى. الدىمەن ولار بىرىڭعاي ەكونوميكالىق ساياسات, اتاپ ايتقاندا, بىرىڭعاي ماكروەكونوميكالىق ساياسات, بىرىڭعاي باسەكەلەستىك ساياسات, تابيعي مونوپوليالاردى بىرىڭعاي رەتتەيتىن جۇيە, ونەركاسىپ جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندارعا ءۇش مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى تاراپىنان بىرىڭعاي سۋبسيديا بەرۋ پرينتسيپتەرىن جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى بىرىڭعاي ساياساتپەن جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. كەلىسىمدەردىڭ ءۇش مەملەكەتتىڭ نارىعىنىڭ اراسىندا قىزمەت كورسەتەتىن كاسىپورىنداردىڭ ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋدى كوزدەيتىنىن دە ايتۋ ءجون. بۇل كەلىسىمدەر جۇمىس كۇشىنىڭ ەمىن-ەركىن ءجۇرۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋدى كوزدەيدى. ەكىنشى كەزەڭدە دايىندالاتىن كەلىسىمدەر بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن, اتاپ ايتقاندا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن تاسىمالداۋعا, گاز جانە مۇناي تاسىمالداۋ قۇبىرلارىنا جانە تەمىر جول ترانسپورتىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن قولدانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.
ارينە, ينتەگراتسيانىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ مۇددەسىنە سايكەس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان, پارلامەنت تاراپىنان جانە وتاندىق بيزنەس تاراپىنان بىرلەسكەن جۇمىس كۇنبە-كۇن جۇرگىزىلەدى دەپ سەنەمىز.
بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ بارىنشا تەرەڭدەتىلگەن ءتۇرى. ونىڭ نەگىزگى شارتتارى – ءوزارا كەلىسىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات, كاپيتالدىڭ, قىزمەت تۇرلەرىنىڭ, جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋى. بۇكىل الەمدەگى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەردىڭ ەڭ ماڭىزدى قاعيداتتارى قاتارىندا كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارى اتالادى. بۇل كەڭىستىكتەن ءبىزدىڭ ەڭ الدىمەن كۇتەرىمىز ينفراقۇرىلىمدارعا تەڭ دارەجەدە قولجەتىمدىلىكتىڭ بولۋى. نەگىزگى تاۋار وتكىزۋ نارىعىنان الىستا جاتقان, كاسپيدەن باسقا تەڭىز پورتتارىنا شىعا المايتىن ەل رەتىندە قازاقستان ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. مىسالى, رەسەيدىڭ ىشكى تاريفتەرىنە جەتۋ قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ كولىك شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, گاز-كولىكتىك ينفراقۇرىلىمعا جەتۋ قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءونىم وتكىزۋ بازارىن كەڭەيتە تۇسەتىن بولادى. بۇگىندە قازاقستان گاز بەن مۇنايدى رەسەي تەرريتورياسى ارقىلى تاسۋ كەزىندە ميلليونداعان دوللارلاردى تەككە جوعالتىپ جاتىر. قازاقستان ەكسپورتىن تاسىمالداۋ كەزىندە ىشكى تاريفتەرگە كوشۋ بۇل ىستەگى پروبلەمالاردى ازايتادى. قازىرشە ەل ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى بولىگىن شيكىزات قۇراپ وتىرعانى بەلگىلى. بىراق جاعداي بۇل كۇيىندە تۇرا بەرمەيدى. بولاشاقتا قازاقستان دايىن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋعا دا كوشەدى, سوندا رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ىشكى تاريفتەرى ءبىزدىڭ ەلدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولىپ شىعادى.
– جاھاندىق ەكونوميكاعا كىرىگۋ بارىسىندا قازاقستان ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ەلدىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەپ وتىرمىز. ەندى وسى ءىستىڭ بارىسى جونىندە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز. ءبىراز جىل بۇرىن قازاقستان دسۇ-عا 2007 جىلى كىرەدى دەگەن اڭگىمە ايتىلعان. ودان كەيىن 2010 جىل جونىندە دە ءسوز بولدى...
– قازاقستان وسى ۇيىمعا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى 14 جىل بۇرىن باستاعان ەدى. ەلىمىز 1996 جىلعى 26 قاڭتاردا دسۇ حاتشىلىعىنا رەسمي ءوتىنىش تۇسىرگەن. سودان بەرى ءارتۇرلى جوسپارلار جاسالىپ, ءارتۇرلى مەجە اتالعانى راس. سولاي بولۋى زاڭدى دا. قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى جونىندە جۇمىس توبىنا سول ۇيىمعا مۇشە 43 ەل كىرەدى. الگى 43 ەلدىڭ 26 ەلىمەن وسى باعىتتا جەكە-جەكە كەلىسسوز جۇرگىزىلەتىنىن, جەكە-جەكە حاتتاماعا قول قويىلاتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. سولاردىڭ 22 ەلىمەن سوڭعى 5 جىلدا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر اياقتالدى.
– قالعان ەلدەر قايسىلارى؟
– ەڭ نەگىزگىلەرى – اقش پەن ەۋروپا وداعى.
– مىقتىلارى سوڭىنا ساقتالىپتى عوي.
– ولارمەن جۇمىس جاڭا باستالىپ جاتقان جوق, ارينە. باستى ماسەلەلەردىڭ دەنى كەلىسىلدى دەۋگە بولادى. مىسالى, اقش-پەن 4-5 ماسەلە بويىنشا, ەۋروپا وداعىمەن 2 ماسەلە بويىنشا كەلىسۋ قالدى. بۇل كەلىسسوزدەر وتە تياناقتى جۇرگىزىلەدى. مىسالى, ءبىر عانا كانادانىڭ وزىمەن ءبىز 5 جىل بويى كەلىسسوز جۇرگىزدىك. ول ەلمەن قارجىلىق جانە ەنەرگەتيكالىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ نارىعىنا قول جەتكىزۋ, سونداي-اق كانادادان كەلۋى مۇمكىن بىلىكتى مامانداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنە سالىناتىن كەدەن باجىنىڭ كولەمى جونىندە كۇردەلى ماسەلەلەر تالقىلاندى. اقىر اياعىندا ءبىز ۇشاقتار, ۆيسكي, تەمەكى سياقتى تاۋارلارعا كەدەندىك تاريفتەردىڭ تومەندەتىلۋىنە كەلىستىك. ونىڭ ەسەسىنە ءوزىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ قالا الدىق. وسىنداي جاعدايدى ءار ەلگە دە بايلانىستى ايتۋعا بولادى.
بۇگىندە بۇل ۇيىمعا كىرۋ جونىندە كەدەن وداعىنا مۇشە ءۇش ەلدىڭ ورتاق ۇستانىمى ءبىرجولاتا ايقىندالدى. ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى ۇيىمعا ءبىر مەزگىلدە, بىردەي جاعدايدا ەنەتىندەرىن مالىمدەدى. ءۇش ەلدىڭ ورتاق كەلىسسوز كومانداسى قۇرىلدى. قازىر ول كوماندا ءار ەلدىڭ بۇرىن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىندە كوزدەلگەن مىندەتتەمەلەردى تالداۋدان وتكىزىپ, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋىنىڭ نەعۇرلىم كوكەيگە قونىمدى شارتتارىن پىسىقتاۋمەن اينالىسىپ جاتىر.
– ارينە, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرە سالسا ءبارى جاقسى بولا قالمايتىنىن جۇرتشىلىق تۇسىنەدى. تمد ەلدەرىنىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ سول ۇيىمعا قول جەتكىزگەن كورشى قىرعىز اعايىنداردىڭ ەكونوميكاسى ۇشپاققا شىعا قويماعانىن كورىپ وتىرمىز. سوندا دسۇ-عا كىرۋ قانداي ارتىقشىلىق بەرەدى دەپ كىرەمىز؟
– ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلۋدامىز. سول 50 ەلدىڭ ءبارى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى. ول ۇيىمعا مۇشە بولۋ – ناقتى ماقسات. پرەزيدەنت بىزگە ۇيىمعا مىنا مەرزىمگە دەيىن قالايدا كىرۋ دەگەن مىندەت قويىپ وتىرعان جوق. ەلباسىمىز ۇيىمعا ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى شارتتارمەن كىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر.
ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا كەلەيىن. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ كەرەك. ءويتكەنى, بۇل وعان مۇشە ەلدەرگە وزدەرىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن كوپتاراپتى ساۋدا كەلىسسوزدەرى بارىسىندا حالىقارالىق ساۋدانىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاسايدى. ەلدىڭ ىشكى زاڭناماسىن نارىق ەكونوميكاسىنا بەيىمدەۋگە دە وسى ۇيىم نورمالارىنا سايكەستىكتىڭ كوپ كومەگى بولادى. ەلگە كاپيتال قۇيۋ, ونىڭ ىشىندە تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مىندەتتەرى دۇرىسىراق شەشىلەدى. مەملەكەتتىك جۇيە وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان ساۋدا شەكتەۋلەرى ساياساتىن, سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن بىرگە ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى, ەل قاۋىپسىزدىگىن ۇدايى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. بۇل ىستە ءار مينيسترلىكتىڭ, ءار ۆەدومستۆونىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىدان ءىس-ارەكەت جاساۋى شارت. مىسالى, ءبىز اقش-پەن, ەۋرووداقپەن كەلىسسوز بارىسىندا “قازاقتەلەكومداعى” شەتەلدىك ۇلەستىڭ 49 پايىزدان اسپايتىن بولۋىن قورعاپ قالا الدىق. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان قاي مولشەردە ەكونوميكالىق قولداۋ كورسەتەتىنىمىزدى ءبىز ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ باسىمدىقتارىنا سايكەس قاراستىرىپ جاتىرمىز.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە بايلانىستى ەڭ قيىن ماسەلەنىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى دەگەن ويدى قاداپ ايتقانى ەسىمىزدە.
– ۇيىم باسشىلىعى, بىزبەن كەلىسسوز جۇرگىزەتىن مەملەكەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا كولەمى ءجونىندەگى ماسەلەنى ءجيى قوزعايدى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ دسۇ-عا وتۋىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى دەپ ايتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. قالاي بولعاندا دا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا اۋىلدىڭ احۋالىن ناشارلاتۋى مۇمكىن شارتتار بويىنشا كىرمەيدى دەپ سەندىرە الامىن.
– اۋىلدا تۋعان, قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن, مەملەكەتتىك تىلدە سۇحباتتاساتىن ءمينيستردىڭ بۇل اڭگىمەسىنەن وقىرماندارىمىز كەدەن وداعىنا قاتىستى ءبىراز ءمالىمەتكە قانىعادى دەپ ويلايمىن. سۇحباتىمىزدىڭ باسىندا گازەت سايتىنداعى پىكىر, تىلەكتەردىڭ بىرەۋىن كەلتىرىپ ەدىم. سوندا تاعى ءبىر وقىرمان: “جانار ايتجانوۆادان جاقسى مينيستر شىعاتىنى كورىنىپ تۇر!” دەپ رازىلىعىن جازىپ قويىپتى. ايتقانى كەلسىن. جاڭا جۇمىسىڭىزدا تابىس تىلەيمىز.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
