ەلباسى • 29 ماۋسىم، 2020

ەلباسى تۇعىرى

233 رەت كورسەتىلدى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاق حالقى ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز مەملەكەتىن قۇرۋدىڭ باسىندا تۇرعان، وسى جولداعى نە قيلى تار جول، تايعاق كەشۋدەن حالقىمەن بىرگە ءوتىپ، قيىنشىلىقتارىن بو­لىسكەن، سودان امان الىپ شى­عىپ، الەم مويىنداعان جاڭا مەملەكەتتى قالىپتاستىرعان، جاڭا استانا تۇر­عىزعان، ەلدى يندۋس­تريا­لان­دى­رۋدىڭ جاڭا جوباسىن ومىرگە كەلتىرىپ، بولاشاققا باعىت­تاپ كەلە جاتقان ۇلى تۇلعا.

وسىنىڭ ءبəرى ايتۋعا وڭاي. ال شىن مəنىندە، ول وقيعالاردىڭ əرقايسىسى ەلباسىنىڭ جۇيكەسىن توزدىرىپ، قانشاما قينالۋ مەن تەر توگۋدى قاجەت ەتكەنىن ءبىز ويلادىق پا؟ نازارباەۆ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلعان شارالاردى ساراپقا سالا الدىق پا؟ بۇل ءبىزدىڭ ءبəرىمىزدى ويلاندىرا ءبىلۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز ەلباسىن – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن قادىرلەپ، تاريحي مارتەبەسىن ساقتاۋ مەن قورعاۋدىڭ جولىن ايقىنداۋعا قاتىسا الامىز. ءبىراز نəرسەنى ەسكە تۇسىرەيىك.

نازارباەۆتىڭ جاڭا مەملەكەت قا­لىپ­تاس­تىرۋ جولىنداعى ۇلى ەڭبەگى تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى كەزدەرىندەگى قيىن­شىلىقتاردى جەڭۋدەن باستالدى. ول الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جولىن، كاپيتاليزمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەدى. سويتە ءجۇرىپ ول əلەمدىك نارىق ەكونوميكاسىن جەتە ءبىلىپ الدى. ونى ءوز ورتاسىنا جەتكىزىپ، ماڭىنداعى ادام­­­داردى ەل ۇستاۋ مەن ەكونوميكا­نى باسقارۋدىڭ جاڭا əدىستەرىنە ۇي­رەت­تى. ونىڭ «قازاقستان-2030»، «قا­زاق­ستان-2050» ستراتەگيالارى – ۇزاق مەرزىم­گە باعىتتالعان باعدارلاما. الدىڭعىسى ەلىمىزدە ىسكە اسۋعا ءتيىس شارالاردىڭ كولەمدى ءىس-جوسپارىنا اينالىپ، ەلەۋلى اسۋدى باعىندىردى. وسىنىڭ ءبəرى، شىنىن ايتساق، ءبىر ادامنىڭ، تەك قانا نازارباەۆتىڭ قايسارلىعى ارقاسىندا ىسكە استى. ول ءبəرىن ءبىلدى، ايتتى، جول كورسەتتى، ءتۇسىندىردى.

بۇل تۇرعىدا نازارباەۆتىڭ ۇلتتىق اقشا جاساۋ جونىندەگى ساياساتى دا جەڭىسكە جەتكىزگەنىن، تəۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا اقشاسىن تەز ارادا جاساپ، ونى ەكونوميكاعا پايدا­لانعانىن دا اتاپ ايتۋ كەرەك.

ەلباسى əرقاشان حالقىمەن بىرگە بولدى. ولارمەن ءجيى كەزدەسىپ، بەتپە-بەت əڭگىمەلەستى. قيىنشىلىقتىڭ ۋاقىتشا ەكەنىن ءتۇسىندىردى. حالىقپەن ۇزبەي بايلانىستا بولۋى نازارباەۆتىڭ بەدەلىن كوتەردى، حالقى وعان ەردى، سەندى. ەل مەن ەلباسى تابىسىپ، بىرىگىپ، تəۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. وسى ءبىر جىلدارى ەلباسىمەن بىرگە قىزمەت ىستەگەن جازۋشى-قايراتكەر مارقۇم ءƏبىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تəۋەلسىزدىك قۇندىلىعىن ارقاۋ ەتكەن «ابىلاي حان» پەساسى جارىق كورىپ ەدى. ول ابىلاي حاننىڭ قازاق ەلىنىڭ تəۋەلسىزدىگى جولىنداعى ەڭبەگىن سۋرەتتەپ جازدى. سونداعى ابىلاي مونولوگىندا:

تەڭدىكتىڭ تەزى، تەڭسەلمە،

ەركىندىك جولى – ەگەس-ءتى.

باقىتتىڭ جولى – بəسەكە،

ىرىستىڭ جولى – بەينەت-ءتى.

ازاتتىق جولى – ازاپتى،

توزەمىسىڭ، əلەۋمەت!

ازاتتىقتىڭ قامى ءۇشىن!

بولاشاقتىڭ باعى ءۇشىن!

ۇلى جورىق باستايمىن،

اينالايىن əلەۋمەت!

باستاي الماسام – ماعان سەرت!

قوستاي الماساڭ – ساعان سەرت!

قازاقتىڭ قايران دالاسىن،

جاعاسى جايلاۋ ەل قىلام.

قارا سيراق بالاسىن

باسقالارمەن تەڭ قىلام.

كەتكەن كەگىن قايتارىپ،

ىرگەسى تىنىش، ءتورى كەڭ،

مەرەيى بيىك، باعى زور،

ىرىسى شالقار كول قىلام.

وسى جولدا، əلەۋمەت!

تايسالار بولسام – ماعان سەرت!

تايقىپ كەتسەڭ – ساعان سەرت!

ەرەمىسىڭ، əلەۋمەت!

دەگەن جولدار بار ەدى. ەگەر شىعارما تى­لىندە سويلەسە، نۇرسۇلتان دا وسىنى ايت­قان بولار ەدى. ەل مەن ەلباسىنىڭ بىرلىگى تəۋەلسىزدىك جو­لىنداعى پرەزيدەنت يدەياسىنا قولداۋ بەردى.

وسى ءبىر قيىن كەزەڭنەن ءوتىپ، ەل ەسىن جيا باستاعان كەزدە، ەكونوميكامىز ءəلى دە تولىعىنان ساۋىعىپ بولماعانىنا قاراماستان نۇرسۇلتان تاعى ءبىر ۇلكەن ءىس باستادى. ول – رەسپۋبليكا استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ، ونىڭ اتىن باستاپقىدا استانا دەپ اۋىستىرۋ تۋرالى مəسەلەلەر. بۇعان دا كەدەرگى از بولعان جوق. وعان قارسىلار ءəلى ەل جاعدايىنىڭ جوندەلىپ بولماعانىن، قار­جى قيىنشىلىعىن، ەڭ باستىسى – əسەم الماتىنى قيىپ تاستاپ كەتۋدىڭ لايىقسىزدىعىن العا تارتتى.

الماتى – نازارباەۆتىڭ ءوز وتانى. ونى ەسكە سالعان اعايىن-تۋىستار دا بولدى. بىراق ويىنا العان ماقساتىن ىستەمەي تىنبايتىن ەلباسى ەشكىمنىڭ سوزىنە ەرمەدى. ويتكەنى بۇل مəسەلەنى ول ون ويلانىپ، ءجۇز تولعانىپ بارىپ شەشكەن. استانانى ورتالىق قازاقستانعا كوشىرۋ ارقىلى كورشىلەرمەن شەكارا مəسەلەسىن شەشىپ الۋعا بولاتىنىن، اق­مولانىڭ گەوگرافيالىق ورتالىق ەكە­نىن، الماتىنىڭ تابيعي جاعدايلارى ونى وركەندەتۋگە تارلىق جاسايتىنىن دəلەلدەدى دە، جالپى مەملەكەتتىك مۇد­­دەنى جەكە مۇددەدەن جوعارى قويا ءبىل­دى. پارلامەنتتەگى، ۇكىمەتتەگى قارسى­لىق­تار­دى بىرتىندەپ جەڭىپ، شەشىم قا­بىل­داتتى. ءسويتىپ جاڭا ەلوردا – استانا قا­لاسى تۋدى. قازىر بۇل شاھار جاڭا قا­زاق­ستاننىڭ دامۋىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى.

ءبارىمىز كۇنى كەشەگە دەيىن استانا – نازارباەۆ دەگەن اتاۋلاردىڭ ءوزارا تۋى­سىپ، بايلانىسىپ، جالعاسىپ كەتكەن ءبىرتۇتاس ۇعىمعا اينالعانىن بايقادىق. سوندىقتان 2019 جىلى ناۋرىزدا ەلىمىزدە مەملەكەت بيلىگىنىڭ تابيعي ترانسفورماتسياسى باستالعان ساتتە، پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى باس قوسقان جيىن ۇستىندە جاڭا رەسمي لاۋازىمداعى ق.ك.توقاەۆ­تىڭ ەلوردا اتاۋىن – نۇر-سۇلتان قالاسى دەپ وزگەرتۋدى جاريا ەتۋىن ۋاقىت پەن زامانا شەشىمى دەپ قابىلدادىق.

ەل تəۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەستە جەڭىسكە جەتىپ، ونى ورنىقتىرىپ، ونىڭ ۇستىنە ارقانىڭ توسىنەن جاڭا ەلوردا سالۋ – نازارباەۆتىڭ، تەك قانا سونىڭ ادال ەڭبەگى، ەرلىگى.

ءالى ەسىمدە، ەلوردانىڭ 11 جىلدىق تويىنا وراي تəۋەلسىزدىك سارايىندا وت­كەن əلەمگە اتى əيگىلى تەنور پلاسيدو دو­مينگونىڭ كونتسەرتى بولدى. دۇنيە ءجۇ­زىن شارلاعان وپەرا ءəنشىسى ورتالىق ازيا جەرىنە ءبىرىنشى رەت قادام باسقان ەكەن. سول ساپارى قازاقستان استاناسىنان باس­تالىپ، ءتىپتى تولقىپ، قاناتتانىپ كەتىپتى. سول كەزدە جەتپىستى القىمداپ قالعان ءəن­شىنىڭ شيراق ءجۇرىسى، سالعان əندەرى – ءبəرى دە كوڭىل كۇيىنىڭ ەرەكشە شابىتتى شاعىن تانىتتى. ول سەرىكتەسى سوپرانو ءəنشى ۆيرگينيا تولامەن بىرگە كەزەكتەسىپ تە، دۋەتپەن دە تالماي بىزگە ونەر سىيلادى. كونتسەرتتىڭ كۋلميناتسيالىق نۇكتەسى – دومينگونىڭ ابايدىڭ «ايتتىم سəلەم، قالامقاسىن» ايتۋى جانە ساحناعا شىققان نازارباەۆپەن قوسىلىپ əن شىرقاۋى بولدى. الەمدىك ونەر قۇدىرەتىن ءتۇسىنۋ جانە وعان ۇلت مادەنيەتىن ۇشتاستىرۋدىڭ ونە­گەسى نۇرەكەڭدەي-اق بولار. الداعى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ «ەل استاناسىن əلەم­نىڭ ەڭ تانىمال 30 قالاسىنىڭ قاتارىنان كورەيىك» دەگەن باستاماسى ىسكە اساتىنىنا سەنەمىز.

وسى ورايدا 2017 جىلى ەلوردادا وتكەن حالىقارالىق ەكسپو كورمەسىنىڭ ءجونى بولەك بولدى. بۇل دا – ەلباسىنىڭ الەمدىك بەدەلى مەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. 2012 جىلى 22 قاراشا كۇنى پاريجدە حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنا مۇشە 161 مەملەكەت وكىلىنىڭ جاسىرىن داۋىس بەرۋ بارىسىندا استانا (قازىر نۇر-سۇلتان) EXPO-2017 حالىقارالىق ما­مانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزەتىن قالا رەتىندە تاڭدالدى. قازاقستان ەلورداسىن 103 ەل قولدادى. ءبىز تمد ەلدەرى ىشىندە مۇنداي شارانى وتكىزۋگە ءبىرىنشى بولىپ قول جەتكىزدىك. كورمە قالاشىعى مەن ەلەۋلى مودەرن عيماراتتارى بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ – ەڭ كورىكتى اۋما­عىنىڭ ءبىرى. مۇنداعى «نۇر-الەم» كەشەنى – جاڭا زامان عىلىمى مەن تا­نىمىنىڭ ءىزاشارى.

تاريحي قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان əلەمنىڭ باستى مەملەكەتتەرىمەن ءتىل تابىسىپ، ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسقا ءتۇستى. تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ قۇرا­مىنا كىردى. تمد، شىۇ-نى ۇيىم­داس­­تىرۋعا ۇيىتقى بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلىنىڭ الەمدىك بەدەلىنىڭ كۇشىمەن قا­زاقستان ەقىۇ، يىۇ-عا توراعالىق ەتتى.

قازاقستاننىڭ كوپ عاسىرلار بويى قاعاز بەتىنە تۇسپەي، جوبامەن عانا ساق­تالعان شەكاراسىن زاڭداستىردى، ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىردى. قازاقستان حالقى ارا­سىنداعى ۇلتارالىق كەلىسىمدى تياناق­تادى. شەتەل قازاقتارىن بىرتىندەپ ەلگە شاقىرۋ ءىسىن باستادى. تəۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جاڭا كادر­­­لارىن دايىنداۋعا باعىتتالعان «بو­­­لاشاق» باعدارلاماسى جۇزەگە استى. قا­زاقستان ورتالىق ازيا مەن ەۋرازيا كەڭىس­تىگىندە دامۋدىڭ، دەموكراتيالىق ءورىستىڭ ومىرشەڭ جولىن تاپتى.

ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك قىز­­­­مە­تىنىڭ العاشقى كەزىندە-اق دۇنيە ءجۇ­­زىنىڭ كوڭىلىن اۋدارعان تاعى ءبىر ءىسى – قازاقستاننىڭ əلەمدىك قاۋىم الدىندا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى بولدى. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ قولىندا قالعان يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ مولدىعى جاعىنان ءبىز əلەمدەگى مۇنداي قارۋى بار ءتورتىنشى ەل سانالعان ەدىك. سەمەي پوليگونى، بايقوڭىر عارىش ايلاعى، سارىشاعان قارۋ-جاراق قويماسى سياقتى جەرلەر رەسەي əسكەرلەرىنىڭ بازاسى سانالدى. وسىنداي ارسەنال بىرەۋدىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتە مە، əلدە قازاقستاننىڭ ءوزى ونى əركىمدى قورقىتىپ-ۇركىتۋگە پايدالانا ما دەگەن قاۋىپ əلەمنىڭ ۇلكەن مەملەكەتتەرىنىڭ، əسىرەسە اقش-تىڭ مازاسىن كەتىرگەنى شىندىق. بۇل مəسەلەنى نازارباەۆ اقىلمەن شەشتى. ول قازاقستان جەرىن يادرولىق قارۋسىز تەرريتوريا دەپ جاريالاپ، قارۋدان باس تارتتى. ونى جويۋعا كەلىستى. ول ءۇشىن الدىن الا قا­زاق­ستانعا باسقىنشىلىق əرەكەت جاساماۋ تۋرالى اقش، ۇلىبريتانيا، رە­سەي مەملەكەتتەرىنىڭ كەپىلدىگىن الدى. بۇل تاريحي قۇجاتقا 1994 جىلى 4 جەل­توقساندا وسى ءۇش ەلدىڭ باسشىسى مەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولى قويىلدى. ول كەپىلدىككە سəل كەيىن قىتاي مەن فران­تسيا قوسىلدى. مۇنىڭ الدىندا، 1991 جىلى، كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە ءəلى ساقتالىپ وتىرعان جاعدايدا ن.ءا.نا­زارباەۆ سەمەيدىڭ سىناق پوليگونىن جابۋ جونىندەگى تاريحي قۇجاتقا قول قويعان ەدى. ول بۇل شەشىمىمەن دە ادامزات تاعدىرىنا دەگەن وراسان زور جاۋاپكەرشىلىكتى تۇسى­نەتىن جəنە ونى ورىنداۋ جولىندا باتىل قادامدار جاساي الاتىن كورەگەن قاي­راتكەر ەكەنىن تانىتقان.

تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەل ىشىندە جۇر­گىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ كەرەمەت ءبىر ۇلگىسى – قازاقستان حالقى بىرلىگىنە بايلانىستى ۇستانىمى. تاعدىر بىزگە ۇلان-عايىر جەر بەرىپ، نەگىزگى تۇرعىن حال­قىن از ەتىپ، ونى سىرتتان كەلگەندەر ەسەبىنەن تولتىرىپ، بىرىگىپ كۇن كورۋدى جازعان ەكەن... جەرىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوستار تاعدىرى تəۋەلسىز قازاقستان ورناعاندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولىنا قاراپ قالدى جəنە سول تۇستا نەشە ءتۇرلى كورىپكەلدەردىڭ كوبەيىپ: «كسرو حالقى – كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ كۇشىمەن وتىرعان حالىق. ەندى ولار بىت-شىت بولىپ بولىنەدى» دەگەن سəۋەگەيلىك پىكىرلەر ايتىلا باستاعان ەدى. سونىڭ ءبىر مىسالى سياقتانىپ Əزەربايجان مەن ارمەنيا، رەسەي مەن چەشەنستان اراسىندا شاتاق شىقتى. قازاقستاندا دا «لاد» سىندى قوعامدىق ۇيىمدار شي شىعارا باستادى... وسىنداي جاعدايدا قازاقستان حالقىنىڭ بەرەكەسىن ساقتاپ قالۋ ن.ءا.نازارباەۆ ءۇشىن كۇردەلى ماسەلە بولعانى تۇسىنىكتى. ول ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ەلدەن كەتۋىن دە، تۋىستىق قارىم-قاتى­ناسقا سىزات ءتۇسۋىن دە قالامادى. ءبىز سياق­تى باسقا رەسپۋبليكالاردا ورىن العان ۇلتارالىق قاقتىعىسقا سۇيەنىپ، قازاققا قىر كورسەتكىسى كەلگەندەردىڭ əرقيلى ويلارىنىڭ ىسكە اسۋىنا دا جول بەرمەدى. سول ماقساتپەن قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. ءسويتىپ بۇل پروبلەما كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشىلدى. اس­سامبلەيا دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا باستادى. كوپ ەلدىڭ باسشىلارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى ونى ەتنوستار ۇيلەسىمىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا مودەلى رەتىندە قابىلدادى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسى تاتۋ­لىق تۇجىرىمداماسى بۇكىلəلەمدىك ءدىن وكىلدەرىن جيناپ، مəدەنيەتتەر ارا­سىنداعى كەلىسىم مەن ىزگىلىكتىڭ جولىن ىزدەۋگە جالعاستى. Əلەمدىك جəنە ءدəستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ ەل استاناسىندا وتكەن سەزدەرى وسىعان مۇرىندىق بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ابىرويى مەن داڭقىن دۇنيە جۇزىنە جايدى. ەلباسىنىڭ: «جاراتۋشى – جالعىز، دۇنيە – ورتاق، اسپان استى كەڭ، ەندەشە ءبىز ءبىر اتانىڭ بالاسى، ءبىر انانىڭ پەرزەنتى رەتىندە ءبىر-بىرىمىزبەن بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك... ءتۇرلى دىندەردىڭ عاسىرلار بويى جيناعان مول جاسامپازدىق تəجىريبەسىن پايدالانىپ، قۇداي ءسوزىن بىتىمگەرشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ پəرمەندى قۇرالى رەتىندە پايدالانۋىمىز قاجەت... ءبىز لاڭكەسشىلدىك يدەولوگياسىن تامىرىمەن جويىپ، ىزگىلىكتىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن بۇكىل كۇش-جىگەردى جۇمساۋعا ءتيىسپىز» دەگەن ءسوزى قاشاندا كوكەيكەستى.

الەمدىك ساياساتتاعى ن.نازارباەۆ فەنو­مەنى تۋرالى ايتقان مارگارەت تەت­چەر، كوفي اننان، لي كۋان يۋ، دجوردج بۋش، حۋ تسزين-تاو، جاك شيراك، باراك وباما، دميتري مەدۆەدەۆ، انگەلا مەركەل، دونالد ترامپ، سي تسزينپين، ۆلاديمير پۋتين، رەدجەپ ەردوعان، الەكساندر لۋكاشەنكو، شيمون پەرەس، يلحام اليەۆ، شاۆكات ميرزيوەۆ، سوورونباي جەەنبەكوۆ، پان گي مۋن ت.ب. ساياسي تۇلعالاردىڭ پىكىرى – ءداۋىر مەن دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق باعاسىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل باعانىڭ تۇجىرىمىن دجوردج بۋشتىڭ: «ن.نازارباەۆ بولا­شاقتى الدىن الا بولجاي الادى» دەگەن ءسوزى مەن مارگارەت تەتچەردىڭ: «ن.نا­زارباەۆ قالىپقا سىيمايتىن تۇلعا رەتىندە ەلىن بيىككە جەتكىزۋ ءۇشىن باتىلدىق پەن ساقتىقتىڭ ۇيلەسىمىن تاپتى» دەگەن ويى انىق جەتكىزدى.

ەلباسى ەلدىك ساياسات پەن ۇلتتىق يدەو­لوگيانى دا ءبىر ءسات ۇمىتقان ەمەس. بۇل ورايدا «مəدەني مۇرا»، «حالىق تاريح تولقىنىندا»، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلامالارىن ەرەكشە اتار ەدىك. وسى جانە باسقا دا رۋحاني باعىتتاعى ەلدىك ىزدەنىستەر مەملەكەتتىك «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىن قالىپتاسىرىپ، دامىتتى. تəۋەلسىزدىك العاننان كەيىن-اق ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدا بۇل سالانىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن تۇسىنگەن ەلباسى بەلگىلى ءبىر مəدەني-قوعامدىق مəسەلەلەردى جيناقتاۋعا ءəربىر جىلدى ارنادى. وسى ەلدىك ءىستىڭ نەگىزىندە قازىر əلەمدىك كىتاپحانا مەن قولجازبا قورلارىنان دە­رەك­­تەر الىنىپ، قازاق تاريحىنا قاتىسى بار كوپتومدىق جارىق كوردى.

تəۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جۇرگىزىلگەن تىڭ جۇمىستار نەگىزىندە «بابالار ءسوزى» اتتى 100 تومدىق قازاق فولكلورىنىڭ جيناعى، «Əدەبي جəدىگەرلەر» (20 توم)، Əل-فارابي (10 توم)، شوقان ۋəليحانوۆ (5 توم)، م.Əۋەزوۆ (50 توم)، Ə.مارعۇلان (14 توم) شىعارمالارى، «Əلەمدىك فيلو­سوفيالىق مۇرا»، «Əلەمدىك فولكلوريس­تيكا»، «Əلەمدىك əدەبيەتتانۋ»، «Əلەم­دىك ونەرتانۋ» سياقتى كوپ تومدىق كىتاپتار جاريالاندى. تازا عىلىمي زەرتتەۋلەر قاتارىندا كوپتومدىق «قازاق əدەبيەتىنىڭ تاريحى»، «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى»، «قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى» سياق­تى ەڭبەكتەر باسىلدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى تۇجىرىم­دامالىق ماقالاسى ەلىمىزدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى. اسى­رەسە «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى – بىرەگەي يدەيا دەۋگە بولادى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىنداعى «تۋعان جەر» جوباسى بويىنشا جەرگىلىكتى باس­قارۋ جۇيەسى، زيالى قاۋىم جانە ءبىلىم مەكە­مەلەرى بىرلەسىپ، قىرۋار جۇمىس اتقاردى.

ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان تۋىندايتىن جوبالار دا عالىمدارىمىزدى جاڭا زەرتتەۋلەرگە جۇمىلدىردى. «ارحيۆ-2025» جوباسى، « ۇلى دالانىڭ تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق سەريالىق ەڭبەكتەر ازىرلەپ جاريالاۋ جۇزەگە اسا باستادى. «تۇركى وركەنيەتى» اتتى ىرگەلى عىلىمي جوبا قولعا الىنىپ، ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنىڭ ارقايسىcىنا ارنايى ەنتسيكلوپەديا دايارلاۋ جوسپارلاندى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن لاتىن قا­رىپتى قازاق ءالىپبيىنىڭ كونتسەپتسياسى دا ەلباسى يدەياسىمەن ناقتىلانىپ، جۇيە­لەنگەنىن اتاپ وتكەن ورىندى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى قىزمەتى، باستاماشىل قايراتكەرلىگى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كەڭ تىنىستى ەڭبەگىندە جان-جاقتى كورىنىس تاپقان. مۇندا ەلباسى تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحىن كانوندىق ۇلگىدە جازىپ بەردى دەسەك، اقىلعا سىيىمدى. الەمدىك قوعامداستىقتان لايىقتى ورىن العان مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ەلىمىزدىڭ تاريحىن ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ءوزى ايشىقتاپ جازىپ بەرۋى قازاقستان قوعامىنىڭ جا­سامپاز رۋحىن ايعاقتايدى. ماڭىزى ەرەكشە كىتاپتا ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ماسشتابتاعى مەملەكەتتىك دامۋ ۇدەرىسىن، جاسامپاز تاريحىمىزدىڭ ورەلى ورىستەرىن، ەلدىك ساناعا قۋاتتى سەرپىلىس پەن اسقاق سەنىم اكەلگەن قۇبىلىستاردى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تەك وزىنە ءتان ستيلمەن اسا اسەرلى ماعىنادا بايانداپ بەرە الدى. مۇندا بۇگىنگى عىلىم بيىگىنەن تاريحي قۇبىلىستاردى شىنايى جازۋ ءادىسناماسىنا باعىتتايتىن جانە اسا مول ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر مەن ماتەريالداردى وقىرمانعا جەتكىزەتىن تىڭ ادىستەمە بار. بۇل – جالپىالەمدىك وركەنيەتتىك ۇدەرىستەر ارناسىندا زەردەلەۋدىڭ جاڭا ادىسنامالىق تۇجىرىمداماسى دەۋگە لايىقتى ەڭبەك.

تاريحي بەتبۇرىس پەن بيلىك ترانسفورماتسياسى الدىندا جاريالانعان وسى تولىمدى كىتاپ وتانداستارىمىزدىڭ قولدان تاستامايتىن اسىل دۇنيەسىنە اينالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. الەم تاريحىندا مۇنداي تاجىريبە دە بار. ماسەلەن، ۋينستون چەرچيلل انگليانىڭ ءتورت تومدىق تاريحىن جازىپ شىقتى. شىعىستىڭ ءبىرتۋار قايراتكەرى دجاۆاحارلال نەرۋ «الەم تاريحىنا كوزقاراس» اتتى ەڭبەگىندە ءۇندىستاننىڭ مەملەكەتتىك يدەياسىن تۇجىرىمدادى. جاڭا تۇركيانىڭ نەگىزىن قالاعان مۇستافا كەمال اتاتۇرىك 1927 جىلى رەسپۋبليكالىق حالىق پارتيا­سىنىڭ II كونگرەسىندە 36 ساعات «Nutuk» ء(سوز) اتتى بايانداماسىن وقىپ، تۇرىك ساناسىندا توڭكەرىس جاسادى. كەيىن ول 900 بەتتىك كىتاپ بولىپ شىققان. ونىڭ ناتيجەسى – جاڭا تۇركيا رەسپۋبليكاسى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ – جاي ەل باسشىسى ەمەس، قۇرۋشى، جاسامپاز، كورەگەن تۇلعا. سوندىقتان ءبارى ء«بىرىنشى» جانە «تۇڭعىش» دەگەننەن باستالادى. ەندەشە بۇل ەڭبەك – جاڭا مەملەكەتتى ءوز قولىمەن، ءوز باستاماسىمەن تۇرعىزعان اسا ءىرى تاريحي تۇلعانىڭ ءارى جىلناماسى، ءارى ءداۋىر­ناماسى.

ءبىرتۋار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعا، وتان جانە مەملەكەتتىلىك تاريحىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن جەتىك بىلەتىن ساياسي قايراتكەر، تەرەڭ تامىرلى تۇجىرىمدامالى ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. ەندەشە ونىڭ تاۋەلسىز ەل تاريحىن ءوزى باستاپ بايانداۋى قوعامدىق سانامىزعا وراسان زور وي سالىپ، مەملەكەتىمىزدى رەنەسسانستىق دامۋ ساتىسىنا ودان سايىن ورلەتكەنى ءسوزسىز.

2019 جىلى 19 ناۋرىزدا قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە كوتەرىلدى. بۇل – ساياسي وركەندەۋدىڭ ساباقتاستىعىن، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتى­مىز­دىڭ جۇيەلىلىگىن كورسەتتى. ەلباسى جاڭا پرەزي­دەنتتىككە ۇمىتكەر رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇن­دەرىنەن جانىنان تابىلعان ساياسي سەرىگى، سەنىمدى شاكىرتى، قايراتكەر، ديپلومات، الەمدىك قوعامداستىققا تانىمال تۇلعا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. ەلباسى سەنىمى – ەل سەنىمى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءادىل سايلاۋ دوداسىندا جەڭىسكە جەتتى. ەلباسى مەن جاڭا پرەزيدەنت بىرلىگى، تاندەمى جاڭا قازاقستان قوعامىن ودان ءارى ۇيىستىرا ءتۇستى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تۋا بىتكەن جəنە سيرەك كەزدەسەتىن دارىن. ونى جا­راتقان يە ەڭبەكشىلدىگىمەن شىڭداپ جە­تىلدىرگەن. ومىرگە قۇشتارلىق، ويلى­لىق، باتىلدىق، باستاماشىلدىق – ونىڭ ءəرتۇرلى قىرى. وسىلاردى ول بىلىممەن، ۇلى تۇلعالار تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى كوپ وقۋمەن ۇشتاي ءتۇسىپ، ءوزى وتكەن ءومىر سوقپاعىندا ىزدەنۋمەن تولىقتىرا ءبىلدى. تابيعاتىندا كەمەل كوسەمدىك بار. ول əرقاشان باتىل دا وتكىر، ونىڭ مىسى باسقالاردى باسىپ جۇرەدى. قازاق وسىنداي ادامدى «ارۋاقتى» دەيدى.

قازاقستان ءۇشىن بۇگىنگى الەمدەگى، وڭىر­دەگى، ەلدەگى بەرەكە-بىرلىكتىڭ تۇعىرى، قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى – ەلباسىنىڭ اتى مەن زاتى، مۇراسى مەن مۇراتى بولاتىنى دا سوندىقتان. ۇلتتىڭ باعىنا بىتكەن ءبىرتۋار تۇلعاعا ۇزاق عۇمىر، بەينەتتىڭ زەينەتىن كورۋدى تىلەدىك.

 

سەرىك قيراباەۆ،

اكادەميك

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار