رۋحانيات • 26 ماۋسىم، 2020

تاميلا

340 رەت كورسەتىلدى

زامانىندا اتاقتى سكۋلپ­تور مي­كەلاند­جەلو بۋونارروتي مەن لەوناردو دا ۆينچي «سانتا ماريا دەل فورە» سوبورىنىڭ الدىندا جاتقان ۇلكەن ءمارمار تاسقا تالاسىپ قالىپتى. جاس مي­كەل ەگدە تارتىپ قالعان لەونىڭ قارت­تىعىن سىناپ: «بۇل تاستى قايتپەكسىز؟ سۋرەتشىگە اقىل، مۇسىنشىگە بۇلشىق ەت كەرەك دەگەن ءوزىڭىز ەمەس پە ەدىڭىز؟» دەپتى. سوندا ءالى بويىنان كۇش-قايراتى قايت­پاعاندىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن لەو­ناردو قاسىندا تۇرعان شاكىرتى ءسالايدىڭ قولىنداعى جۋان تەمىر ارماتۋرانى ج ۇلىپ الىپ، ونى جالاڭ قولىمەن مايىستىرىپ، دوعا بولىپ قالعان تەمىردى «مىقتى بولساڭ قايتا تۇزەت» دەگەن يشارامەن ميكەلاندجەلونىڭ الدىنا لاقتىرا سالىپتى. سويتسە، ءور كوكىرەك ميكەلاندجەلو دا سوزدەن جەڭىلمەي: ء«سىزدىڭ قاتە­لىكتەرىڭىزدى مەنىڭ تۇزەتىپ جۇرۋگە ۋاقىتىم جوق» دەپ كەتىپ قالسا كەرەك. ونىسى لەوناردونىڭ ميلانداعى «اتتىلى سفورتسانى» اياقتاماي كەتىپ قالعاندىعىن ايتىپ تۇرعان سياقتى. ماسەلە وندا ەمەس، ماسەلە، سول ەكى الىپ­تى ايقاستىرعان قىمبات ءمارمار كەيىن ميكيلاندجەلوعا تيەسىلى شىعىپ، بولا­شاق «داۆيد ءمۇسىنى» بولىپ تاريحتا قالادى.

 

تاميلانىڭ تاڭعاجايىپ ونە­رىنە تاڭىرقاپ وتىرىپ وسى ءبىر وقيعانى قايتا ەسىمىزگە تۇسىردىك. سانامىزدىڭ ساحناسى تارلىعىنان شىعار، ءمۇسىن ونەرى دەسە مۇلگىگەن قالپى ەۋروپاعا قاراپ ەسىنەي سالاتىن ادەتىمىز ەمەس پە! ايت­پەسە ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ تەرەڭدەگى تاريحىن تاسقا قاشاپ، بيىك-بيىك بىتىكتەرگە جورىق جىرلارىمىزدى داپتەرلەگەن، باتىر بابالارىمىزدىڭ بالبال مۇسىندەرىن بايتاق ساحاراعا وسىدان مىڭداعان جىلدار بۇرىن ورناتىپ كەتكەن ءوزىمىزدىڭ ءور بابالارىمىز ەمەس پە ەدى!..

تاميلا سول ءورشىل رۋح پەن ازات سانادان تۋعان دارا دارىن دەر ەدىك. تاميلاسى كىم دەپ تاعاتسىزدانا باستاعان بولارسىزدار، ءبارىن رەت-رەتىمەن باياندايىق.

تاميلا ماماتوۆا – الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى قىرعىز اعايىننىڭ قارشاداي عانا ءبادىزشى بەگىمى. ۇلى تۇلعالاردىڭ اسقاق مۇسىندەرىن قۇمنان قۇيىپ، تۇعىرعا كوتەرىپ جۇرگەن تاڭعاجايىپ تالانت.

بۇل جاڭا ەسىممەن ويدا-جوقتا ۇشى­راستىق. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بەتىن جۇگىرتىپ جاتىپ بەلگىلى پۋبليتسيست باۋىر­جان ومار ۇلىنىڭ پاراقشاسىندا جارق ەتە قالعان ەرەكشە تۋىندىعا ەلەڭ ەتە قالدىق. «الا-توودوي ايتماتوۆ» دەپ باستالعان جازبانى اشىپ وقىماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. «بۇل – قازاقتار كوپ ايتا­تىن ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى – شوڭ شىڭعىستىڭ الىپ ءمۇسىنى. اۆتو­رى – جاس شاماسى ءبىزدىڭ بالامىز قارايلاس قىرعىزدىڭ ءبىر تۇتام عانا كىشكەنە قىزى تاميلا ماماتوۆا. ساز بالشىقتى يلەپ، قۇمدا ويناپ وسكەن كəدىمگى ايىلدىڭ پەرزەنتى. قالامگەردىڭ قۇرىشتاي قۇيماسىن ءبىر جىل بويى تەر توگىپ، ەرىنبەي-جالىقپاي جاساپ شىققان كورىنەدى. تالانتى تەلەگەي تەڭىز، تابيعاتى بولەك تاميلانىڭ وسى دۇنيەسى تۋرالى مالىمەتتەر بۇگىندە الەۋ­مەتتىڭ جەلىنىڭ كەمەرىنەن اسىپ-توگىلىپ جاتىر... ءمىنسىز ءمۇسىن، تەرەڭ تالعام، ەرەن ەڭبەك... تاۋ تۇلعالى تۋىندىنىڭ كىشكەنە قىزدىڭ قولىنان شىققانىنا تاڭ- عالاسىڭ. قازاقشا ايتقاندا، بولايىن دەپ تۇرعان بالا!».

بۇل جازبانىڭ ەرەكشە ايتار تۇ­سى، ايتماتوۆ كوكەمىزدىڭ الگى الىپ ەسكەرتكىشى ي.رەپين اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ بەينەلەۋ ونەرى، ءمۇسىن جانە ارحيتەكتۋرا ينستيتۋتىن 2018 جىلى بىتىرگەن ءمۇسىنشى قىزدىڭ ديپلوم جۇمىسى عانا ەكەن. ءسوزىنىڭ سوڭىن اعامىز «ال ءبىز قازىر قانداي ديپلومداردى قورعاتىپ ءجۇرمىز؟» دەپ ءتۇيىپتى! راس-اۋ!

تاميلانىڭ ىجداھاتتى ەڭبەگى مەن ىقىلاستى تىلەگى ونى وسىنداي بيىك دارە­جەگە كوتەرگەنى قۋانتادى. نە كەرەك، قۇمنان قۇبىلىس تۋدىرىپ قايتالانباس تاريحي تۇلعالاردى سازدان سومداپ جاتقان بىرتۋعان اعايىندارىمىزدىڭ ايبىنى اسىپ-اق تۇر.

ەندى ەسكەرتكىشتىڭ قالاي دۇ­نيە­گە كەلگەنىن قىسقاشا بايانداپ وتكىمىز كەلەدى. تاميلا جاس كۇنىنەن كلاسسيك جازۋشىنىڭ شىنايى بولمىسىن ەسكەرتكىشتە ەرەكشە كورسەتۋدى ارماندايدى ەكەن. «ەكىنشى ماماندىق الۋىم ءۇشىن ديپلوم قورعاپ، جازۋشىنىڭ جاس كۇنىندەگى كەلبەتىن سومداۋعا تىرىستىم. باسىندا كەمەڭگەر تۇلعانىڭ ەگدە تارتقان تۇلعاسىن مۇسىندەگىم كەلگەن، وعان ۇستاز­دارىم جازۋشىنىڭ جالىن اتقان جاستىق شاعىن سومداۋدى تاپسىردى. اۋىلىما كەلە سالىپ، كىتاپحاناعا تارتتىم. قالامگەر زەرتحاناسىنا ۇڭىلە ءجۇرىپ العاشقى كەسكىندەردى ويلاستىردىم، ءتۇرلى ەسكيزدەر سىزدىم، پورترەتتەرگە ءۇڭىلدىم، قايتكەن كۇندە قولىمدى جۇرگىزۋگە تالپىندىم. نەشە كۇن وتكەندە تاۋەكەلگە بەل بايلاپ، قاڭقانىڭ العاشقى ارماتۋرالارىن دانەكەرلەي باستادىم»، دەيدى سكۋلپتور سۇلۋ.

كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى، جەتكىزەر ويدىڭ شەشىمى شەبەر شىققان تۋىندىنى اۆتور ءالى دە دامىتا تۇسەتىن سياقتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ساز بالشىقتان جاسالعان بۇل جۇمىس ءالى مودەل عانا دەۋگە بولادى. بۇدان سوڭ وسى ءمۇسىننىڭ قالىبى جاسالىپ، باسقا مەتالعا نەمەسە تاسقا كوشىرىلۋى كەرەك ەكەن. ءمۇسىنشى ماماتوۆا بۇدان بولەك، بولاشاقتا جازۋشى ءمۇسىنىن قولادان دا قۇيۋدى ارماندايتىنىن ايتادى. الايدا قولاعا كەتەتىن قوماقتى قاراجاتقا دەمەۋشىلەر تابىلماي جاتقان سىڭايلى. تالانتتى تۇسايتىن وسىنداي تيىن-تەبەن عوي، دەسەك تە ونىڭ قيال قاناتى قايىرىلماسا ەكەن دەيمىز. ايتماتوۆ فەنومەنىن ەرەكشە باعالايتىن سانكت-پەتەر­بۋرگ جۇرتى الگى ديپلومدى قورعاۋ كەزىندە اتالعان ءمۇسىننىڭ بيىكتىگى مەن كولەمىنە قاتتى تاڭعالعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. اياداي عانا شەبەرحانادان الىپ ءمۇسىندى الىپ شىققان ارۋعا شىن ونەردە شەكارا بولمايتىنىن مويىنداي بىلەتىن رەسەيلىكتەر زور ىقىلاس تانىتىپتى.

«ەي، قارا تاس! مەنىڭ سەنى قالاي سۇيەتى­نىمدى سەزسەڭ عوي! سەنەن قيالىمداعى كەز كەلگەن ءمۇسىندى قاشاپ الار ەدىم! سەنى قايىرىمسىز دەيتىندەردىڭ وزدەرى قاتتى!» دەپ تەبىرەنىپتى تاميلا تالانت. ونىڭ ورەسى بيىك ونەرى مەن تاڭعاجايىپ تالانتىنا ءبىز دە البەتتە باس يەمىز. باعاناعى اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتقان «سۋرەتشىگە اقىل، مۇسىنشىگە بۇلشىق ەت كەرەك» دەگەن ءسوز دە تاميلانىڭ تاس مۇسىن­دەرىنىڭ الدىندا الاسارىپ بارا جاتقانداي.

 * * *

ايتەۋىر اڭگىمەمىزدى كلاسسيك جازۋشى شىڭعىس تورەقۇل ۇلىنان باستادىق قوي، سول قارىمدى قالامگەر اتامىز ءبىر سۇحباتىندا ۇنەمى وزىمەن بىرگە الىپ جۇرەتىن ەكى جادىگەرى بارىن ايتىپتى. ونىڭ ءبىرى ايگىلى «ماناس» جىرى بولسا، ەكىنشىسى وزىنە ۇستاز تۇتقان ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى ەكەن.

ءبىزدىڭ تاميلا قارىنداسىمىز دا سول جازۋشى اتاسى جانىنان تاستاماي كەتكەن ۇلى حاكىم، كەمەڭگەر تۇلعا اباي بولمىسىن ءوز شىعارماشىلىعىنا وزەك ەتسە قانداي جاراسىمدى بولار ەدى. ارينە بۇل ىسكە ەل بي­لى­گىن­دەگى قىزمەتشىلەر قىرىن قارامايدى دەپ ويلايمىز. بىزدەگى ءبىر-بىرىنەن اينىماي مۇلگىگەن مۇسىندەردى كورگەندە «تاميلانىڭ شىڭعىسىنداي ەسكەرتكىش ابايى­مىزدا دا بولسا» دەپ ارمانداپ قالعانىمىز جاسىرىن ەمەس. حا­كىمنىڭ اسقاق تۇلعاسىن شابلوننان شىعارىپ، ەركىن سومدايتىن تاميلاعا تاپسىرىس بەرسەك تالايدىڭ كوكەيىندەگى اباي الاتاۋدىڭ ارعى قاقپاسىنان الشاڭداي كىرەتىنىنە كۇمانىمىز جوق. بيىل ادامزاتتىڭ الىپ ويشىلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا تاميلا تالانت تاماشا تارتۋ جاساسا، وعان ۇكىمەتىمىز ۇركە قاراماسا، نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە!..

 

سوڭعى جاڭالىقتار

سال-سەرىنىڭ سوڭى

قازاقستان • كەشە

GGG – CANELO: ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن...

كاسىپقوي بوكس • كەشە

الاش ارداقتىسىن تۇركى الەمى ۇلىقتادى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

ءبىزدىڭ سايىن

ادەبيەت • كەشە

ماعجاننىڭ قاراسوزدەرى

ادەبيەت • كەشە

ساف اۋاداعى سەرۋەن

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار