بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە بىرقاتار ماسەلەلەر قولعا الىنعانىمەن, ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ىسىندە شەشىمىن تاپپاعان ءتۇيىن ءالى دە جەتكىلىكتى. ايتالىق 2019 جىلدىڭ ورتا شەنىندە Nonەws ۆەب-سايتىندا Numbeo ستاتيستيكاسىنا سايكەس قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىنە قاتىستى الەم ەلدەرىنىڭ رەيتينگى جاريالاندى. وسى رەيتينگتە قازاقستان الەمدەگى 109 ەلدىڭ ىشىندە 25-ورىندى قاناعات تۇتىپتى. بۇل ەلىمىزدە تومەن ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ەلىمىزدەگى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر ءوز قىزمەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە ەكولوگيالىق تالاپتار مەن زاڭدىلىقتاردى ورىنداۋعا ەنجارلىق تانىتىپ كەلگەنىن دايەكتەيدى. مۇنداي جاعىمسىز جايت ءوز كەزەگىندە اتالعان ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ تومەن دەڭگەيىنە اكەلىپ سوقتىرعان.
سونىمەن بىرگە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قازىرگى قولدانىستاعى ەكولوگيالىق كودەكستىڭ سولقىلداقتىعى دا ىقپال ەتكەنى بايقالادى. ەكولوگ-مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلدىڭ باستى ەكولوگيالىق قۇجاتى ءبىر عانا ء«وزىن-ءوزى باقىلاۋ» جانە «قالدىق قارجىلاندىرۋ» قاعيداتتارىنا نەگىزدەلىپ كەلدى.
وسى جىلدار ىشىندە اتالعان كودەكسكە «اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ماقساتىندا» 64 رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلگەنى دە ەلىمىزدەگى زياندى قالدىقتار شىعاراتىن ءىرى كاسىپورىن يەلەرىنىڭ اياقتارىن الشاڭ باسۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزدى. ونىڭ باسىم بولىگى 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا جاسالعان ەكەن.
بەس جىل بۇرىن كاسىپكەرلىك كودەكسى قابىلدانعان كەزدە دە ەكولوگيالىق باقىلاۋ تالاپتارى ەداۋىر تومەندەتىلگەن. ءسويتىپ الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق ماڭىزى جوعارى شارالار سۋبەكتىگە بارماي-اق ءبىر عانا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋلار جۇرگىزۋمەن اۋىستىرىلعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كاسىپكەرلەرگە سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇل مەن ارىز مولشەرىن ەداۋىر مولشەردە تومەندەتۋ ماسەلەسى قايتا قارالعان. بۇعان قوسا ايىپپۇل تولەۋگە جاتاتىن لاستاۋشى زاتتار ءتىزىلىمى دە قىسقارتىلدى. وسىلايشا, ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا» بولماعان سوڭ ەلىمىزدەگى اۋانى لاستاۋشى كاسىپورىن يەلەرى ەكولوگيالىق تالاپتاردى بەلدەن باسۋدى ادەتىنە اينالدىردى. اتالعان كەرەعار كورىنىستىڭ ەلىمىزدىڭ جەتەكشى يندۋستريالى ايماعى اقتوبەگە قاتىسى جونىندە وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قوجىقوۆ جەتكىزدى.
– بۇدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن, ياعني 2008-2009 جىلدارى تەك اقتوبە وبلىسى بويىنشا قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن جينالعان تولەمدەر سوماسىنىڭ كولەمى شامامەن 20 ملرد تەڭگەگە جاقىنداپ قالاتىن-دى. ايتسە دە 2019 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن ايىپپۇلدار مەن تولەمدەر مولشەرى ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەپ, نەبارى 9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. مۇنى تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ەكولوگيالىق تالاپتارعا نەمقۇرايدى قاراۋىنىڭ سالدارى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز, – دەدى ول.
ارينە, مۇنداي جاعداي وڭىردەگى ءىرى كاسىپورىنداردا قورشاعان ورتاعا ەميسسيانى ازايتۋ جانە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى مۇلدەم جۇرگىزىلمەگەن دەگەندى بىلدىرمەيدى. وبلىستاعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى 2001 جىلدىڭ وزىندە كوممەرتسيالىق ونىمدەرگە ارنالعان شيكىزات ءوندىرۋدىڭ تىڭ تەحنولوگياسىن ەنگىزگەن ەدى. وسىلايشا مونوحروميت تۇنباسىن شلامدى توعاندارعا ورنالاستىرۋدى ءتورت ەسە ازايتۋعا جول اشىلدى. سونىمەن بىرگە التى ۆالەنتتىك ۋلى حروم قۇرامى التى ەسەگە دەيىن تومەندەتىلدى. ءارى اتموسفەرالىق اۋاعا كانتسەروگەندى قوسىلىستار مەن كالتسي حرومدارى شىعارىلۋىن بولدىرماۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى جاسالدى. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ ىرگەلى كاسىپورىن ISO14001 تالاپتارىنا سايكەستىك سەرتيفيكاتىنا قول جەتكىزدى.
مۇنداي وڭ مىسالدى ءدوڭ تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنا قاتىستى ايتۋعا دا بولادى. مۇندا ارتىق جانە قۋىس جىنىستاردى پايدالانىلعان كارەرلەرگە ورنالاستىرۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. ونىڭ كومەگىمەن قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى ەداۋىر كولەمدە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋدى. سونداي-اق وڭىردە «جاسىل ەكونوميكانى» ورنىقتىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى ەكولوگيالىق احۋالدى ساۋىقتىرۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قاراستىرىلعان. ونى ءوڭىر جاڭاشىلدارى يتاليالىق ينۆەستورلارمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋدا. بىلتىر قارعالى اۋدانىندا قۋاتى 48 مەگاۆاتتىق جەل-ەلەكتر بەكەتىنىڭ العاشقى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى.
ايتسە دە جوعارىدا ايتىلعانداي, وڭىردەگى ساۋساقپەن سانارلىقتاي كاسىپورىنداردىڭ ەكولوگيالىق ءنورماتيۆتى تولىق جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قاپىسىز قادام-قيمىلى جۇزدەگەن ءىرى جانە ورتاشا كاسىپورىن شوعىرىندا ازدىق ەتەتىنى دە ايان. سول سەبەپتى اقتوبە وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ويتكەنى ءوڭىر اۋماعىندا اۋانى لاستاۋشى زياندى زاتتار كولەمى جىلدان-جىلعا وسۋدە. بۇل تۇرعىدا اقتوبە وڭىرلەر اراسىندا ءتورتىنشى ورىندا تۇر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا ورىن العان ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا باسا نازار اۋدارعان بولاتىن. ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدەگى باستى تەتىكتەردىڭ ءبىرى – قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن فاكتورلاردى بارىنشا تومەندەتۋ. وڭىردە ءىستىڭ وسى تۇسى ەكى اياعىن تەڭ باسا الماي تۇر دەۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدا سوڭعى جىلدارى زاڭدى تۇلعالار ءوز قادامدارىن قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن پايدامەن ولشەپ جۇرگەندەرى وكىنىشتى-اق.
ەكولوگيالىق قارىم-قاتىناستاردى تۇنىعى لايلانباعان قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن تولەگەن ءىرى كولەمدەگى ايىپپۇل اقشاسىمەن ولشەۋگە مۇلدەم بولمايدى. اقيقاتىن ايتقاندا, قورشاعان ورتا اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەندەي – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بايلىعى. بەينەلەپ ايتقاندا, بۇل – ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى. ماسەلەن, سوڭعى كەزدە مەديتسينا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قارجىلاندىرۋ كولەمىن كوتەرۋ قاجەتتىگى جونىندە ءجيى ايتىلا باستادى. دۇرىس-اق, بۇل – قۇپتاۋعا دا, قولداۋعا دا تۇرارلىق ماسەلە. سونىمەن بىرگە بۇرىن بولماعان اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ وسۋىنە قانداي قۇبىلىستاردىڭ اسەر ەتكەنى ۇدايى نازاردا تۇرسا, ۇتىلماس ەدىك. ياعني ەكولوگ-عالىمدار اۋرۋدىڭ 30 پايىزى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىمەن بايلانىستى بولاتىنىن مالىمدەپ وتىرعان جاعدايدا, ايتىلعان جايتتىڭ وزەكتىلىگى تەرەڭدەي تۇسپەك. بۇگىندە ەل ازاماتتارى پارلامەنتتە تالقىلاۋ ساتىسىندا جاتقان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى.
– مۇندا اتموسفەرالىق اۋاعا جىبەرىلگەن زياندى زاتتار مەن قالدىقتاردى بارىنشا تومەندەتۋ ءۇشىن ەڭ وزىق تەحنولوگيانى قولدانعان وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇتقالارى قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىندا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات الا الماعان كاسىپورىندار ءۇشىن تولەمدەردىڭ ەداۋىر ءوسۋى بەلگىلەنگەن. سونداي-اق ەكولوگيا سالاسىندا ورىن العان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىنداعى ءمۇنداي وزگەرىستەر ەلىمىزدەگى بىرقاتار الپاۋىت كاسىپورىن يەلەرىنە ۇناماۋى مۇمكىن. سوندىقتان ولار بۇل كودەكستىڭ قابىلدانباۋىنا مۇددەلى بولۋى عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن جاڭا كودەكس ەلىمىزدەگى كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەمانى رەتتەۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزە الاتىنىنا سەنىمىمىز مول, – دەيدى اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قوجىقوۆ.
شىن مانىندە, جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس ەلىمىزدەگى قورشاعان ورتانى لاستايتىن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋگە ىقپالىن تيگىزىپ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەتىن بولسا, ەل-جۇرتتىڭ تىلەگى قابىل بولعانى ەمەس پە؟!
اقتوبە
