«تۇمانباي تاۋى»

بوز توپىراققا تامىرىن جايعان توقسان ءتۇتىننىڭ تۋمىسى بولەك. كەشەگى سەرىلەر مەن سۇلەيلەردىڭ سۇرلەۋىمەن كوش ىلگەرى. دالاسى ءشولدى بولسا دا, بالاسى ونەرلى. امسە, بۇل بابادان كەلە جاتقان باعىت. اقساقالداردىڭ دا ايتاتىنى وسى. قۇم-قيىرشىق تاستان ءۇيىلىپ قالعان, دوڭگەلەنە بىتكەن بۇل زور ءدوڭدى تۇرعىندار تۇمانباي تاۋى دەسەدى. كۇن قىزارىپ, ۇياسىنا كىرگەن ساتتەن باستاپ, اۋىل اسپانىندا تۇمانباي جىرلارى قالىقتايدى. جىگىتتەر مەن قىزدار جاتتاعاندارىن جارىسا وقىپ, مولداعاليەۆشە سويلەيدى. تۇمانبايشا ءبىر-بىرىنە مۇڭىن شاعىپ, سىرىن اقتارادى.

انتەك جاڭعىرعان داۋىسقا كۇزەتشى يت­تەردىڭ بەيبەرەكەت ءۇرۋىن قويعالى قاشان؟! قاسقىر مەن ءشيبورى شوشىنىپ قالعانداي, اۋىل شەكاراسىنان بەرى اتتاپ باسپايدى. قۇستاردىڭ دا قيقۋى سول مەزەتتە سايابىرسيدى. قوراداعى سۇزەگەندەردىڭ قۇلاعى ۇيرەنگەندەي قۇمىعا جەتكەن دىبىسقا ەلىتىپ, كۇيىس قايىرۋعا كۇيى بولماي نارشا شوگەدى. ءاي, جىر پىراعىنىڭ قاسيەتى-اي دەيسىڭ مۇندايدا! قاشان كورسەڭ باياعىشا اۋىل جۇرتى بەيقام. اتا-انالار ق ۇلىندارىنىڭ قىزىق قۋىپ, تۇمانباي تاۋىن تورۋىلداپ جۇرگەنىن قۇمالاقسىز بولجاپ, قاقپانى ق ۇلىپسىز قالدىرادى. اسىلىندە باسقا باراتىن بەل قايسى؟ جەر قۇرساعىن جارىپ شىققان جۋسان مەن باتتاۋىق كىمگە سايا بولماق؟ شال-شاۋقاندار ء«شول دالانىڭ حانشايىمى» سانايتىن قيسىق قاناتتى شىرىش قىتىعىنا تيەدى. كولەڭكەلى اعاش-تەرەك وسپەگەلى قاي ۋاق؟! ونى ويلاپ ەشكىم دە باس اۋىرتىپ جاتقان جوق. ايتەۋىر تۇمانباي تاۋىنىڭ بارىنا شۇكىر دەسىپ, جوعالعان بالالارىن سول ماڭنان تاۋىپ جاتادى.

بۇل ۇيىلگەن قۇمنىڭ اقىن ەسىمىن قا­لاي ارقالاعانىنىڭ ءوزى قىزىق. ءبىر سوز­بەن ايتقاندا, كوزىن اشقالى قويدىڭ سوڭى­نان ىلەسكەن شوپان تۇماشتىڭ, بەرتىندە كوركەمسوزدىڭ كوكەسى اتانعان اقىن تۇماش­تىڭ تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. عۇ­مىرىندا قىزعا ءسوز ايتىپ كورمەگەن جىگىت­تىڭ عاشىقتىق سەزىمى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ «قوش, كوكتەم» اتتى جىر جيناعىمەن قا­تار ءبۇر جارىپتى. قولىنا شايىردىڭ تاڭ­دامالى ولەڭدەرى تۇسكەن ساتتە قىرىققا تا­قاعان شوپاننىڭ ماحابباتى ويانادى عوي, شىركىن! جۇرەكتىڭ جاسى ون سەگىز ەكەنىن كىم بىلگەن؟!

مۇنىڭ ءبارى و باستا كورشىنىڭ قىزى وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن كەزدەن باستالعان. قالانىڭ قىزۋ تىرشىلىگىنە ارالاسقان جاننىڭ تالعامى باسقا بولۋى زاڭدىلىق. اربىردەن سوڭ اكەسىندەي ادامدى قايتسىن؟ شوپاننىڭ سەرىگى بولعانشا شوپىردىڭ كولىگىندە وتىرعان مىڭ ەسە ارتىق دەسەتىن قالجاق جەڭگەيلەرىمىزدىڭ ۇرانى دا كوز بايلاپ تۇر. ءسويتىپ تۇماش سۇلۋعا سەزىمىن جەتكىزۋدىڭ ءجونىن تاپپاي جۇرىسىنەن جاڭىلادى. باقتاشىلىقتان باس تارتادى. ءوزى تۋعان پەرزەنتىندەي جاقسى كورىپ, كۇتىپ-باپتاعان جاراۋ جىلقىسىنا مىنۋگە دە زاۋقى سوقپايدى. اشەيىندە قولى قالت ەتسە زاۋلاي جونەلەتىن. ءىشى قۇساعا تو­لىپ, ۇيىنەن ەكى ەلى اتتاپ باسپايدى. بول­ماستى كوكسەگەنىنە جولداس-جوراسى وكپەلى. اۋىل جۇرتى دا ونى ويلاپ, ءبىراز ابىگەرگە سالىنادى. الايدا تۇماش جان جاراسىن تۇمانباي اقىننىڭ جىرىمەن جازىپ جۇرەدى.

ءبىر كۇنى كەشتە اۋلاسىن سىپىرىپ جۇرگەن كۇلتاي بوگدە داۋىستى ەستىگەندە ەلەڭ ەتە قا­­لادى. قوڭىر ءۇن قۇلاعىنا مايداي جاقسا كەرەك.

سۇيەدى ەكەم, سۇيەدى ەكەم سەنى مەن,

ارتىق كورىپ كوكتەمىنىڭ لەبىنەن.

سەن تۋرالى جىرلايدى ەكەن قۇس بىتكەن,

ماحابباتتى الىپ ۇشىپ كوگىمەن.

جەڭىل عانا سەنىڭ اياق باسقانىڭ,

ۇقسامايدى جۇرىسىنە باسقانىڭ.

سەنىڭ جايلاپ ءۇن شىعارماي كۇلگەنىڭ,

ۇقسامايدى كۇلكىسىنە باسقانىڭ.

 مىنە, عاجاپ! ءوزىنىڭ ەڭ سۇيىكتى اقىنىنىڭ ەڭ كەرەمەت ولەڭىنىڭ ءبىرىن سىرتتا بىرەۋ تامىلجىتىپ ايتۋدا. شىداي الماي سىپىرعىشىن تاستاي سالا سوڭعى شۋماقتارىنا قوسىلا كەتەدى.

سەن ءوزىڭسىڭ, سەن سەزىمسىڭ مەندەگى,

كۇمبىرلەتىپ جىبەرەتىن كەۋدەنى.

دومبىرانىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ,

شەرتپەگەنىڭ, تارتپاعانىڭ ءجون بە ەدى؟

نە كەرەك, قىز تامسانعان قوڭىر ءۇننىڭ يەسى بەلگىلى شوپان بولىپ شىعادى. بۇل قىلىعىنا قىزارا بورتكەن كۇلتاي قايتسىن, ساسقانىنان ۇيىنە قاشا جونەلەدى. تۇماش مۇنداي جاعدايعا تاپ بولارىن اڭداماعانى انىق. توسىلىپ قالىپ, توقتاتۋعا وقتالادى. ايتكەنمەن, قىز قىمسىنىپ تىسقا شىقپاي, اپتا بويى كوزىنە تۇسپەي جۇرەدى.

كۇلتايدىڭ بۇل اسەرلى ولەڭگە قىزىعا­تىنداي-اق بار. سەبەبى ديپلومدىق جۇمىسىن وسى تۋىندىنىڭ اياسىندا جازعان بولاتىن. تاقىرىبى دا ۇيلەسىپ تۇر. «شاقىرادى جاز مەنى». جازدى اڭساپ اۋىلعا جەتكەندە, الدىنان جۇرەگىنىڭ جارتىسى شىعاتىنىن ەكى ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىرمەگەن بولار. جاسى­نان ادەبيەت ساباعىن ءسۇيىپ تىندايتىن جەت­كىنشەكتىڭ ولەڭ دەگەندە شىعار جانى بولەك. اسىرەسە قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنىن, كلاسسيك تۇمانباي مولداعاليەۆتى جاستانىپ وقيدى. ءتىپتى وسكەندە اقىن جىگىتكە تۇرمىسقا شىعامىن دەپ تە ارمانداعان. بۇل ونىڭ «مازاسىز ماحاببات», «كوكتەم», «قىز ساعىنىشى», «جاڭبىر» سەكىلدى جىرلارىنان تۋعان بالاڭ ويىنىڭ ءبىرى. كەيىنىرەك سول بويا­ماسىز قيالى ەسىنە تۇسكەندە, ەرىكسىز ك ۇلىپ جىبەرەتىن. سول ءۇشىن دوستارىمەن دە تالاي رەت داۋلاسقان. تۇمانبايدىڭ ولەڭىن جاتقا بىلمەيتىن جانكۇيەرلەرىن بىرنەشە مارتە بەتىن قايتارادى. قۇربىلارى ونى سول سەبەپتى دە سوگىپ, جازعىراتىن. مۇنىسى قاتارلاستارىنا اقىنعا دەگەن, ولەڭگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وسىلاي كورسەتۋگە تىرىسقانى ەدى.

تۇماشتىڭ كەۋدەسىنە ءبىر ءۇمىت ۇيالاعانداي بولدى. قوراسىن كولبەي ورنالاسقان كور­شى تەرەزەسىن اينالشىقتاپ, سارىدەن سام جامىراعانشا كۇنۇزاق جىر وقيدى. جۇي­رىگىنە ءشوپ سالىپ جاتىپ, جۇرەگىن جاۋ­لا­عان ارۋدىڭ اتىن اتاپ, ءان ايتاتىنى دا بار. بىرەسە بالاشا شاتتانىپ, بىرەسە ماج­نۇنشە كۇرسىنەدى. كەيدە وعان اينەكتىڭ ءبىر بۇرىشىنان  ىنتىقتىرعان مويىل كوزدەر تاعاتسىز تاعى دا ايتا ءتۇسشى دەگەندەي بولىپ كورىنەتىن.

قوڭىرقاي كۇزدىڭ اسپانى,

بۇركەندى بۇلتتى قاپ-قارا.

ناجاعاي ويناي باستادى –

ماڭايدا, الىس جاقتا دا.

جاسىل وت كوكتە جارقىلداپ,

جىلاتا بەردى كۇز كۇنىن.

اۋىلدا مالشى جاقىنداپ,

اتىنىڭ تارتتى تىزگىنىن.

تولاستار ەمەس ال مۇندا,

باستالعان جاڭبىر باعانا,

ماڭدايىن توسىپ جاڭبىرعا

شوپان دوس ءجۇر-اۋ دالادا, – دەپ «كۇزگى جاڭبىردى» تەبىرەنىپ وقىعاندا, پەرىشتە قىز تەرەزە پەردەسىن تۇرە قارايتىن. اسىلى بۇل شۋماقتار جىگىت ءومىربايانىنىڭ جىرداعى سۋرەتى سياقتى كورىنەتىن وعان.

بىردە تۇماش قالاعا تۇمانباي مولداعا­ليەۆتىڭ قالعان كىتاپتارىن ساتىپ الۋعا ساپارلايدى. المالى قالانىڭ شىرايىنا ءتانتى بولىپ, اعايىن-تۋىستارىنىڭ ۇيىندە ءبىر اپتا جاتىپ قالسا كەرەك. كۇلتاي شىداي الماي اۋىلدىڭ كىشكەنتاي بۇزىقتارىنان قايدا جۇرگەنىن سۇراپ, جاقتاۋعا ەسىمىن ويىپ جازادى. ونى كەلگەننەن كەيىن تاتتىگە ساتىلعان بۇلدىرشىندەر ايتىپ بەرەدى-ءمىس. سودان ءارى ءىنىسىن سىلتاۋراتىپ ەكەۋى وڭاشا جولىعىپ تۇرادى. ەسسىز عاشىق تۇماش كۇل­تايعا ۇزىن جولدىڭ ارعى بەتىندەگى ۇلكەن توبەنى اينالا ولەڭ وقيدى. اينالا تىنىشتالىپ, اي ماناۋراعاندا سول ماڭدا كەزدەسەدى. قىزىعى, كۇن نايزا بويى كوتەرىلگەنشە ءشول دالانى ولەڭمەن سۋسىنداتاتىن بولعان. تاۋ كورمەگەن اۋىل جۇرتى قوس عاشىقتى تا­بىس­تىرعان اقىننىڭ قۇرمەتىنە قۇمىقتى «تۇمان­باي تاۋى» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. بو­لا­شاق ۇرپاق قاۋجالار جىردىڭ قامباسى ساناسا كەرەك.

وسى كۇنى قاريالارمىز: «جاس كەزىمىزدە تۇمانبايدىڭ ءبىر ولەڭىن ارناپ اپالارىڭدى الىپ قاشقانبىز», دەپ كوسىلە سويلەيتىن ادە­تى. راس, وتىرىگىن اجەمىزدەن سۇراساق باس يزە­گەننەن باسقا ەشتەڭە دەمەيدى. ال نەمە­رە­لەرىنىڭ العىرلىعىن قانشا تۋىندىسىن جاتقا بىلەتىنىمەن سىناپ, كەلەشەگىنە با­عىت-باعدار بەرەدى. جيىندا نە داستارقان باسىندا: «انا شالدىڭ بالاسى 300 جىرىن جاڭىلماي جاتقا سوعادى ەكەن», ء«بىزدىڭ بالا 2 پوەماسىن مۇدىرمەي اسپەتتەپ ايتىپ بەرەدى», دەپ اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرادى.

جىل سايىن اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە وراي الگى تاۋدىڭ ەتەگىندە جىر دوداسى ۇيىم­داس­تىرىلادى. توپ جارعان تالاپكەرلەر جىل بويىنا مەكتەپتەن تەگىن تۇستەنەدى. ونەر­پازدار سوزىنە جازىلعان اندەردى ورىنداپ, كوپشىلىكتىڭ العىس-باتاسىن الادى. بۇل داس­تۇرگە اينالعان دۇنيەلەر.  ەشقاشان ءجىبىن ۇزگەن ەمەس.

ءيا, تاۋلار بار بىزدە تالقانى شىققان, بولسا دا بيىك ولشەمى. تاۋلار بار بىزدە ارقالى بۇلتتان, ءوز تۇرقىمەن ەڭسەلى. تۇمانباي تاۋى بۇگىندە ءوز تۇرپاتىمەن زاڭعار كورىنەدى. ءداۋىر اۋناسا دا, تامشى ۋاقىت تاپتاماسى انىق. ويتكەنى تۇمانباي مولداعاليەۆ جا­را­تۋشىسى تاۋداي تالاپ, ۇلى ارمان بەرگەن, حالقىنىڭ وزىق قاسيەتتەرىنەن ءنار العان جۇرەگى ۇلكەن تالانت. مۇراسى دا سونداي ىزگى. اقىندى ساعىنساڭىز, ويلانباي تۇمان تاۋى­نا كەلىڭىز.