ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك وسى جولى تۇجىرىمدامانى دايىنداۋعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنى بايقالادى. قابىلدانعانعا دەيىن تاۋەلسىز ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ تالقىلاۋىنان ءوتتى, پىسىقتالدى, سىرت كوزدىڭ پىكىرى دە ەسكەرىلدى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىڭ قارجى نارىعىنىڭ دامۋى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىنا تاۋەلدى بولىپ تۇرعانى بۇل جولى دا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىندالدى.
جاڭا تۇجىرىمداما بويىنشا كەز كەلگەن قارجى ۇيىمدارىمەن مامىلەدە ەڭ الدىمەن قارجىلىق ساۋاتتىلىققا باسىمدىق بەرىلمەك. سەبەبى حالىق قۇقىن بىلمەسە, ونى الداپ-ارباۋدىڭ ميلليون ءتۇرلى ءتاسىلى بار ەكەنى سەزىلىپ قالدى. بۇل باعىتتى ساراپشىلار بانك پەن سالىمشىنىڭ بايلانىسىن, ءتىپتى نەسيە الۋ مەن قايتارۋ مادەنيەتىن جۇيەلەندىرەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. حالىق پەن بانك اراسىنداعى توڭ بولىپ قاتىپ قالعان سەنىمسىزدىك سيندرومىن دا جاڭا تۇجىرىمداما جىبىتەدى دەگەن ءۇمىت بار. باسقاشا ايتقاندا قوعامنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلسە, مەملەكەت ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بەتىن حالىققا قاراپ بۇرۋعا بەكىنىپ وتىر.
بۇگىندە قاراپايىم حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتى كەمشىن. بۇل فاكتور كۇنكورىستەن ارتىلعان قارجىسى قور جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءاربىر ءۇشىنشى وتانداسىمىزعا اقشاسىن ساندىقتا ساقتاۋعا ماجبۇرلەدى. باسقاشا ايتقاندا, جيعان-تەرگەنىم قۇنسىزدانىپ كەتەدى دەگەن قورقىنىش حالىقتىڭ ساناسىنان ءالى سەيىلە قويعان جوق.
حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتى سىن تەزىنە ءتۇسىپ تۇرعانىن ۇلتتىق بانك تە, قارجى ۇيىمدارى دا وسىعان دەيىن تالاي رەت ەسكەرتكەن. وعان «پيراميدالاردىڭ» كوپتىگىنەن قارجى نارىعىنىڭ بەلى قايىسىپ تۇرعانى سەبەپ بولعان. الدانعان سالىمشىلاردى قۇتقارىپ الۋعا مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتى جەتپەيتىنىن, قولىنان كەلەرى ولاردى جاۋىپ, سوتتاپ, ەلدەن الاستاتۋمەن شەكتەلەتەتىنىن تۇسىنەتىن كەز جەتتى. ىشكى نارىقتا جۇرگەن الاياق ۇيىمداردىڭ ءتۇبىن تەكسەرسەڭ, باتىس ەلدەرىنەن شىعاتىنى بەلگىلى. قىلمىسى دالەلدەنسە دە, ولار ءوز ەلىنىڭ زاڭىمەن سوتتالادى.
30-40 پايىزدىق ءوسىم «قاقپاندا» عانا بولادى
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلى ا.تەرەنتەۆ «پيراميدالار» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى كووپەراتيۆتىك ۇيىم رەتىندە ءارتۇرلى كوممەرتسيالىق جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالارىمەن ەلدىڭ الدىنا شىعاتىنىن, ولار 1990-2000 جىلدارداعى قارجى پيراميداسىمەن سالىستىرعاندا زامانعا بەيىمدەلىپ العانىن ايتادى. «سالىم تۇرىندە قاراجات تارتۋ نەمەسە قارجى قۇرالدارىنا ينۆەستيتسيالار سالۋ – ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر, ۇلتتىق پوشتا وپەراتورى جانە باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ كاسىبي قاتىسۋشىلارى جۇزەگە اسىراتىن ليتسەنزيالانعان قىزمەتكە جاتادى. اگەنتتىك ليتسەنزيالانعان ۇيىمدار تۋرالى اقپارات اگەنتتىكتىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا بار», دەيدى ول.
قازىر جاعداي وزگەرگەنىمەن, بانكتەگى كەز كەلگەن سالىمدى مەملەكەت كەپىلدەندىرەتىن قور بار ەكەنىن, ونىڭ وزگە ەلدەردە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمدارمەن ينتەگراتسيالانىپ جۇمىس ىستەيتىنىنەن ءبارىنىڭ بىردەي حابارى بار دەپ تاعى دا ايتا المايمىز. تاراتىپ ايتساق, قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى – دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ جۇيەلەرى حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ (IADI) مۇشەسى. الەمدىك تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلگەن ادىستەمە مەن نۇسقاۋلىقتاردى ازىرلەۋ, ىلگەرىلەتۋ جانە حالىقارالىق كاسىبي قوعامداستىق اياسىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇگىندە قاۋىمداستىق 110 ۇيىمدى بىرىكتىرەدى. سونىڭ ىشىندە اقش, ۇلىبريتانيا, ەۋروپا, ازيا-تىنىق مۇحيت جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى, ورتالىق بانكتەرى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قارجى ۇيىمدارى بار.
قارجى سەكتورىنداعى 1990 جىلدار مەن قازىرگى جاعدايدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە كەيبىر بانكتەر جابىلىپ قالعاندا سالىمشىلاردىڭ قارجىسى مەملەكەت كەپىلەندەندىرەتىن قور ارقىلى قايتارىلدى. بۇگىندە ىشكى نارىقتاعى بانكتەردىڭ ءبارى سول قورعا مۇشە. ەگەر بانك بانكروت بولسا, سالىمشىلاردىڭ قارجىسىن قايتارۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىندا جيناقتاۋ نەگىزىندە ارنايى رەزەرۆ قۇرىلعان. بۇل دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى بانكتەردىڭ ءۇش اي سايىنعى جارنالارى ەسەبىنەن تولىعىپ وتىرادى. قور وكىلدەرى قاجەت جاعدايدا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋ ءۇشىن قوردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى دا پايدالانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
ءبارى قول قويۋدان باستالادى
«2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قدكبق ارنايى رەزەرۆىندە 495 ملرد تەڭگە, ال قوردىڭ مەنشىكتى كاپيتالىن ەسكەرە وتىرىپ 604 ملرد تەڭگە جيناقتالعان. بۇل سوما تۇرعىندارعا تيەسىلى دەپوزيتتەرىنىڭ شامامەن 7 پايىزىن وتەيدى» دەيدى قور وكىلدەرى وسى ماسەلەگە تۇسىنىك بەرگەندە. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس دەپوزيتتەردى قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەزەرۆتەرى بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ دەپوزيتتىك بازاسىن وتەۋگە ەمەس, كۇتىلەتىن زالالداردىڭ دەڭگەيىنە سايكەس بولۋى كەرەكتىگىن ۇمىتپاعان ءجون.
تولەمدەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىندا جيناقتاۋ نەگىزىندە ارنايى رەزەرۆ قۇرىلعان. ول دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى-بانكتەردىڭ ءۇش اي سايىنعى جارنالارى ەسەبىنەن تولىعىپ وتىرادى. ودان باسقا, قاجەت جاعدايدا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋ ءۇشىن قوردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى دا پايدالانىلۋى مۇمكىن. قوردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى ساقتالۋى بارىنشا جوعارى, ال قۇنسىزدانۋ تاۋەكەلى ەڭ تومەن قاعيدا بويىنشا ينۆەستيتسيالانادى. 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قدكبق ارنايى رەزەرۆىندە 495 ملرد تەڭگە, ال قوردىڭ مەنشىكتى كاپيتالىن قوسقاندا – 604 ملرد تەڭگە جيناقتالعان. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس دەپوزيتتەردى قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەزەرۆتەرى بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ دەپوزيتتىك بازاسىن وتەۋگە ەمەس, كۇتىلەتىن زالالداردىڭ دەڭگەيىنە سايكەس بولۋى كەرەكتىگىن ۇمىتپاعان ءجون.
ساراپشىلار قارجىلىق ساۋاتتىلىققا ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ مۇددەلى بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. كۇنى كەشەگە دەيىن قارجى ساۋاتىن اشاتىن باعدارلامالار مەن گازەت-جۋرنالداردا, باسقا دا باسىلىمدارداعى اقپاراتتار قاراپايىم حالىق ءۇشىن جەتكىلىكسىز دەگەن سەبەپتەر ايتىلىپ كەلدى. بۇل فاكتور الدانىپ قالعان نەمەسە نەسيە الاتىن كەزدە كەلىسىمشارتتاردى وقىماي, بارلىق شارتتارىنا كوز جۇمىپ قول قويا سالاتىن سالىمشىلاردى اقتاپ المايدى. قازىرگىدەي اقپاراتتى تەحنولوگيانىڭ زامانىندا وزىڭە قاجەتتى اقپاراتتى عالامتوردىڭ كەز كەلگەن قۋىسىنان سۋىرىپ الۋعا بولادى. تەك قۇقىڭدى قورعاپ الۋعا توتەپ بەرەتىن ەرىك-جىگەرىڭ مەن ىقىلاس بولسا بولعانى. حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتى بانك نەسيەسى نەمەسە دەپوزيت نەسيەسى تۋرالى كەلىسىمشارتتارعا قول قويار ساتتەن باستالاتىنىن ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى.
قوعامنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى ۇكىمەتتى دە, ۇلتتىق بانكتى دە ويلاندىراتىنى تۇسىنىكتى. بۇگىنگە دەيىن بۇل ماسەلەنى كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ, ونىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە قاتىستى ۇستانىمىن ناقتى جانە كوپشىلىككە تۇسىنىكتى قۇجاتتارمەن ايقىنداپ كەلدى. حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن كوتەرۋگە باعىتتالعان تۇجىرىمداماسىن ىسكە ىسكە اسىرۋ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدى جاقسارتادى دەگەن ءۇمىت بار.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ تۇجىرىمداماسىن جۋرناليستەر مەن ساراپشىلار نازارىنا ۇسىندى. قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگى قارجى قىزمەتتەرىنىڭ تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ا.تەرەنتەۆ ونلاين جيىندا قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ قارقىندى دامۋى, بولشەك ساۋدا ونىمدەرىن ونلاين فورماتقا جانە جاڭا تسيفرلى تەحنولوگيالارعا اينالدىرۋ, كۇردەلى جانە ءبىر ۋاقىتتا تاۋەكەلدى قارجى قۇرالدارىنا سۇرانىستىڭ ارتۋى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن دا كوتەرۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتتى. حالىقتىڭ قارجىلىق ءبىلىمىن ارتتىرۋ – قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى, ول حالىق پەن بيزنەستىڭ قارجىلىق قىزمەتتەرگە ۇزدىكسىز قول جەتكىزۋىنە جول اشادى. ول ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە, جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تۇسۋىنە, قارجى نارىقتارىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا, قارجىلىق تۇراقتىلىق پەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى.
«قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ – ءبىلىم بەرۋ مەن حاباردار ەتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ۇتىمدى مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋدىڭ, سول ارقىلى ونىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن, سونىڭ ىشىندە قارجى نارىعىنىڭ قىزمەتتەرىن پايدالانىپ ارتتىرۋدىڭ جەدەل جانە قاجەت شاراسى. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىلىق ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە, قارجى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ قورىتىندىلادى الەكساندر تەرەنتەۆ .
ايتا كەتۋ كەرەك, 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا دايىندالدى. بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جول كارتاسىن قارجىلاندىرۋ جانە قارجىلىق ساياساتتى ۇلعايتۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنا سايكەس ازىرلەندى. تۇجىرىمدامادا باسىمدىقتار, ماقساتتار مەن مىندەتتەر, ماقساتتارعا ءتيىمدى قول جەتكىزۋ جانە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى, ماقساتتى اۋديتوريالار, تاقىرىپتىق فوكۋستار جانە 2020–2024 جىلدارعا قازاقستان حالقىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن قۇرالدار ايقىندالعان.
الماتى
