«تولىق ادامداردىڭ» بەرىك تۇراعى بولاتىن – ۇلتتىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ رۋحاني تۇعىرى قالاي قالىپتاسۋ كەرەكتىگىن وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا اشىپ كورسەتتى. «كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس» دەلىنگەن ەدى وندا. سونىمەن قاتار مۇندا «جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي» دەگەن دە جولدار بار. ودان ءارى باعدارلامادا تاعىلىمى مول تاريح پەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى وركەندەۋدىڭ بەرىك ءدىڭى ەتكەن قازاقستاندىقتاردىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ بىرنەشە باعىتى اتاپ كورسەتىلگەن.
بۇل تاريحي قۇجاتتى ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى ازاماتتارىنىڭ ءبارى قىزۋ قولداپ, ىرگەلى ىستەرگە كىرىسىپ كەتتى. الايدا ول ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىندە بىردەي ۇعىلىپ, تالاپ ەتىلگەن دۇنيەلەردىڭ ورىندالۋى, ءسويتىپ سانانىڭ جاڭعىرۋى بىركەلكى بولدى دەپ ايتا المايمىز. سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستانداعى رۋحاني جاڭعىرۋ جوعارى تالاپتىڭ ۇددەسىنەن شىعا الماعانى كورىنىپ تۇر. ماسەلەن, ماقالادا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى قولعا الىنۋعا ءتيىس ەكەندىگى ايتىلعان. وسى باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ورىنداردى زەرتتەپ, ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردىڭ تاريحىن وقىتۋ كەرەك-ءتى. سونىمەن قاتار كيەلى جەرلەردىڭ گەوگرافياسىن جاساۋ ەسكەرتىلگەن.
وسى تالاپتار سولتۇستىك قازاقستاندا باياعى ادەتپەن نەمقۇرايلى ورىندالعان. كيەلى جەرلەردىڭ ءتىزىمى جاسالعان, ءتىپتى ولارعا بۋكلەتتەر دە جازىلىپتى. بىراق مەكتەپتە وقىتىلۋعا ءتيىستى جەرگىلىكتى تاريحتى زەردەلەگەن ەڭبەكتەر جوق. ءتىپتى بەينەفيلمدەر دە جاسالماعان. «تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ ورتالىعى» اشىلىپ, وندا بىرنەشە ادام جۇمىس ىستەپ جاتقانىمەن تۇششىمدى دۇنيە ءالى كۇنگە جوق. قىزمەتكەرلەرى تەك: «كيەلى جەرلەر ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءتورتىنشى تومىن دايىنداۋعا قاتىسامىز» دەگەن سوزدەردى عانا ايتا الدى. قاسيەتتى جەرلەردىڭ ءتىزىمى دە دۇرىس جاسالماعان, وعان كەيىنگى جىلداردا عانا بوي كوتەرگەن مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر, ەسكەرتكىشتەر دە ەنگىزىلىپتى. ال سولتۇستىكتىڭ اسا ءىرى مەملەكەت, قوعام, ونەر قايراتكەرلەرى قوجابەرگەن جىراۋ, ەسەنەي, سەگىز سەرى, توقسان بي, عابيت مۇسىرەپوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆ جانە ت.ب. شىققان گۇلتوبە-ماماناي ءوڭىرى دە ەنگىزىلمەگەن...
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى تالابى – تامىرى تاريحتىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودتى ساقتاۋ بولسا, جەر-سۋدىڭ, قالا مەن دالانىڭ ەجەلگى اتاۋلارىن قايتارۋ دا زور مىندەت. وسى تۇرعىدان العاندا سولتۇستىك قازاقستانداعى ونوماستيكالىق جۇمىستاردىڭ اقساپ تۇرعانى بايقالادى. استانادان كەلە جاتقان ادام قىزىلجارعا جاقىنداعان سايىن سميرنوۆ, استراحانكا, چاپاەۆ, ترۋدوۆايا نيۆا دەيتىن اتاۋلاردان اياق الىپ جۇرە المايدى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ دە قازاقى اتاۋلارى بولعان, بىراق سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ءبارى ۇمىتىلعان. ال پەتروپاۆلدىڭ ىشىندەگى كەڭەستىك جانە حالىقارالىق كوممۋنيستىك قوزعالىستىڭ كوسەمدەرى مەن جاندايشاپتارىنىڭ اتىنان كوز تۇنادى. مىسالى, كالينين, كلارا تسەتكينا, كراسين, شميدت, ۋليانوۆ جانە ت.ب. ءتىپتى قازىرگى رەسەي مەن ۋكراينادا پاتشانى ولتىرمەك بولعانى ءۇشىن تەرروريست دەپ تانىلعان حالتۋرين سياقتىلاردىڭ اتىندا دا ءالى كۇنگە كوشە بار. ال ينتەرناتسيونال, كومسومول, سوۆەت, پارتيزان, كوسوگور, كرەپوستنوي دەگەن سياقتى اتاۋلار بۇل قالانى قازاقتان الىستاتا تۇسەتىن ءتارىزدى. شاھاردا قازاقتىڭ ۇلت بولۋى ءۇشىن تابان تىرەپ كۇرەسكەن, جاندارىن پيدا ەتكەن الاش ارىستارىنىڭ ماعجاننان باسقاسىنىڭ بىردە-بىرىنە وسى كۇنگە دەيىن كوشە اتى بەرىلمەگەن. تۋعانىنا 120 جىل تولىپ وتىرعان, قازاقتىڭ قايسار قايراتكەرى, ۇلتتىڭ ماقتانىشى, جەرلەسىمىز سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ اتىندا دا كوشە جوق. قازاقتىڭ اسا كورنەكتى عالىمدارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى ونىڭ اتىمەن ءوزى تۋعان اقجار اۋدانىن اتاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاساعان ەدى, ول دا اياقسىز قالدى. ءوزىمىزدىڭ جەرلەسىمىز, قازاقتىڭ تۇڭعىش ءرامىزتانۋشىسى, قازاق اقىل-ويىنىڭ انتولوگياسىن جاساعان, اقىن ەربول شايمەردەنوۆتىڭ ەسىمىنە دە نە مەكتەپ, نە كوشە اتىن بەرە الماي كەلەمىز. رامىزدەر كۇنىنە وراي ونىڭ وقۋلارىن وتكىزۋدى دە بىلمەيمىز. حح عاسىردىڭ باسىنان سابەڭ, عابەڭدەرمەن قاتار جۇرگەن اقىن اعامىز عالىم مالدىباەۆتىڭ اتىنا كوشە الىپ بەرە المادىق. قازىر, جالپى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ابىلايدان قالعان ءبىر-اق ناقتى ەسكەرتكىش بار. ول – قىزىلجارداعى ابىلايدىڭ اق ءۇيى. ونى قالپىنا كەلتىرگەنىمىزبەن ۇلى حاننىڭ اتىنا ءالى كۇنگە ءبىر كوشە اتىن بەرە الماي وتىرمىز.
«جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى», دەگەن ەدى ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا. مىناداي جاعدايدا ءبىز كىمنەن ءنار الامىز, ۇرپاقتارعا كىمنىڭ ەسىمىن كورسەتىپ ماقتانا الامىز؟ كالينين, شميدتەرمەن ماقتانامىز با؟
مەملەكەتتىڭ ءبىر ماقساتى – ءبىزدىڭ وڭىردەگى ۇلتتىق ۇلەستى ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى جۇمىس كۇشى ارتىق ايماقتاردان سولتۇستىككە ادامداردى كوشىرۋ ارقىلى ەلدىڭ تۇكپىرلەرىندەگى تۇرعىندار تەڭگەرىمىن, ءتىپتى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدى دىتتەيدى. وسى ماقساتتارمەن «سەرپىن» باعدارلاماسى ارقىلى وڭتۇستىك پەن باتىس ءوڭىر جاستارىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋىنا مەملەكەت ۇلكەن قاراجات ءبولىپ, ولاردى تەگىن وقىتىپ, جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىپ, ءتىپتى ستيپەنديا دا تولەپ وتىر. الايدا سولاردىڭ جەرسىنۋىنە, سولتۇستىككە بەكۋىنە باعىتتالعان شارالار جوق. بىلتىر بىتىرگەن 125 تۇلەكتىڭ تەك 8 پايىزى عانا تەرىستىكتە قالدى. وسى جاستارمەن جۇمىس ىستەپ, ولاردى جەرسىندىرۋگە, جەرگىلىكتى حالىقپەن, سونىڭ ىشىندە جاستارمەن تىعىز ارالاستىرۋعا, شارۋالار مەن فەرمەرلەردى, كيەلى جەرلەردى تانىستىرۋدى ماقسات ەتكەن جۇمىستاردى ىسكە اسىرماق بولعان «تامىر جايۋ» قوعامدىق ۇيىمىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تاراپىنان ەشقانداي قولداۋ جاسالمادى.
پەتروپاۆلعا تۇتاس قازاق دالاسى قىزىلجار دەپ اتايتىن ەجەلگى اتاۋىن بەرۋ دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ونىڭ نەگىزدەرىن «ەگەمەنگە» دە, جەرگىلىكتى باسىلىمدارعا دا تالاي رەت جازدىق.
وسىنداي جاعدايدا كەۋدەمىزدە ءۇمىت وتى جىلت ەتكەندەي بولدى. ارينە, يدەولوگيالىق سالادا بۇرىن دا بىرقاتار ىستەر جاسالعان, بىراق ونىڭ ۇلتتىق ناقىشى ايقىن ەمەس ەدى. ەندى جۋىردا ءبىزدىڭ وبلىسىمىزعا اكىمنىڭ الەۋمەتتىك جانە يدەولوگيالىق ماسەلەلەر جونىندەگى جاڭا ورىنباسارى بولىپ بۇرىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمىن باسقارعان بىلىكتى ازامات عاني نىعىمەتوۆ تاعايىندالدى. ءسويتىپ, وبلىس اكىمدىگى يدەولوگياعا قۋاتتى كۇش بەرەتىن كادرمەن تولىقتى.
ءبىلىمى تەرەڭ, بىلىگى مول, ساياساتتى رەسپۋبليكالىق ماسشتابتا جۇرگىزۋگە اتسالىسقان تاجىريبەسى بار ازاماتتىڭ وبلىسىمىزعا كەلگەنى مۇنداعى ۇلت جاناشىرلارىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. ەلمەن, جەرمەن تانىسۋدى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ تۋعان جەرىنەن باستاعان, ودان وڭىردەگى اقساقالدارعا سالەم بەرىپ, ولاردىڭ اقىل-كەڭەستەرى مەن باتاسىن العان جاس باسشىنىڭ نيەتى دۇرىس, قادامى نىق ەكەنى دە سەزىلىپ تۇر. ەندى تەك العان بەتىنەن قايتپاي, مۇنداعى كەرتارتپالاردىڭ ىقپالىنا تۇسپەي باتىل ىستەرگە باتىل كىرىسسىن دەڭىز. ازاماتتىڭ العاشقى ىستەرىنىڭ ءبىرى – ءسابيت مۇقانوۆقا جەرگىلىكتى بيلىك پەن حالىق اتاۋىن بەرسە دە سول ءىستىڭ جوعارىدان كەشەۋىلدەپ جاتقانىنا ءمان بەرىپ, ونى بىردەن قولعا العاندىعى بولىپ وتىر. قازىر اۋدانعا جازۋشى اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جوعارى بيلىككە قايتادان كەتتى.
كەلگەنىنە كوپ بولماسا دا ول ايماقتىڭ اعىمداعى احۋالىن شاپشاڭ بولجاپ, سارالاي كەلىپ, ىشكى ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ءبىراز جۇمىستاردى جەدەل قولعا الۋ كەرەكتىگىن بەلگىلەگەن. سونىڭ ىشىندە مەكتەپ بىتىرگەن جاستاردىڭ جەرگىلىكتى جوو مەن كوللەدجدەرگە ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن قولعا الۋدى كوزدەپ وتىر. ول ءۇشىن جاستار اراسىندا اقپاراتتىق-تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەلدە قالۋدىڭ تيىمدىلىگىن ۇعىندىرۋ قاجەتتىگى قولعا الىنباقشى. بۇل جۇمىسقا وبلىسقا بەلگىلى ادامداردى, جاستار اراسىنداعى كوشباسشىلاردى تارتۋ كەرەكتىگى كوزدەلگەن. ال «سەرپىن» باعدارلاماسى بويىنشا جىل سايىن كۆوتامەن بولىنەتىن 500 گرانتتى تولىق قولدانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا بولىنەتىندەرىن بعم-مەن كەلىسىپ كوبەيتۋ كەرەكتىگى ۇسىنىلعان. ويتكەنى تەحنيكالىق ماماندىقتاردى بىتىرگەندەر بۇل جاقتا جۇمىس تابا المايدى. وسى سالاداعى تاعى ءبىر قولعا الۋدى قاجەت دەپ سانايتىن ماسەلە – ارقايسىسى 550 ورىندى ەكى ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىنىڭ قۇرىلىسىن قولعا الۋ. قازىر جاتاقحانا جەتىسپەيتىن بولعاندىقتان, الىس اۋىلداردىڭ بالالارى پاتەر جاعالاپ قينالىپ ءجۇر.
بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ وڭ كورىنىسىنىڭ ءبىرى – ۇبت تاپسىراتىندار سانى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 16 پايىزعا ارتىپتى. بۇل 2500 تۇلەكتىڭ 75,2%-ى دەگەن ءسوز. دەمەك وسىنشا تۇلەك ءوزىمىزدىڭ جوو-لارعا تۇسەدى دەگەن ءۇمىت بار. ارينە, بۇعان بيىلعى پاندەميانىڭ تيگىزگەن اسەرى دە كوپ. قالاي دەسەك تە سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى سوڭعى ءتورت جىلدا ءوسۋ ۇستىندە. ناقتىراق ايتساق, وسى كەزەڭدە 3861 ادامنان 7200-گە دەيىن كوتەرىلدى.
عاني ساقتاعان ۇلى رۋحاني جاڭعىرۋعا بايلانىستى شارالاردى دا قولداپ وتىر. ونوماستيكالىق ماسەلەلەردى ساراپتان وتكىزىپ, ساناق وتكەننەن كەيىن قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا 160 اۋىل, 75 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اتاۋىن, وڭىردەگى قالالار كوشەلەرىنىڭ 1 مىڭعا جۋىق اتىن وزگەرتۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان.
بىلتىر ش.ءۋاليحانوۆ اۋدانىندا تابىلعان «قىزىلوبا» ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندە تابىلعان التىن وردا ءداۋىرىنىڭ جالعىز ەسكەرتكىشى. وسى نىساندى جانە باسقا دا كيەلى جەرلەردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ۇگىت-ناسيحات ۇيىمداستىرۋدىڭ قاجەتتىگىن يدەولوگ بىردەن اڭعارىپتى. ناقتى ايتقاندا «بوتاي», «قىزىلوبا» جانە ت.ب. تۋرالى حالىققا تەرەڭىرەك تانىستىرىلۋى قاجەت دەپ سانايدى.
سونىمەن قاتار اۋداندىق جانە اۋىلدىق مادەنيەت ۇيلەرىن قولدانۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى جاسالماق. ەندى باسشىلىق ولاردى مادەنيەت قانا ەمەس, سپورتتىق جانە ينتەللەكتۋالدىق دامۋ ورتالىعى رەتىندە قولدانۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ىسكە اسىرماقشى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
