ايماقتار • 02 ماۋسىم، 2020

قاراعاندى وبلىسى: مادەنيەت سالاسىندا – ماڭىزدى جوبالار

259 رەت كورسەتىلدى

قاراعاندى وبلىسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا وتكەن 2019 جىلدى جەمىستى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. تارقاتىپ ايتار بولساق، اتالعان باعدارلاما اياسىندا 33 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى.

«قازاقستاننىڭ رۋحاني كيەلى جەرلەرى»، «قازاقستاننىڭ ساكرالدىق گەوگرافياسى» ارنايى جوباسى اياسىندا سەگىز جوبانىڭ جۇلدىزى جاندى. اتاپ ايتقاندا، وڭىردەگى 15 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرگە رەستاۆراتسيالىق زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا اقتوعاي اۋدانىنداعى بالبىراۋىن كەسەنەسى، بورىكتاس قىستاۋى، قارقارالى اۋدانىندا ورنالاسقان سادىربەك قاجى مازارى، شەت اۋدانىنداعى دانيار كەسەنەسى، نۇرا اۋدانى جەرىندەگى ءابدىلدا كەسەنەسى، ۇلىتاۋ اۋدانىندا ورىن تەپكەن جانسەيىت، تورتقارا، ساۋقىم  كەسەنەلەرى، جاڭاارقا اۋدانىنداعى قارعاش كەسەنەسى بار. سونداي-اق، شەت اۋدانىنداعى قاراجارتاس قورىمى ماڭىندا قازىلعان قۇرىلىستارعا، تالدى ارحەولوگيالىق كەشەنىندەگى  قولا، ەرتە تەمىر، تۇركى ءداۋىرىنىڭ قورعاندارى، قورىمدارى، قورشاۋلارىنا جاتاتىن  ءتورت ەسكەرتكىشكە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى  قولعا الىنعان. بۇدان بولەك، وڭىردەگى 17 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

قازىرگى تاڭدا شەت اۋدانىنداعى تالدى ارحەولوگيالىق كەشەنى زور قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. بۇگىندە بۇل كونەدەن قالعان قۇندى ەسكەرتكىشتەرگە ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اتالعان جۇمىستار تولىق اياقتالعاننان كەيىن، تالدى تاريحي-ارحەولوگيالىق پاركى اشىلىپ، ونىڭ اۋماعىنداعى تاس، قولا، ەرتە تەمىر جانە تۇركى داۋىرلەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ارحەولوگيالىق تۇرعىدا زەرتتەۋ جوسپارلانعان. ايتا كەتۋ كەرەك، بىلتىر قولعا الىنعان بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىنا جەتكىلىكتى مولشەردە قارجى قاراستىرىلىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 50-گە جۋىق مامان تارتىلدى. «اتالعان جوبا ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا جانە ايماقتىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋعا زور ۇلەسىن قوسادى دەگەن سەنىمدەمىز»، دەيدى قاراعاندى وبلىستىق مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان جۇماكەنوۆ.

بيىل ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى. وسى اتاۋلى داتانى مەرەكەلەۋ قارساڭىندا 2019 جىلدىڭ 23-25 قازانىندا «سارىارقا جانە التىن وردا: ۋاقىت پەن كەڭىستىك» حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. القالى جيىن جۇمىسىنا گەرمانيا، جاپونيا، تۇركيا، رەسەي، ۋكراينا جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحشىلارى مەن ارحەولوگتارى، سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعام قايراتكەرلەرى، زياتكەر-عالىمدار قاۋىمى، تاريحشىلار، ارحەولوگتار، گەنەتيكتەر، مۋزەي قىزمەتكەرلەرى مەن ولكەتانۋشىلار قاتىستى. 

وتكەن جىلعى ورەلى ىستەر بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي تاياۋدا ۇلىتاۋ اۋدانىنداعى جوشى حان كەسەنەسىنىڭ ىرگەسىندە ءىرى تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اۋقىمدى جوباعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى بولىنگەن جانە جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر دە بۇل يگى ىسكە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا نەيت تانىتتى.

تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرامىنا جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارىنا، ۇلىق ۇلىسقا، التىن ورداعا، قازاق حاندىعىنا ارنالعان ەكسپوزيتسيالىق زال، شاعىن اسحانا جانە قوناق ءۇي كىرەدى. بۇدان بولەك، الداعى ۋاقىتتا الاشا حان، جوشى حان مازارلارىنا رەستاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قولعا الىنباقشى. ايگىلى كەسەنەلەرگە اپاراتىن ساپالى جول سالۋ دا جوسپاردا بار ەكەن.

التىن وردانىڭ 750 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتۋ باعدارلاماسى اياسىندا  ۇيىمداستىرىلماقشى ءىس-شارالاردىڭ قاتارىندا ۇلىق ۇلىستىڭ جادىگەرلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە ولاردى ناسيحاتتاۋ جوبالارى دا بار. تۋريستەرگە ارنالعان كەشەن قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ، كەسەنە ىرگەسىندەگى وردا بازار قالاشىعى زەرتتەلىپ، ءوڭىردىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسى ازىرلەنبەكشى. بۇدان بولەك، ارحەولوگيالىق، ەتنوگرافيالىق جانە انتروپولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىلەدى. تاريحي-مادەني كەشەن قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ بيىل كۇزدە اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان.

9

« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا ايتىلعان باسىمدىقتاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ورتالىق قازاقستاننىڭ ەجەلگى ءداۋىر ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى «سارىارقا قازىناسى» اتتى 12 سەريالىق دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. اتالعان تۋىندى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە تاريحي-ولكەتانۋ پاندەرى ءۇشىن قوسىمشا ادىستەمەلىك قۇرال رەتىندە بەرىلەدى. سونداي-اق، وبلىستىق تەلەارنا ارقىلى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ، كەڭ اۋديتوريانى قامتۋ جوسپارلانعان.

بۇعان قوسا، وتكەن جىلى قارقارالى، تەمىرتاۋ، شاحتينسك، ساران، بالقاش قالالارىندا ورنالاسقان 36 تاريحي-مادەني نىساندارعا QR كودى بار تاقتايشالار ورناتىلدى.

تاعى ءبىر اۋىز تولتىرىپ ايتار شارۋا: قاراعاندى وبلىسىنىڭ 36 تاريحي-مادەني نىساندارى ءۇشىن تسيفرلىق 3D مودەل جانە گەواقپاراتتىق كارتوگرافيالاۋ ازىرلەندى. ۆيرتۋالدى كارتا، «سارىارقانىڭ قاسيەتتى ورىندارى» اتتى ءۇش تىلدە عىلىمي-تانىمدىق جيناق قۇراستىرىلدى.

«دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنا مىڭ جىل» ارنايى جوباسى اياسىندا 2019 جىلى «جەزكيىك» حالىقارالىق مۋزىكا فەستيۆالى جانە « ۇلى دالانىڭ ەجەلگى سارىنى: فولكلور جانە اۋەن» حالىقارالىق فولكلورلىق ونەر بايقاۋى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. سونداي-اق وبلىس بويىنشا «شەرتپە كۇي» عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلىپ، ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «كۇي جيناق» جيناعى مەن كۇيتاباق شىعارىلدى.

«جاھاندىق الەمدەگى قازىرگى قازاقستاندىق مادەنيەت» ارنايى جوباسى اياسىندا قالي بايجانوۆ اتىنداعى كونتسەرتتىك بىرلەستىكتىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارى گاسترولدەرمەن ومان، رۋمىنيا، تۇركيا جانە قىتاي ەلدەرىندە بولىپ، ونەر كورسەتىپ قايتتى.

« ۇلى دالانىڭ ەجەلگى ونەرى مەن تەحنولوگيالارى مۋزەيى» ارنايى جوباسى اياسىندا ارحەولوگتار، مەتاللۋرگتەر، بلوگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن «ۇلكەن مەتالدىڭ باستاۋىندا» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ قورىتىندىسى كىتاپ-البوم شىعارۋ، ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى مەتالدى بالقىتۋعا ارنالعان مەتاللۋرگيالىق پەشتى قايتا قۇرۋ جانە دەرەكتى فيلم بولدى.

9

سونىمەن قاتار، جەزقازعان قالاسىندا « ۇلى دالا مۇراسى» حالىقارالىق مۋزەي فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلدى. تۇركيا، رەسەي ەلدەرىنىڭ جانە نۇر-سۇلتان، الماتى قالالارىنىڭ مۋزەي پەداگوگتارىنىڭ قاتىسۋىمەن مۇراجاي  قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان سەمينار وتكىزىلدى. فەستيۆالعا قىتاي، رەسەي، تۇركيا، موڭعوليا، وزبەكستان جانە قازاقستان ەلدەرىنەن مۋزەي جانە ارحيۆ قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. قوناقتار نازارىنا ات ابزەلدەرىن، زەرگەرلىك بۇيىمداردى ازىرلەۋ بويىنشا شەبەرلىك ساباقتارى، مەتالدى بالقىتۋ ءىسىنىڭ كورىنىستەرى ۇسىنىلدى.

قاراعاندى وبلىستىق مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان جۇماكەنوۆ 2020 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ 25 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعانىن ايتادى. ولاردىڭ قاتارىندا  «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى»،  «قازىرگى قازاقستاندىق مادەنيەت جاھاندىق الەمدە»، «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى. قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندار گەوگرافياسى»، «جەرگىلىكتى ماڭىزداعى ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ»، «تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىندە ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ تاريحي-مادەني مۇرانى زەردەلەۋ جانە ناسيحاتتاۋ جونىندەگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى ىسكە اسىرۋ»، «دالا فولكلورىنا جانە مۋزىكاسىنا مىڭ جىل»، « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى»، « ۇلى دالانىڭ كونە ونەرى مەن تەحنولوگيالارىنىڭ مۋزەيى» سىندى وڭىردەگى مادەنيەت سالاسىنىڭ مەرەيىن وسىرەتىن ماقساتتى جانە ماڭىزدى ءىس-شارالار بار.

سوڭعى جاڭالىقتار

NASA مارسكا قامداندى

تەحنولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار